Yuktidīpikā a commentary on Īśvarakṛṣṇa's Sāṃkhyakārikā · Verses 42-67
yathā hi citrasya kuḍyamṛte 'vasthānaṃ nāsti, sthāṇupuruṣādibhyo vā vinā cchāyāyāḥ tadvadvinā viśeṣairna tiṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam / tasmādupapannametat saviśeṣaḥ saṃsāraḥ /
āha, yadi saviśeṣaḥ saṃsārabījadeśagamane śarīramupalabhyeta / na tvevam / tasmādayuktametat /
ucyate- na, viśeṣitatvāt / sūkṣmaṃ taccharīramiti viśeṣitam / tato nāsyāhetukamagrahaṇamiti /
āha, sūkṣmaśarīrayogātpūrveśvaratvaprasaṃgaḥ / tasmādayuktaṃ tannimittamasyāgrahaṇamiti /
ucyate- na anekāntāt / tadyathā kṣudrajantūnāṃ sūkṣmaśarīraṃ laghimā ca, na caiṣāmīśvaratvamevaṃ sarvaprāṇināṃ syāt / atha matamagṛhyamāṇena sambandhāt sthūlasyāpi śarīrasyāgrahaṇaṃ pretāñjanasiddhamālyādivat / tadapyanupapannam / anekāntāt / tadyathā karaṇairagṛhyamāṇaiḥ śarīrasya sambandhaḥ / na cāgrahaṇam, piśācādibhirvā tathaitadapi syāt / kiṃca antaḥkaraṇānuvidhāne caiśvaryābhimānāt / yasya cādhyavasāyamanuvidadhatyaṇimādīni tasyaiśvaryamabhipretam / na tu yasya svabhāvasiddhāni / anyathā tu pipīlikādīnāmapyākāśagamanādaiśvaryaṃ syāt /
āha, na, śarīrānupapattiprasaṃgāt / sūkṣmaśarīrotpattau tarhi caritārthayoḥ śarīrāntarasāmarthyaṃ virudhyate / tasmādayuktam saviśeṣaḥ saṃsāraḥ /
ucyate- na anabhyupagamāt / na dharmādharmanimittaṃ vaivartaṃ śarīram, kiṃ tarhi ādhikārikamityadoṣaḥ / na cānekaśarīratvamabhyupagamyate / tasmātpakṣāntaropālambho 'yam / kiṃ ca kṛtsnāśayapariṇāmāpratijñānāt / kṛtsnasyāśayasya pariṇāmaṃ jānannevamupālabhyaḥ syādekadeśastu no vipariṇāmī / tasmānna kiṃcidetat / nimittāvaśeṣādāśayaikadeśābhivyaktirayukteti cet, syānmatam- iha nimittānāmalpabahutvaviśeṣādāśayābhivyaktiviśeṣo dṛṣṭaḥ / tadyathā vāyvādikrodhādiṣu / prāyaṇakālaścāyaṃ phalābhivyaktau nimittam / aviśiṣṭaścāsau / tasmādāśayaikadeśapariṇāmo 'nupapanna iti / etaccāyuktam / kasmāt ? naimittikatvāt / pūrvakṛtasya karmaṇaḥ phalabhogaparisamāptiḥ, sāmpratasya ca phalopabhogārthavipariṇāmaḥ prāyaṇasya nimittam / na tu prāyaṇo vipariṇamasyeti / kiṃca śarīrāntarābhāvaśca / kṛtsnasyāśayasyābhivyaktimicchataḥ śarīrāntarābhāvo nimittāntarābhāvātprāpnoti / tatra kṛteneti cet na, kalalādyavasthānāśe tadasambhavāt / tatra kṛtābhyāṃ hi bījāveśaḥ karaṇasya niṣpādito yāvatkalalādyasthāyāmeva taccharīraṃ vinaṣṭamiti tatra kṛtāśayasyāsambhavāccharīrāntarānupapattiprasaṃgaḥ / kiṃ ca sthāvarāṇāṃ ca śarīrāntarāsambhavaḥ / āśayasya sthāvaraśarīrārambhe caritārthatvātsthāvaraśarīreṇa cāśayopādānasambhavāttasya saṃsārābhāvaḥ prāptaḥ / tasmādupapannametatpuruṣārthamādisargotpannaṃ sūkṣmaśarīraṃ saṃsarati / yāvacca sa puruṣārtho na parisamāpyate tāvattiṣṭhata iti // 41 //
kārikā 42
āha, yadi puruṣārthā liṅgasyotpattirabhyupagamyate tatsamanantaramevānena puruṣārtho 'vasāyayitavyo na punardevamānuṣatiryagbhāvena punaḥ punarājañjavībhāvo 'nuṣṭhātavya iti /
ucyate-
puruṣārthahetukamidaṃ nimittanaimittikaprasaṅgena /
prakṛtervibhutvayogānnaṭavad vyavatiṣṭhate liṅgam
yadyapi puruṣārthasiddhyarthaṃ liṅgamutpadyate, tathāpi sattvarajastamasāṃ trayāṇāmapi prādhānyādrajastamobhyāmabhibhūte sattve tatpreritaṃ nimittanaimittikaśarīrendriyaviṣayopabhoganirvartakaṃ śṛṇoti / tadyathā agnihotraṃ juhuyātsvargakāmo, yamarājyamagniṣṭomenābhijayatīti / tatra phalecchayā yonīḥ prāṇādīṃśca sammukhīkṛtya kriyāmārabhate / guṇavṛttavaicitryācca prayatnavānapi manovāgdehairmalinamapi karma karoti / tataśca prakṛtervibhutvayogāttena tena nimittenopasthāpitaṃ devamanuṣyatiryakpretādiśarīramekasvabhāvamapi sannaṭavadvyavatiṣṭhate liṅgamākṛtiviśeṣopādānatyāgasāmyataḥ / vibhutvaṃ guṇānāṃ trayāṇāmapi sāmyāditaretarābhibhavo dṛṣṭaḥ / tasmādbhāvanimittaḥ saṃsāraḥ / tannimittānupādānānmokṣaḥ // 42 //
kārikā 43
āha, bhāvā iti tatra bhavatābhidhīyate, na cāsya śabdasyārthaṃ pratipadyāmahe / tasmādvaktavyamidaṃ ke punaramī bhāvā iti ?
ucyate- dharmādyā bhāvāḥ / dharmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryamadharmo 'jñānamavairāgyamanaiśvaryamityete bhāvāḥ /
tatrācāryāṇāṃ vipratipattiḥ / pañcādhikaraṇasya tāvaddvividhaṃ jñānaṃ prākṛtikaṃ vaikṛtikaṃ ca / prākṛtikaṃ trividhaṃ- tattvasamakālaṃ sāṃsiddhikamābhiṣyandikaṃ ca / tatra tattvasamakālaṃ saṃhataśca mahāṃstattvātmanā mahati pratyayo bhavati / utpannakāryakāraṇasya tu sāṃsiddhikamābhiṣyandikaṃ ca bhavati / sāṃsiddhikaṃ yatsaṃhatavyūhasamakālaṃ niṣpadyate, yathā paramarṣerjñānam / ābhiṣyandikaṃ ca saṃsiddhakāryakaraṇasya kāraṇāntareṇotpadyate / vaikṛtaṃ tu dvividhaṃ svavaikṛtaṃ paravaikṛtaṃ ca / svavaikṛtaṃ tārakam / paravaikṛtaṃ siddhyantarāṇi / āha ca
tattvasamaṃ vaivartam tatrābhiṣyandikaṃ dvitīyaṃ syāt /
vaikṛtamatastṛtīyaṃ ṣāṭkauśikametadākhātam //
atra tu sattvaiḥ sahotpattyaviśeṣātsāṃsiddhikamabhedenāha-
vaikṛtamapi ca dvividhaṃ svavaikṛtaṃ tatra tārakaṃ bhavati /
syātsaptavidhaṃ paravaikṛtaṃ svatārādi nirdiṣṭam //
iti yathā jñānamevaṃ dharmādayo 'pīti /
vindhyavāsinastu nāsti tattvasamaṃ sāṃsiddhikaṃ ca / kiṃ tarhi siddhirūpameva / tatra paramarṣerapi sargasaṃghātavyūhottarakālameva jñānaṃ niṣpadyate yasmād gurumukhābhipratipatteḥ pratipatsyata ityapītyāha- siddhaṃ nimittaṃ naimittikasyānugrahaṃ kurute, nāpūrvamutpādayatīti / nimittanaimittikabhāvāccaivamupapadyate / tatra paramarṣeḥ paṭurūhaḥ anyeṣāṃ kliṣṭa ityayaṃ viśeṣaḥ / sarveṣāmeva tu tārakādyaviśiṣṭamācārya āha- trividhā bhāvāḥ sāṃsiddhikāḥ prākṛtikā vaikṛtikāśceti / tatra sāṃsiddhikagrahaṇāttattvasamakālaṃ pratyācaṣṭe, naiva tadastīti / katham ? yadi hi tathā syāttattvāntarānutpattisaṃghāto vyūhaścānarthakaḥ syāt / mahatyutpannaṃ jñānaṃ tatraivopalabdhamiti kaḥ saṃghātārthaḥ ? tathā carṣerūho nopapadyate, pratibandhābhāvāt / na hyasya kāryakāraṇavyūhasamakālajñānotpattau kaścitpratibandho 'sti / aparivṛtakhalatvādyataḥ kālāntaraṃ pratīkṣate / tasmādasya sahaiva kāryakāraṇābhyāṃ jñānamabhiniṣpadyate pradīpaprakāśādityataḥ sāṃsiddhikam / anyeṣāṃ tu sattvasyāpaṭutvātkālāntareṇa prakṛtyabhiṣyandād drāgiti bhavati / kṛṣṇasarpadarśanavat / tatprākṛtam / vaikṛtaṃ tu dvividhaṃ pūrvavat / yathā ca paramarṣerjñānaṃ sāṃsiddhikamevaṃ māhātmyaśarīrasyaiśvaryaṃ, bhṛgvādīnāṃ dharmaḥ, sanakādīnāṃ vairāgyam / adharmo yakṣarakṣaḥprabhṛtīnām / anaiśvaryaṃ ṣaṭsiddhikṣayakālotpannānāṃ manuṣyāṇāṃ tiraścāñca / rāgo 'jñānaṃ paramarṣivarjyānām / prākṛtāstu tadyathā vairāgyaṃ bhagavadāsureḥ / tasya hi paramarṣisambhāvanādutpanno dharmaḥ, aśuddhiṃ pratidvandvibhāvādapajagāma / tasyāmapahatāyāṃ prakṛteḥ śuddhisrotaḥ pravṛttaṃ yenānugṛhīto duḥkhatrayābhighātādutpannajijñāsaḥ pravrajitaḥ / tathā maheśvarasamparkānnandina aiśvaryam / nahuṣasyāgastyasamparkāddharma ityādi / vaikṛtāstu bhāvā asmadādīnām / evaṃ trividhabhāvaparigrahāttvācāryasya na sarvaṃ svataḥ patañjalivat, na sarvaṃ parataḥ pañcādhikaraṇavat
/ kintarhi mahatī svabhāvātivṛttiḥ prakṛtito 'lpā svato vikṛtitaḥ /
evam
sāṃsiddhikāśca bhāvāḥ prākṛtikā vaikṛtāśca dharmādyāḥ /
dṛṣṭāḥ karaṇāśrayiṇaḥ
yathā caite tathā
kāryāśrayiṇaśca kalalādyāḥ
trividhā eveti kalalādigrahaṇena śarīrāṇyāha / teṣāmākṛtivaiśvarūpyaṃ caturdaśavidhe saṃsāre trividham / tatra sāṃsiddhikastāvat vaivarttānāṃ grahanakṣatratārādīnām / jātikṛtaśca viśeṣaḥ haṃsānāṃ śauklyam, tittiramayūrādīnāṃ citracchadatvamiti / prākṛtaṃ yathāmāhātmyaṃ śarīrābhimānāt tasya hyabhimāno bhavati- hantāhaṃ putrānsrakṣye ye me karma kariṣyanti / ye māṃ paraṃ ca jñāsyanti / sa yādṛksargamabhidhyāyati tādṛkpradhānādutpadyate / tadyathā maheśvarasya rudrakoṭisṛṣṭāviti / vaikṛtāstu kalalādyāḥ / yathā bhiṣagvede 'bhihitam- kṣīraṃ pītvā garbhiṇī gauraṃ putraṃ janayatīti / ete bhāvā vyākhyātāḥ / eṣāṃ vaiśvarūpyālliṅgasya gativiśeṣaḥ saṃsāro bhavatīti // 43 //
kārikā 44
āha, kasya punarbhāvasyānuṣṭhānātko gamanaviśeṣo liṅgasya niṣpadyata iti ?
ucyate-
dharmeṇa gamanamūrdhvam
ukto dharmaḥ / tadanuṣṭhānādaṣṭavikalpāyāṃ devabhūmāvutpattirbhavati /
gamanamadhastād bhavatyadharmeṇa /
adharmo 'pyuktaḥ / tadanuṣṭhānāpañcavikalpāyāṃ tiryagbhūmāvutpattirbhavati /
āha, ekabhūmiviśeṣānupapattiḥ, gativiśeṣāt / yadi bhāvānāṃ bhūmiviśeṣanimittatvaṃ niyamyate tenaikasyāṃ bhūmau hīnamadhyamotkṛṣṭatvaṃ jātyākṛtisvabhāvānugrahopaghātānāṃ na prāpnoti /
ucyate- na tarhyanena bhūmiviśeṣo niyamyate, kiṃ tarhi ūrdhvaśabda utkṛṣṭavacanaḥ / dharmeṇa deveṣu mānaveṣu tiryakṣu cordhvagamanamutkṛṣṭaṃ janma bhavati / tathādharmādadhogamanamapakṛṣṭaṃ janma bhavati /
jñānena cāpavargaḥ
caśabdo 'vadhāraṇārthaḥ / jñānenaivāpavargaḥ, na bhāvāntareṇeti / yaduktamanyairācāryaiḥ- vairāgyātpuruṣakaivalyaṃ jñānavairāgyābhyāṃ ceti tatpratiṣiddhaṃ bhavati /
āha, yadi punarvairāgyātpuruṣakaivalyamabhyupagamyate ka evaṃ sati doṣaḥ syāt ?
ucyate- na śakyamevaṃ pratipattum / kasmāt ? saṃsāranimittāpratipakṣatvāt / yadi rāganimittaḥ pradhānapuruṣasaṃyogaḥ syāt prāptamidaṃ tatpratipakṣeṇa vairāgyeṇa viyogo bhaviṣyatīti / na tvevam / kutaḥ ? saṃyogakṛte kāryakaraṇasarge niṣpatteḥ / kāryakaraṇavyūhottarakālaṃ hi rāgo bhavati / tasmānnāsau kāryakaraṇaniṣpatternimittamiti śakyamāśrayitum / yasya tu jñānānmokṣa iti pakṣaḥ, tasya pratipakṣādajñānādbandha iti prāptamasti, na cāsau prāgapi kāryakaraṇaniṣpatteḥ / tasmānna vairāgyānmokṣaḥ / ataeva na jñānavairāgyābhyāṃ mokṣo 'sti / ubhayanimittāsambhavāt / tasmātsūktaṃ jñānenaivāpavargaḥ /
viparyayādiṣyate bandhaḥ
jñānaviparyayo 'jñānam / tasmād bandhastrividho bhavati prakṛtibandho dakṣiṇābandho vaikārikabandhaśceti // 44 //
kārikā 45
āha, kasmād bhāvātprakṛtibandho bhavati ?
ucyate-
vairāgyāt prakṛtilayaḥ
vairāgyādaṣṭasu prakṛtiṣu layaṃ gacchati, asāvucyate prakṛtibandha iti /
āha, yadi vairāgyātprakṛtilayaḥ prāpto yadetatprakṛtau vairāgyamāñjasam / anyā prakṛtistriguṇā, kāraṇabhūtā, kāryabhūtā, kāryakāraṇabhūtā, akāryakāraṇabhūtā acetanā paratantrā ceti / anyaḥ puruṣo nirguṇo, na kāryaṃ, na kāraṇaṃ, na kāryakāraṇaṃ, tadviparītaḥ cetanaḥ svatantraśceti tato 'pi prakṛtau layaḥ tataścānirmokṣaprasaṃga iti /
ucyate- viparyayāditi vartate / tadihābhisambhantsyāmaḥ / tataśca viparītaṃ yadeva vairāgyaṃ tuṣṭikāṇḍānupatitaṃ prakṛtyādiṣu paratvābhimānaḥ tata eva prakṛtilayo bhavati nānyasmāt / athavātrāpi yattatprakṛtāvanyatvajñānaṃ tata eva mokṣo na vairāgyāt / kutaḥ ? bhavabījāpratipakṣatvāditi hyuktam / āmbhasikasya ca mokṣaprasaṃgāt / tulyā hyasya nānātvasaṃvid, āsaṃgadoṣanivṛtteḥ / na caitadiṣṭam / tasmādyuktametat vairāgyātprakṛtilaya iti /
āha, atha dakṣiṇābandhaḥ kutaḥ ?
ucyate-
saṃsāro bhavati rājasād rāgāt /
yo 'yaṃ dṛṣṭānuśravikaviṣayābhilāṣaḥ sa rāgaḥ / tatra dṛṣṭaviṣayarāgāttatprāptinirvartakaṃ karma karoti / tataśca tatropapadyate / ānuśravikaviṣayābhilāṣādagnihotrādiṣu pravartate / tataśca svargādiṣūpapattirbhavati / asau dakṣiṇābandhaḥ / dṛṣṭānuśravikaviṣayābhilāṣadvāreṇa tannirvartake karmaṇi pravartamāno guṇavṛttivaicitryādaniṣṭaphalanirvartakamapi karma karoti / evaṃ mānuṣye gatyantare yopapattiḥ sarvāsau rāgāt /
āha, rājasaṃgrahaṇānarthakyam tatpūrvakatvādrāgasya / rajonimitta eva hi rāgaḥ / tatra saṃsāro rāgādityeva vaktavyam, rājasagrahaṇamanarthakamiti /
ucyate- na, viṣayaviśeṣaṇatvāt / viṣaye yo rāgaḥ sa saṃsāraheturityasyārthasya jñāpanārthamidamucyate / anyathā yo yateḥ sāttviko yamaniyamadhyānādyanuṣṭhānānurāgaḥ pravacanarāgo vā so 'pi saṃsārāya syāt /
aiśvaryādavighātaḥ
yadaṣṭaguṇamaiśvaryamaṇimādi prāgupadiṣṭaṃ tasmātsve sve viṣaye 'vighāta utpadyate / tadabhiratirvaikāriko bandhaḥ /
āha, yadi tribhistribhirnimittairvairāgyādibhistrividho bandho nirvartyate yaduktamajñānād bandha iti tadayuktam / bhāvāntaraṃ hyajñānamataḥ phalāntareṇa bhavitavyamiti /
ucyate- na, mūlakāraṇatvāt / jñānavarjitānāṃ hi bhāvānāṃ yatphalaṃ tatrājñānaṃ mūlam / tannimittatvātsarveṣām / na hi jñānivairāgyamalaṃ prakṛtilayāya / tathetarāṇi paramarṣyādāvadṛṣṭatvād vicitraṃ kāryamekasmātkāraṇādayuktamiti vairāgyādīnyasādhāraṇāni pṛthak kalpyante, sādhāraṇaṃ tvajñānamato na kaściddoṣaḥ /
viparyayāttadviparyāsaḥ
anaiśvaryāttu aṇimāderaṣṭavidhādavighātaviparyayo vighāto bhavati / tadevametadaṣṭavidhaṃ dharmādividhānamupādāyāṣṭavidhaṃ naimittikamupapadyate / evameṣa tattvasargo bhāvasargaśca vyākhyātaḥ / etacca vyaktasya rūpaṃ pravṛttiśca parikalpyate / phalamidānīṃ vakṣyāmaḥ // 45 //
// iti yuktidīpikāyāmaṣṭamamāhnikaṃ tṛtīyaṃ ca prakaraṇam //
kārikā 46
āha, kiṃ punastatphalamiti ?
ucyate- yaḥ khalu
eṣa pratyayasargo viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ /
tatphalamiti vākyaśeṣaḥ / eṣa iti vakṣyamāṇasya sammukhīkaraṇārthamucyate / pratyayasarga iti pratyayaḥ padārtho lakṣaṇamiti paryāyāḥ, pratyayānāṃ sargaḥ pratyayasargaḥ padārthasargo lakṣaṇasarga ityarthaḥ / athavā pratyayo buddhirniścayo 'dhyavasāya iti paryāyāḥ / tasya sargo 'yamataḥ pratyayasargaḥ pratyayakāryaṃ pratyayavyāpāra ityarthaḥ / athavā pratyayapūrvakaḥ sargaḥ pratyayasargaḥ / buddhipūrvaka ityuktaḥ / katham ? evaṃ hi śāstram- "mahadādiviśeṣāntaḥ sargo buddhipūrvakatvāt / utpannakāryakaraṇastu māhātmyaśarīra ekākinamātmānamavekṣyābhidadhyau hantāhaṃ putrānsrakṣye ye me karma kariṣyanti / ye māṃ paraṃ cāparaṃ ca jñāsyanti / tasyābhidhyāyataḥ pañca mukhyasrotaso devāḥ prādurbabhūvuḥ / teṣūtpanneṣu na tuṣṭiṃ lebhe / tato 'nye tiryaksrotaso 'ṣṭāviṃśatiḥ prajajñe / teṣvapyasya matirnaiva tasthe / athāpare navordhvasrotaso devāḥ prādurbabhūvuḥ / teṣvapyutpanneṣu naiva kṛtārthamātmānaṃ mene / tato 'nye 'ṣṭāvarvāksrotasa utpeduḥ / evaṃ tasmād brahmaṇo 'bhidhyānādutpannastasmātpratyayasargaḥ / sa viparyayākhyaḥ aśaktyākhyaḥ tuṣṭyākhyaḥ siddhyākhyaśceti /" tatrāśreyasaḥ śreyastvenābhidhānaṃ viparyayaḥ / vaikalyādasāmarthyamaśaktiḥ / cikīrṣitādūnena nirvṛtistuṣṭiḥ / yatheṣṭasya sādhanaṃ siddhiḥ / tadyathā dharmārthapravṛtto 'gniṣṭomādīnparityajya saṃkaraṃ kurvīta so 'sya viparyayaḥ / sādhanavaikalyādasāmarthyamaśaktiḥ / ādhānamātrasantoṣastuṣṭiḥ / kṛtsnasya kriyātiśeṣasyānuṣṭhānaṃ siddhiḥ / evamarthādiṣu yojyam / yaścāyaṃ caturvidhaḥ phalaviśeṣo viparyayādirākhyātaḥ /
guṇavaiṣamyavimardāt tasya bhedāstu pañcāśat
guṇānāṃ vaiṣamyaṃ guṇavaiṣamyam / guṇavaiṣamyaṃ prādhānyaguṇabhāvayoga ityarthaḥ / guṇavaiṣamyādvimardo guṇavaiṣamyavimardaḥ, pratyayaparyāyeṇa sattvarajastamasāmitaretarabhāvaḥ / tannimittā eṣāṃ pratyayāṇāṃ pañcāśadbhedā bhavanti // 46 //
kārikā 47
kathamityucyate-
pañca viparyayabhedā bhavanti
tamo moho mahāmohastāmisro 'ndhatāmisra iti / tatrāśreyasi pravṛttasya pratyayāvare śreyo 'bhimāne ādyo viparyayastama ityabhidhīyate / bhautikeṣvākāreṣu śiraḥpāṇyādiṣvātmagraho yo 'yaṃ vyūḍhoraskaḥ sitadaśanastāmrākṣaḥ pralambabāhuḥ so 'hamiti / tathā śravaṇasparśanarasanaghrāṇavacanādānaviharaṇotsargānandasaṃkalpābhimānādhyavasāyalakṣaṇāsu karaṇavṛttiṣvahaṃ śrotā draṣṭā cetyevamādirādyakālapravṛtto grahaḥ sarvasmādavaro moha ityucyate / kathaṃ punarayamavaraḥ ityucyate pūrvaṃ śarīrendriyavyatiriktamupalabdhumicchansaukṣmyāttattadanadhigame bhūtākāramabhūtaṃ pramāṇaṃ paraparikalpitaṃ vānumanyeta, svayaṃ vā parikalpayediti na mārgād dūrāpagatametat / ayaṃ tu pratyakṣādigatotpattisthitivināśeṣvanekarūpakeṣu kāryakaraṇeṣvahamiti abhimanyate, tasmātpūrvasyādavaraḥ / bāhye tu viṣaye mamedamityabhiniveśaḥ pūrvasmādavara ityucyate / pūrvaḥ śarīriṇo 'pratyakṣatvātkaraṇavṛttyaviśeṣād vātmavṛtteḥ kāryakaraṇe kuryādātmabuddhimiti śakyametad bhinnanimittākāradeśasvabhāvaprayojanānugrahopaghātotpattisthitivināśāṃśca mātṛpitṛputrabhrātṛputradāragohirāyavasanācchādanādīnayamakasmādātmatvena paśyati, tasmātpūrvasmādavaraḥ / krodhaścaturtho viparyayaḥ pūrvasmādavaraḥ tāmisra ityabhidhīyate / kathaṃ punarayaṃ pūrvasmādavara iti ? ucyate- pūrvo 'bhiniveśapratiṣedhamabhyanujānāti / yadāsya bāhyadravyaviyoge kaścitkuśalasaṃsṛṣṭa evaṃ bravīti saṃsārasya ___ buddhāvavasthāpya vimṛśyatāṃ yāvadayaṃ kālo yadi kaścitpriyeṇāviyuktapūrvaḥ / tasmādāgamāpāyiṣu bāhyeṣu dravyeṣu viduṣā nābhiniveśaḥ kārya iti, tadā pratyāha satyamevametaditi / sannikṛṣṭastu viyogakāla iti na buddhiravasthāpayituṃ śakyate / krodhāviṣṭastu svavikalpitagrāhaviparītabuddhiraśakyo daṇḍenāpinivartayitum / tasmātpūrvasmādavaraḥ / maraṇaviṣādaḥ pañcamo viparyayaḥ pūrvasmādavaro 'ndhatāmistra ityabhidhīyate / kathaṃ punarayaṃ pūrvasmādavara ityucyate- pūrvo 'bhiniveśātpratiṣidhyamānaḥ pratīkāramantato
jihvākṣinirīkṣato (?) nāpi tāvadārabhate / na tu brahmādau stambaparyante saṃsāre svanimittaniyatatamapātasya vināśasya kenacitpratīkāraḥ kṛtaḥ / tasmādaparihāryaṃ maraṇamanuśocatpūrvasmādavara iti / ete pañca viparyayabhedā bhavanti /
aśaktiśca karaṇavaikalyāt /
aṣṭāviṃśatibhedā
bhavatītyanuvartate / tatra bāhyakaraṇavaikalyaṃ saha manasaikādaśaprakāram / saptadaśavidhaṃ buddhivaikalyam / ete 'śaktibhedāḥ /
tuṣṭirnavadhāṣṭadhā siddhiḥ
evaṃ caturvidhasya pratyayasargasya guṇavaiṣamyavimardena pañcāśadbhedā bhavanti // 47 //
kārikā 48
vistareṇa tu padārthaśatasahasramānantyaṃ vā lakṣaṇānām /
kathamityucyate yasmāt-
bhedastamaso 'ṣṭavidhaḥ
ya ete pañca viparyayabhedā vyākhyātāḥ teṣu tamaso 'ṣṭavidho bhedaḥ / katham ? paravijñānamāśritya pravṛttasyāṣṭāsu prakṛtiṣvaparāsu parābhimānagrahāt /
mohasya ca
kim ? aṣṭavidho bheda iti / caśabdātkāryakaraṇasāmarthye 'ṣṭavidhe 'ṇimādāvahamiti pratyayaḥ /
daśavidho mahāmohaḥ /
mātṛpitṛbhrātṛsvasṛpatnīputraduhitṛgurumitropakārilakṣaṇe daśavidhe kuṭumbe yo 'yaṃ mametyabhiniveśaḥ / dṛṣṭānuśravikeṣu vā śabdādiṣvityapare / sa daśavidho mahāmohaḥ parisaṃkhyāyate /
tāmisro 'ṣṭādaśadhā
aṣṭavidhe kāryakaraṇasāmarthye daśavidhe ca kuṭumbe viṣayeṣu vā yaḥ pratihanyamānasyāveśaḥ /
tathā bhavatyandhatāmisraḥ
tatheti sāmānyātideśārthaḥ / andhatāmisro 'ṣṭādaśadhaiveti / katham ? asāvapyaṣṭavidhātkāryakaraṇasāmarthyāddaśavidhācca kuṭumbātpratyavasānasya viṣādaḥ /
evamete pañca viparyayabhedāḥ svalakṣaṇato viṣayaviśeṣā lakṣitāḥ / tatrāpi cāṣṭāsu prakṛtiṣu sattvarajastamasāṃ saṃhataviviktapariṇatavyastasamastānāṃ paratvābhimānabhedādekaikā prakṛtiḥ pañcadaśabhedā / ata eva te 'ṣṭau pañcadaśa viṃśaṃ śataṃ ca bhavanti / yathā mokṣe pravṛttasya evaṃ dharmakāmeṣvapi / ekaḥ padārtho vistareṇa parisaṃkhyāyamāno 'nantabhedaḥ sampadyate / nidarśanamātrametadācāryeṇa kṛtam / evamaśaktyādiṣvapi lakṣaṇāntareṣu yojyam / seyamavidyā pañcaparvā saprapañcā vyākhyātā / tadanantaroddiṣṭānaśaktibhedānvakṣyāmaḥ // 48 //
kārikā 49
āha, ativyāsābhihitamidamiti nāsmākaṃ buddhāvavatiṣṭhate / tasmādviparyayoktaṃ bhedābhidhānaṃ parityajya vaktavyam kathamaśaktiraṣṭāviṃśatibhedeti ?
ucyate-
ekādaśendriyavadhāḥ saha buddhivadhairaśaktiruddiṣṭā /
indriyāṇāṃ vadhā indriyavadhāḥ / svasaṃskāraviṣayayogātprakarṣāpannena tamasā grahaṇarūpasya sattvasyābhibhavātsvaviṣayeṣvapravṛttayaḥ / tadyathā
bādhiryamāndhyamaghratvaṃ mūkatā jaḍatā ca yā /
unmādakauṣṭhyakauṇyāni klaibyodāvartapaṅgutāḥ //
tatra bādhiryaṃ śrotrasya, āndhyaṃ cakṣuṣaḥ, aghratvaṃ nāsikāyāḥ, mūkatā vācaḥ, jaḍatā rasanasya, unmādo manasaḥ, kauṣṭhyaṃ tvacaḥ, kauṇyaṃ pāṇeḥ, klaibyamupasthasya, udāvartaḥ pāyoḥ, paṅgutā pādayorityevamindriyavadhā ekādaśa /
anye tu
saptadaśa vadhā buddherviparyayāttuṣṭisiddhīnām
tatra tuṣṭayaḥ prakṛtyādyā vakṣyamāṇāḥ, tāsāṃ dvividho viparyayaḥ / avyutpannasya yogadharmeṇa tasyāṃ bhūmāvapravṛttiḥ, vyutpannasya cottarabhūmyaparijñānātpūrvasyāṃ bhūmāvakṣemarūpeṇa grahaṇam / ātmavido vā sarvāsu bhūmiṣu / teṣu yatpūrvaṃ tadaśaktibhāvābhipretam / yanmadhyamaṃ tadāpekṣikam / katham ? tanmātrabhūmyavastho hi yogyasmitādibhūmyanavajayāttuṣṭo mahābhūtātikramātsiddhaḥ / tathā vijitāsmitārūpo mahadādyavasthāpekṣayā tuṣṭaḥ, pūrvabhūmyapekṣayā siddhaḥ / evaṃ mahadavasthaḥ pradhānāpekṣayā pūrvāpekṣayā ca / pradhānāvasthaḥ puruṣāpekṣayā pūrvāpekṣayā ca / guṇapuruṣāntarajñastu siddha eva / tasmādavyutpannasyāmbhaḥprabhṛtiṣu navānambhaḥprabhṛtayo buddhivadhāḥ / tārakādiviparyayeṇāṣṭāvatārakādayaḥ / eṣā khalvaśaktiraṣṭāviṃśatibhedā /
tuṣṭistu sannihitaviṣayasantoṣāccikīrṣitādarthādūnena nivṛttiḥ sāmānyata ekaiva, pratyarthamanantā, śatena tuṣṭaḥ sahasreṇeti / śāstre tu bāhyādhyātmikānāṃ sukhaduḥkhamohānāṃ prāptiṣvapagameṣu vācāvyavasthyalakṣaṇā upāyanavatvānnava tuṣṭayo bhavanti // 49 //
kārikā 50
tāsām
ādhyātmikyaścatasraḥ / prakṛtyupādānakālabhāgyākhyāḥ /
ādhyātmikī iti śarīraśarīriṇorviśeṣamupalipsamānena yoginā yadanātmanyātmabuddhiravasthāpyate sā khalvādhyātmikī siddhiḥ tuṣṭiḥ santoṣaḥ kṣema ityarthaḥ /
tāsāṃ prakṛtyākhyā / yadā vītāvītaiḥ pradhānamadhigamya tatpūrvakatvaṃ ca mahadādīnāṃ vikārāṇāmānantyācca pradhānātmanaḥ kṛtsnasya mahadādibhāvena vipariṇāmāsambhavādekadeśasyāprakṛtivikārabhūtasya bhoktṛtvamakartṛtvaṃ cādhyavasya saṅgadveṣanivṛttiṃ labhate, sādyā tuṣṭirambha ityabhidhīyate / kasmāt ? amitaṃ hi pradhānatattvaṃ bhāti jagadbījabhūtatvānmahadādibhāvapariṇāmena nyūnasyaikadeśasyātmana evāpūrāt / tadvyatirekeṇa cānyasyaikadeśasyobhayadharmiṇo bhoktṛbhūtasya sadbhāvātsaṃprakṣālane 'pi cāpasaṃhṛtam, vaiśvarūpyasyānucchedāt / tathā ca śāstramāha- ambha iti guṇaliṅgasannicayamevādhikurute / guṇāśca sattvarajastamāṃsi / liṅgaṃ ca mahadādi atra sannihitaṃ bhavati / tadidaṃ pradhānamamitaṃ bhātyamitamupalabhyata ityambhaḥ / sa khalvayaṃ yogī pradhānalakṣaṇāṃ bhūmimavajitya tanmahimnā ca tadaśūnyaṃ dṛṣṭvā vyatiriktasya padārthāntarasyābhāvaṃ manyamānastāmeva bhūmiṃ kaivalyamiti gṛhṇāti / bhinne ca dehe prakṛtau layaṃ gacchati, tataśca punarāvartate / tasyāṃ ca tuṣṭāvanye sapta mahadādikāraṇino 'varuddhā draṣṭavyāḥ / tatra yathā prādhānikasya puruṣe nāsti vijñānaṃ evamitareṣāmuttareṣu tattveṣu / mahatkāraṇinaḥ pradhāne 'smitākāraṇino mahati, tanmātrakāraṇino 'haṃkāre / tadekadeśāścaiṣāṃ bhoktāraḥ pūrvavat / atrāpi ca sattvādīnāṃ saṃhataviviktapariṇatavyastasamastānāṃ bhedādavidyāvacchedānantyamavaseyam /
āha, tuṣṭyavidyayorabhedaḥ lakṣaṇaikatvāt / aṣṭāsu prakṛtiṣvātmabuddhistuṣṭiḥ / tadeva ca tama ityavidyākāṇḍe nirdiṣṭam / tasmātpadārthasaṃkara iti /
ucyate- na, pratyayaviśeṣāt / tamaḥpradhānapuruṣopadeśe sati pratyayanirdidhārayiṣayā tayoḥ pradhānameva jyāyo na puruṣa ityabhiniviśeta / tuṣṭistu kiṃ paramityāśritya pravṛttaḥ pradhānajñānamātre santoṣātpadārthāntaraṃ vijñātumeva nādriyate / kiṃ ca prahāṇaviśeṣāt / nirūḍhamūlo hyanātmani ātmagraho jñānottarakālabhāvanayā prahātavyaḥ / tamobahulatvāttama ityabhidhīyate / pelavastu sattvabahulo darśanapraṇayastuṣṭiḥ / kiṃca tattvābhijayāt / vijitabhūmikasya hi yoginastanmāhātmyavaśīkṛtatvād bhūmyantare pravṛttistuṣṭiḥ / itarasya tvabhiniveśamātramevetyanayorviśeṣaḥ / tasmānna padārthasaṃkara iti vyākhyātā prakṛtyākhyā tuṣṭiḥ /
yadā tu satyapi prakṛtisāmarthye nānapekṣya yathāsvamupādānaṃ bhāvānāmutpattiḥ sambhavati prakṛtyaviśeṣe sarvakālamutpattiprasaṃgāt, prakṛtikṛtyamevedaṃ viśvamityabhyupagacchatastadaviśeṣād goḥ puruṣādutpattiprasaṃgaḥ, puruṣasya vā mahiṣāt / kiṃ ca jātyabhedaprasaṃgāt / prakṛtikṛtyamidaṃ viśvamityabhyupagacchato jātibhedo na syāt, tadaviśeṣāt / dṛṣṭaṃ tūpādānājjātyanuvidhānaṃ bhāvānām / tasmāttadeva kāraṇatvena parikalpayituṃ nyāyyam / upādānaikadeśa eva ca kāryakāraṇavidhātmā bhoktetyetasmād darśanātsaṅgadveṣanivṛttiṃ labhate, sā dvitīyā tuṣṭiḥ salilamityabhidhīyate / kathaṃ punaretatsalilam ? satyupādāne vikāro līyata iti / tathā ca kṛtvā śāsramāha "salilaṃ salilamiti vaikārikopanipātamevādhikurute, sati tasmiṃllīyate jagaditi" / sa khalvayaṃ yogī pārthivānavajitya tanmahimnā jagadaśūnyaṃ dṛṣṭvā padārthāntarasyābhāvaṃ manyamānastāmeva bhūmiṃ kaivalyamiti gṛhṇāti / bhinne ca dehe pṛthivyādiṣu līyate / tataśca punarāvartate /
yadā ca satyupādānasāmarthye na tāvataiva bhāvānāṃ prādurbhāvaḥ kiṃ tarhi sannihitasādhanānāmapi kālaṃ pratyapekṣā bhavati- kālaviśeṣādbījādaṅkuro jāyate, aṅkurānnālaṃ, nālātkāṇḍam, kāṇḍātprasava ityādi / anyathā tūpādānānāṃ sannidhānamātrātkṣaṇenaivāmīṣāmavasthāviśeṣāṇāmabhivyaktiḥ syāt / kiṃca kālaviparyayeṇotpattiprasaṃgāt / na caitadiṣṭam / kiṃ ca tadanabhidhānāt / dṛśyante ca prāṇināṃ kālānurūpāḥ svābhāvāhāravihāravyavasthāḥ / tasmādasāveva kāraṇam / tadekadeśaścāprakṛtivikārabhūto bhoktetyetasmāddarśanātsaṃgadveṣanivṛttiṃ labhate, sā tṛtīyā tuṣṭirogha ityabhidhīyate / kathaṃ punarayaṃ kāla ogha ityucyate ? salilaughavatsarvābhyāvahanāt / tadyathā salilaughastṛṇaṃ kāṣṭhamaśmānaṃ prāṇinaṃ vā svamūrtisaṃsṛṣṭaṃ sarvamevābhyāvahati, evamayaṃ kālo garbhādbālyaṃ, bālyātkaumāraṃ, kaumārādyauvanaṃ, yauvanātsthāviryam, sthāviryānmaraṇaṃ, tathā bījānmūlaṃ mūlādaṅkuramiti vahati / tathā cāha
yāmeva prathamāṃ rātriṃ garbhe bhavati pūruṣaḥ /
saṃprasthitastāṃ bhavati sa gacchanna nivartate //
tasmādoghasāmānyādoghaḥ kālaḥ / sa khalvayaṃ yogī kālamavajitya padārthāntarābhāvaṃ manyamānastāmeva bhūmiṃ kaivalyamiti manyate / dehabhede ca kālamanupraviśati / tataśca punarāvartate /
yadā tu satyapi kālasāmarthye bhāvānāmutpattiḥ bhāgyānapekṣate / kasmāt ? tatsannidhāne 'pyaprādurbhāvāt / satyapi sādhanasāmarthye kālaviśeṣe ca kasyacidutpattirbhavati kasyacinneti / tasmādasti kāraṇāntaraṃ yadapekṣya bhāvānāmutpattiranutpattiśca / kiṃ cābhyutthānānupapattiprasaṃgāt / kālamātrātphalaṃ bhavatītyetadicchataḥ śāstrokteṣu kriyāviśeṣeṣvabhiṣecanavratopavāsāgnihotrādiṣvabhyutthānaṃ na syāt / kasmāt ? ānarthakyāt / asti ca, tasmānna kālanimittā bhāvānāmutpattiḥ / kiṃ ca tadanuvidhānāt / dṛśyante khalvapi prakṛtyupādānakālāviśeṣe 'pi bhāgyaviśeṣātphalaviśeṣāḥ / tasmāttatsaṃkāra eva kāraṇam / tadekadeśaścāprakṛtivikārabhūto bhoktetyetasmāddarśanātsaṃgadveṣanivṛttiṃ labhate / sā caturthī tuṣṭirvṛṣṭirityabhidhīyate / kathaṃ punarvṛṣṭirityucyate / sarvasattvāpyāyanāt / yathā hi śīrṇānāmapi tṛṇalatādīnāṃ vṛṣṭiṃ prāpya punarāpyāyanaṃ bhavati, evameva sarveṣāṃ prāṇināṃ bhāgyavipariṇāmātpunarāpyāyanaṃ bhavati / tasmādvṛṣṭisāmyād bhāgyākhyā tuṣṭirvṛṣṭirityabhidhīyate / śāstramapyāha- "vṛṣṭirvṛṣṭiriti śriya evopanipātamadhikurute / sā hi vṛṣṭivatsarvamāpyāyatīti /" sa khalvayaṃ yogī bhāgyānyavajitya tanmahimnā jagadaśūnyaṃ dṛṣṭvā padārthāntarasyābhāvaṃ manyamānastāmeva bhūmiṃ kaivalyamiti gṛhṇāti / sa tasyāmeva dehabhede līyate / tataśca punarāvartata iti /
āha, kālabhāgyayorapratipattiḥ, samākhyāparijñānāt / prakṛtyātmakasya tāvadyogino 'ṣṭau prakṛtayo viṣaya ityuktaṃ purastāt / upādānātmakasya ca pṛthivyādīni mahābhūtāni / kālabhāgyayostu na tathoktam / tasmādvaktavyaṃ kasya tattvasyaiṣā samākhyeti ?
ucyate- na, uktatvāt / prāgevaitadapadiṣṭaṃ na kālo nāma kaścitpadārtho 'sti / kiṃ tarhi kriyāsu kālasaṃjñā / tāśca karaṇavṛttiriti / pratipāditam / na cānyā vṛttirvṛttimataḥ / tasmātkāraṇacaitanyapratijñaḥ kālātmaka iti / bhāgyasaṃjñā tu dharmādharmayoḥ / tau ca buddhidharmāviti prāgapadiṣṭam / tasmādbhāgyavādī buddhicaitanika iti /
āha, na tuṣṭyantaratvāt / prakṛtitvānmahānpūrvaṃ prakṛtyākhyāyāṃ tuṣṭāvavaruddhaḥ / tasyedānīṃ tuṣṭyantaratvena parikalpanaṃ nātisamañjasamiti /
ucyate- mahāṃstarhi pūrvatuṣṭiviṣayabhāvādapakṛṣyata iti / kāryakaraṇavṛttikriyārūpāṃ vṛttimaddyotyāṃ parikalpya tasyāṃ kālatvamayamāha / mahataśca rūpaṃ dharmādikaṃ mahato 'rthāntaraṃ bhāgyamiti bhāgyavān / athavā bāhya evāyaṃ kālaḥ karmakāraṇaṃ nirdiśyate / tatra cānye 'pi svamatiparikalpitapadārthāntarātmabhāvagrahā eveti sāṅkhyāḥ pravādinaḥ pratikṣiptā boddhavyā iti /
apara āha, prakṛticaitanikaḥ pradhānabhāvāśādyupādānakālabhāgyavādino mahadahaṅkāratanmātravādina iti / tadetadapasiddhatvādayuktam / na hi mahadahaṅkāratanmātralakṣaṇāḥ prakṛtaya upādānakālabhāgyabhāvena prasiddhāḥ / tasmādidamapyayuktam / evametā ādhyātmikyaścatasrastuṣṭayaḥ /
bāhyā viṣayoparamāt pañca ca nava tuṣṭayo 'bhihitāḥ
caśabdo 'vadhāraṇārthaḥ / avyutpannātmavicārasya yogino viṣayadoṣadarśanamātrātsaṃgadoṣanivṛttirbāhyā tuṣṭiḥ / tatra yadārjanadoṣamavagacchati na tāvatsarvasyābhijātirastīti arthināvaśyaṃ viṣayārjane vartitavyam / teṣāmasvābhāvikatvātkvacidevāvasthitirityuktaṃ prāk / kiṃ ca sapratyanīkatvāt / svābhāvikamavasthānaṃ viṣayāṇāmaparikalpyāpi yadā pratigrahādibhirarjanaṃ pratyādriyate tadapyayuktam / kutaḥ ? sapratyanīkatvāt / evamapi nāsti kaścidapratyanīka viṣayopārjanāya iti tadvighāte 'vaśyaṃ prayatitavyam / sa ca yadi pratiyatamānaḥ pratyanīkivighātaṃ kuryātparopaghātenātmānugrahānuṣṭhānācchāstravirodhaḥ / yasmādāha-
na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ /
eṣa saṃkṣepato dharmaḥ kāmādanyaḥ pravartate //
punarapyāha-
prāṇināmupaghātena yo 'rthaḥ samupajāyate /
so 'napekṣaiḥ prahātavyo lokāntaravighātakṛt //
tasmātsaṃghātamātratvātsattvādīnāṃ ghaṭādivat /
ābrahmaṇaḥ parijñāya dehānāmanavasthitim //
satyaṃ sadbhirādīptaṃ tṛṇolkācapalaṃ sukham /
sudṛḍhairna nipātavyaṃ duḥkhairdehāntarodbhavaiḥ //
atha punarayaṃ pratyanīkairvihanyate, tato 'sya viṣayābhāvaḥ / sukhārthaṃ ca pravṛttasya bhūyiṣṭhaṃ duḥkhamevetyetasmāddarśanānmādhyasthyaṃ labhate, sā pañcamī tuṣṭiḥ sutāramityabhidhīyate / kathaṃ punaḥ sutāramityucyate ? sukhamanenopāyena taranti viṣayasaṃkaṭamiti sutāram /
yadā tu yogī pūrvadoṣādhigame 'bhijātyā vā yatnārjitaviṣayatve sati rakṣādoṣamupanyasyati / katham ? bhoktṛbhogyabhāvāvyatirekāt sarvaprāṇisādhāraṇā viṣayāḥ, tasmātteṣāṃ rakṣā vidheyā / tasyāṃ ca pravartamāno yadi paramuparundhyāt tadā pūrvoktadoṣaḥ, athātmānaṃ, viṣayābhāvaḥ / rātrindivaṃ ca tadekāgramanasaḥ sukhārthaṃ pravṛtasya bhūyiṣṭhaṃ duḥkhamevetyetasmāddarśanānmādhyasthyaṃ labhate / sā ṣaṣṭhī tuṣṭiḥ supāramityabhidhīyate / kathaṃ punaḥ supāramityucyate ? sukhamanena pāraṃ viṣayārṇavasya prayāntīti /
yadā tu sati pūrvadoṣe, sati vā grāmanagaranigamasanniveśādyupāyānuṣṭhānādvā kṛtaviṣayarakṣo yogī kṣayadoṣamupanyasyati / katham ?
yena dravyeṇa mohādvarantumicchanti dehinaḥ /
tadevaiṣāṃ vināśitvād bhavatyaratikāraṇam //
yatnopāttāḥ suguptāśca viṣayā viṣayaiṣiṇām /
paśyatāmeva naśyanti budbudāḥ salile yathā //
na tadasti jagatyasminbhūtaṃ sthāvarajaṅgamam /
pratyakṣato 'numānādvā vināśo yasya nekṣyate //
tasmādvināśiṣvāsaktānāṃ putradāragṛhādiṣu /
mameti buddhiṃ yatnena buddhimānvinivartayet //
iti etasmāddarśanānmādhyasthyaṃ labhate, sā saptamī tuṣṭiḥ sunetramityucyate /
kathaṃ punaḥ sunetramityucyate ?
sukhamanenātmānaṃ kaivalyāvasthāṃ nayantīti sunetram /
yadā tu satsu pūrvadoṣeṣu prasaṅgadoṣamupanyasyati / katham ? prāptaviṣayāṇāmindriyāṇāṃ tadabhilāṣānnivṛtistatsukham / viṣayajighṛkṣayā ca duḥkham / prāptirapyeṣāmanupaśāntaye tadupabhogakauśalāya ca / yasmādāha-
yadā prabandhādviṣayī viṣayānupasevate /
tadāsyetastvabhiprāyaḥ sutarāṃ saṃpravartate //
ato 'pi yena puruṣaḥ śamayed vaḍavānalam /
nendriyāṇyupabhogena viṣayebhyo nivartayet //
tasmādviṣayasamparkamasamarthaṃ nivartane /
indriyāṇāṃ parijñāya nirāsaṅgamatiścaret //
ityetasmād darśanānmādhyasthyaṃ labhate sāṣṭamī tuṣṭiḥ sumārīcamityucyate / kathaṃ sumārīcamityucyate ? arcateḥ pūjārthasya śobhanamarcitaṃ viṣayasaṃganivṛttasya yogino 'vasthānaṃ bhavati /
yadā tu pūrvadoṣeṣu hiṃsādoṣamupanyasyati / katham ? anupahatyānyabhūtāni viṣayabhogānupapatteḥ / upabhogo hi nāma manojñābhyavahāraḥ, strīsevā, hayagajanarādibhiryānamityevamādi / tatra manojñābhyavahāracikīrṣuṣā tadaṅgānāṃ go 'jāvibalīvardastrīpuruṣādīnāmavaśyamupaghātaḥ kāryaḥ / anupaghāte vā viṣayānupapattiprasaṃgaḥ / striyamāsevamānenānyāsāṃ strīṇāṃ mātṛpitṛbhrātṛprabhṛtīnāṃ ca, anyathā tadabhāvo hayādīnām / tasmādupabhogārthināvaśyamanyopaghātaḥ kāryo nihitadaṇḍena vā viṣayopabhogastyājya iti / āha ca
yathā yathā hi viṣayo vṛddhiṃ gṛhṇāti dehinām /
apaghātastadaṅgānāṃ tathaivāsya vivardhate //
tasmādanicchannanyeṣāṃ prāṇināṃ dehapīḍanam /
santoṣeṇaiva varteta tyaktasarvaparicchadaḥ //
satyavācaḥ praśāntasya sarvabhūtānyanicchataḥ /
bhāvāndhakārāntajñānamacireṇa pravartate //
ityetasmāddarśanānmādhyasthyaṃ labhate, sā navamī tuṣṭiruttamābhayamityapadiśyate / katham ? uttamaṃ hi prāṇināṃ sarvebhyo hiṃsābhayamiti tadapagamāduttamābhayamiti /
āha, arjanarakṣaṇalakṣaṇayorapi tuṣṭyoḥ paropaghātadoṣāḥ, apadiṣṭo 'syāmapi ca / tatra kathamanayorviśeṣaḥ pratipattavya iti ?
ucyate na, viṣayabhedāt / tatra yeṣāmarjanarakṣaṇe pratyādriyate viṣayī tadarthinā pratyanīkānāmavaśyamabhighāto 'nuṣṭhātavya ityādāvuktam / iha tu yeṣāmevārjanarakṣaṇe tadanupaghātenāśakyo viṣayopabhoga ityetadvivakṣitam / tasmādasaṃkīrṇametadityevamambhaḥprabhṛtayo nava viṣayebhyaḥ saṃgadveṣanivṛttihetavo vyākhyātāḥ / te jñānavirahitānāṃ yogināṃ tuṣṭiśabdavācyatāṃ labhante / jñānināṃ tu vairāgyaparvasaṃjñitā svāsu svāsu tattvabhūmiṣu siddhā eveti // 50 //
kārikā 51
āha- prāgapadiṣṭamaṣṭadhā siddhiriti tadidānīmabhidhīyatāmiti / ucyate-
ūhaḥ śabdo 'dhyayanaṃ duḥkhavighātāstrayaḥ suhṛtprāptiḥ /
dānañca siddhayo 'ṣṭau
tatroho nāma yadā pratyakṣānumānāgamavyatirekeṇābhipretamarthaṃ vicāraṇābalenaiva pratipadyate, sādyā siddhiḥ tārakamityapadiśyate- tārayati saṃsārārṇavāditi tārakam / yadā tu svayaṃ pratipattau pratihanyamāno gurūpadeśāt pratipadyate sā dvitīyā siddhiḥ sutāramityapadiśyate / katham ? sukhamanenadyatve 'pi bhavasaṅkaṭāt tarantīti / yadā tvanyopadeśādapyasamarthaḥ pratipattumadhyayanena sādhayati sā tṛtīyā siddhiḥ tārayantamityapadiśyate / tadetat tāraṇakriyāyā adyatve 'pi avyāvṛtatvāt mahāviṣayatvāt tārayantamityapadiśyate / ta ete trayaḥ sādhanopāyairābrāhmaṇaḥ prāṇino 'bhipretamarthaṃ prāpnuvanti / āha ca- "sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo babhūvuḥ, te 'parebhyo 'sākṣātkṛtadharmebhya upadeśena mantrān samprāhurupadeśāya glāyanto 'pare bilmagrahaṇāyemaṃ granthaṃ samāmnāsiṣurvedañca vedāṅgāni ceti" / bilmaṃ bhāsanam- samyak pratibhāsāya viśiṣṭaḥ saṃketa uktaḥ / eṣāṃ tu sādhanopāyānāṃ pratyanīkapratiṣedhāya duḥkhavighātatrayam / duḥkhāni trīṇi- ādhyātmikādīni /
tatra cādhyātmikānāṃ vātādīnāṃ siddhipratyanīkānāmāyurvedakriyānuṣṭhānena vighātaṃ kṛtvā pūrveṣāṃ trayāṇāmanyatamena sādhayati sā caturthī siddhiḥ pramodamityabhidhīyate / katham ? nivṛttarogā hi prāṇinaḥ pramodanta iti kṛtvā / yadā tvādhibhautikānāṃ mānuṣādinimittānāṃ siddhipratyanīkānāṃ sāmādinā yatidharmānuguṇena vopāyena pūrveṣāṃ trayāṇāmanyatamena sādhayati, sā pañcamī siddhiḥ pramuditamityabhidhīyate / katham ? anudvigno hi pramudita iti kṛtvā / yadā tu śītādīnyādhidaivikāni dvandvāni siddhipratyanīkāni svadharmānurodhena pratihatya pūrveṣāṃ trayāṇāmanyatamena sādhayati, sā ṣaṣṭhī siddhirmodanāmamityabhidhīyate / katham ? dvandvānupahatā hi prāṇino modanta iti kṛtvā / suhṛtprāptiḥ- yadā tu kṛśalaṃ saṃspṛṣṭaṃ sanmitramāśritya sandehanivṛttiṃ labhate, sā ramyakamiti saptamī siddhirapadiśyate / ramyo hi loke sanmitrasamparkaḥ, tasya saṃjñāyāṃ ramyameva ramyakam / dānam- yadā tu daurbhāgyaṃ dānenātītya pūrveṣāṃ trayāṇāmanyatamena sādhayati sāṣṭāmī siddhiḥ sadāpramuditamityabhidhīyate / subhago hi sadāpramudito bhavati, tasmāddaurbhāgyanivṛttiḥ sadāpramuditam / ityevametāḥ siddhayo 'ṣṭau vyākhyātāḥ / etāsāṃ saṃśrayeṇābhipretamarthaṃ yataḥ saṃsādhayantītyataḥ pūrvācāryāgataṃ mārgamārurukṣustatpravaṇaḥ syāditi /
āha, kaḥ punaratra heturyena puruṣārthatvāviśeṣe sati guṇānāṃ sarvasiddhinimittaṃ tvanubhavatīti ?
ucyate- yasmāt
siddheḥ pūrvo 'ṅkuśastrividhaḥ
sādhyapratipattisāmarthyasāmānyamaṅgīkṛtyāha siddheriti / pūrvo viparyayāśaktituṣṭilakṣaṇaḥ aṃkuśa ivāṃkuśaḥ, nivartanasāmānyāt / nityapravṛttasyāpi pradhānātsiddhisrotaso viparyayāśaktituṣṭipratibandhātsarvaprāṇiṣvapravṛttirbhavati / viparyayāttāvatsthāvareṣu / te hi mukhyāḥ srotaso viparyayātmānaḥ / aśaktestiryakṣu / te hi tiryaksrotaso 'śaktyātmānaḥ / tuṣṭirdeveṣu / te hyūrdhvasrotasastuṣṭyātmānaḥ / mānuṣāstvarvāksrotasaḥ saṃsiddhyātmānaḥ / tasmātta eva tārakādiṣu pravartante / sattvarajastamasāṃ cāṅgāṅgibhāvaniyamādviparyayāśaktituṣṭibhiḥ pratihanyata iti na sarveṣāṃ sarvadā siddhirbhavati / ata etaduktaṃ siddheḥ pūrvo 'ṅkuśāstrividha iti /
yathā ca sidddheḥ viparyayāśaktituṣṭayaḥ pratipakṣāḥ, evaṃ siddhirapi viparyayādīnām / sā hyutpannā sarvānetānnivartayati / katham ? aviparītajñānaṃ viparyayamatītānāgatavartamāneṣu sannikṛṣṭeṣu viprakṛṣṭeṣu indriyagrāhyeṣvatīndriyeṣu cāpratighātādaśaktiṃ puruṣasya prakṛtivikāravyatiriktasya darśanātsarvāsu bhūmiṣu tuṣṭim / evametāni srotāṃsi prāṇādayaḥ karmayonayaśca vyākhyātāḥ / eteṣāṃ mārge 'vasthāpanātparāṃ siddhikaivalyalakṣaṇāmacireṇa prāpnoti / āha ca
yonīnāṃ sapramāṇānāṃ samyaṅmārge niyojanāt /
srotasāṃ ca viśuddhatvānnirāsaṅgamatiścaret // iti //
// 51 //
// iti yuktidīpikāyāṃ navamamāhnikam //
kārikā 52
evaṃ yatpūrvamapadiṣṭaṃ saṃyogakṛtaḥ sarga ( ISk 21 ) iti tadvyākhyātam / atredānīmācāryāṇāṃ vipratipattiḥ / dharmādīnāṃ śarīramantareṇānutpatteḥ / śarīrasya ca dharmādyabhāve nimittantarāsambhavādubhayamidamanādi / tasmādekarūpa evāyaṃ yathaivādyatve tathaivātikrāntāsvanāgatāsu kālakoṭiṣu sarga iti / ācārya āha- naitadevam, kiṃ tarhi prākpradhānapravṛtterdharmādharmayorasambhavo buddhidharmatvāttasyāśca pradhānavikāratvāt / tatastadvyatiriktaṃ śabdādyupalabdhiguṇalakṣaṇaṃ guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaṃ cārthamuddiśya sattvādayo mahadahaṅkāratanmātrendriyabhūtatvenāvasthāya paramarṣihiraṇyagarbhādīnāṃ śarīramutpādayanti / ṣaṭsiddhikṣayakālottaraṃ tu guṇavimardavaicitryādrajastamovṛttyanupāti saṃsāracakraṃ pravṛttam /
na vinā bhāvairliṅgam
devamanuṣyatiryagbhāvena vyavatiṣṭhata iti vākyaśeṣaḥ /
na vinā liṅgena bhāvasaṃsiddhiḥ /
saṃsiddhiratra niṣpattirabhipretā /
liṅgākhyo bhāvākhyastasmād dvividhaḥ pravartate sargaḥ
so 'yaṃ liṅgākhyo bhāvākhyaśca ṣaṭsiddhikṣayakālādūrdhvaṃ bhavati / guṇasamanantaraṃ tu adhikāralakṣaṇaḥ / tasmād dvidhā sargaḥ adhikāralakṣaṇo bhāvākhyaśca / yeṣāṃ tu dharmādharmaśarīrayoḥ paryāyeṇa hetuhetumadbhāvasteṣāṃ kāraṇamastyavyaktamityatra ( ISk 16 ) prativihitam / ye 'pi ca sāṃkhyā evamāhuḥ- "dharmādharmādhikāravaśātpradhānasya pravṛttiriti" teṣāmanyataraparikalpanānarthakyamiti / katham ? yadi tāvadadhikāra evāyaṃ pradhānapravṛttaye 'lam, kiṃ dharmādharmābhyām ? atha tāvadantareṇādhikārasya pradhānapravṛttāvasāmarthyam, evamapi kimadhikāreṇa ? tayoreva pravṛttisāmarthyāt / tasmādadhikārabhāvanimitto dvidhā sargaḥ / tatra yathedaṃ śarīramavibhaktaṃ dharmārthakāmamokṣalakṣaṇāsu kriyāsu vibhaktaṃ bhavedityataḥ pāṇyādivikalpo 'sya bhavati, evaṃ sattvasargo 'pyavibhakto dharmārthakāmamokṣalakṣaṇāsu kriyāsu samartho bhavediti // 52 //
kārikā 53
aṣṭavikalpo daivastairyagyonaśca pañcadhā bhavati /
mānuṣyaścaikavidhaḥ
aṣṭau vikalpā asya so 'yamaṣṭavikalpaḥ / aṣṭaprakāro 'ṣṭabheda ityarthaḥ / tadyathā brahmaprajāpatīndrapitṛgandharvanāgarakṣaḥpiśācāḥ / tairyagyonaśca pañcadhā bhavati- paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarāḥ / mānuṣyaścaikavidhaḥ ca jātyantarānupapatteḥ / āha kimetāvāneva bhūtasargavikalpaḥ, āhosvidanyo 'stīti ? ucyate- vikalpāntaramastyeteṣāmeva sthānānāmantargaṇabhedāt / ayaṃ tu āhosvidanyo 'stīti ? ucyate- vikalpāntaramastyeteṣāmeva sthānāmantaragaṇabhedāt / ayaṃ tu
samāsato bhautikaḥ sargaḥ
kim ? upadiṣṭa ita vākyaśeṣaḥ / tatra devānāṃ sādhyamarudrudrādibhedāt / tiraścāṃ grāmyāraṇyādibhedāt / mānuṣāṇāṃ ca brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrabhedāt / udbhidbhedaśca vistareṇāpadiśyamāna ānantyamāpādayet / tasmātsamāsato bhūtasargo 'padiśyate // 53 //
kārikā 54
āha, vikalpāntaravacanam, srotobhedāt / daivamānuṣatairyagyonā iti trividho bhūtānāṃ vikalpa upadiśyate / srotāṃsi tu catvāryuktāni / tasmādvikalpāntaraṃ vaktavyamiti /
ucyate- na, guṇadharmasaṃgrahasāmarthāt / sattvabahulā ūrdhvasrotasaḥ / rajobahulā arvāksrotasaḥ / tamobahulāstiryaksrotaso mukhyasrotasaśca / tasmādanayorabhedenopadeśaḥ /
āha, asurādyupasaṃkhyānaṃ kartavyam / itareṣvanantarbhāvādabhedena vopadeśaḥ kāryā na tu daivamānuṣatiraśca iti /
ucyate- na, ukteṣveva tatsaṃgrahāt / asurāṇāṃ tāvadaindra eva sthāne 'ntarbhāvaḥ, pūrvadevatvāt / pūrvadevā hyasurāḥ / kiṃca paryāyeṇendratvāt / dhanviprabhṛtīnāṃ paryāyeṇendratvaṃ śrūyate / tathā yakṣāṇāṃ rakṣassvekarūpatvāt / kinnaravidyādharāṇāṃ gandharveṣu, samānaśīlatvāt / pretānāṃ pitṛṣvadhipatisāmānyāt / tasmāttrivikalpa eva bhūtasargaḥ / sa cāyam
ūrdhvaṃ sattvaviśālaḥ
ūrdhvamityanenāṣṭau devasthānānyāha / tatrāyaṃ sargaṃ sattvaviśālaḥ / piśācebhyo rakṣasām, rakṣobhyo nāgānām, nāgebhyo gandharvāṇām, gandharvebhyaḥ pitḥṇām, pitṛbhyastridaśānām, tebhyaḥ prajāpatīnām, tebhyo 'pi brahmaṇaḥ / evaṃ viśālagrahaṇaṃ samarthitaṃ bhavati /
tamoviśālastu mūlataḥ sargaḥ /
mūlatastu sargastamoviśālaḥ / paśubhyo hi mṛgāṇāṃ prakṛṣṭataraṃ tamaḥ, mṛgebhyaḥ pakṣiṇām, pakṣibhyaḥ sarīsṛpāṇām, sarīsṛpebhyaḥ sthāvarāṇām /
madhye rajoviśālaḥ
devebhyastiryagbhyaścāvakṛṣṭāsu bhūmiṣu yathā yathā sattvatamaso nirhrāsaḥ, tathā tathā rajaso vṛddhiḥ / manuṣyāstūbhayormadhyamiti tatra paramaḥ prakarṣo rajasaḥ / arvāk srotasaḥ siddhirūpatvādatyantaṃ kriyāpravṛttatvāt / yathā ca mānuṣeṣu rajaḥprakarṣa evaṃ brahmaṇaḥ sthāne sattvasya, sthāvareṣu tamasaḥ / sa khalvayam-
brahmādistambaparyantaḥ
caturdaśabhedastrivikalpaḥ sattvādyatiśayanirhrāsaviṣayabhāvena yaḥ sargo vyākhyātaḥ /
kārikā 55
atra jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prānoti cetanaḥ puruṣaḥ /
jarākṛtaṃ maraṇakṛtaṃ jarāmaraṇakṛtam / tatra jarākṛtaṃ tāvadyathā balītaraṃgitagātratvam, daṇḍamantareṇa caṅkramaṇādiṣvapravṛttiḥ, sarvendriyāṇāṃ viṣayopabhogeṣvasāmarthyam, prabalakāsaśvāsatā, sāsrāvilekṣaṇatā, daśanānāmasthiratvam, varṇavikṛtiḥ, śaithilyamabhivyāhārasaṃgo mandā smṛtirityevamādi /
maraṇakṛtamapi pṛthivyādīnāṃ śarīrabhāvenāvasthitau sahabhāvapratipakṣatā svabhāvabhedavṛttisaṃgrahapanthivyūhāvakāśadānāderupakārasya pracyutiḥ / indriyādhiṣṭhānavikārācchabdasparśarūparasagandhānāṃ satāmagrahaṇamasatāṃ ca grahaṇamabhūtākāraṃ sambhavaviparītaṃ vā sarvārthānāṃ grahaṇam / tadyathā paurṇamāsyāṃ dakṣiṇataḥ khaṇḍasyendumaṇḍalasya piśācādīnāṃ pāṇḍarasya ca nabhasa ityādi / tathā vātādivaiṣamyātsamupajanitānekaprakāravyādhiḥ prabhraśyamānasakalendriyavṛttiḥ srastāṅgaḥ tāmrapītāsrāvilekṣaṇo bhramadāhaśvāsādiparigamāntarmarmasandhirjalārthaṃ diśo 'valokayan sabrahmalokeṣvapi lokeṣu trātāramavindan rāgādyanekakālātpakvenātmagraheṇātmakāryakaraṇopahyimāṇabuddhirmandamandeṣvapi smṛtipralambheṣu dayitajanasyātmanaścānusmarandaśavidhātkuṭumbādyaḥ prabhraśyate so 'yamavaśyambhāvī sarvasattvānāṃ prakṛṣṭodvegakārī cāvyutpannaścāparihāryaścāniyatakālaśca mahātmabhiḥ paramarṣyādibhirandhatāmisraśabdenāpadiṣṭo maraṇakṛtaṃ duḥkham / taccedaṃ duḥkhaṃ pradhānamahadahaṃkāratanmātrendriyabhūtaviśeṣalakṣaṇasya tattvaparvaṇaścaitanyāsambhavātpuruṣa eva caitanyaśaktiyogādupalabhyate / tadapi samīkṣyoktamācāryeṇa atra jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ prāpnoti cetanaḥ puruṣa iti /
āha, janmakṛtasyopasaṃkhyānam / yathaiva hi jarāmaraṇaṃ cātmanaḥ prakṛṣṭodvegakārakamevaṃ janmāpi / tathā hyayaṃ māturudare jarāyupariveṣṭitaśarīro 'medhyaparisnuto vraṇamātrāyāṃ garbhadhānyāṃ yathāsukhasambhavātparipītitagātro māturaśanādibhiḥ pīḍyamāno garbhāvāse duḥkhamanubhūya paścātsaṃvṛtenāsthidvayavivareṇa nissṛto mūtrarudhirakalilaiḥ pariṣiktagātro bāhyena vāyunā karaiśca saṃsparśadasibhiriva tudyamānaḥ svasaṃvedyaṃ duḥkhamātmani vartamānamākhyātumasamarthaḥ svasukhaduḥkhasāmanyātparatra parikalpitasukhaduḥkhabuddhibhirdṛḍhagātrairupacitakleśaiśca yātyamāno janmaduḥkhamanubhavati / tasmāttadapi vaktavyamiti /
ucyate- na, avyāpitavāt / mānuṣatiraścāmeva janmakṛtaṃ duḥkhaṃ bhavati na devānām / katham ? taḍidvilasitavatkṣaṇamātreṇa śarīraprādurbhāvāt / jarāmaraṇakṛtaṃ tu teṣvapi na nivartate / tasmātprādhānyādetadevopadiṣṭaṃ netaraditi /
āha, itaragrahaṇāprasaṃgaḥ, tulyatvāt / na hi devasthāneṣu jarāmaraṇaṃ vā śrūyate, tasmādavyāpitvāttayorapyagrahaṇaprasaṃgaḥ /
ucyate- na, smṛtivacanāt / jīryate 'nayeti jarā kṣaya ityuktaṃ bhavati / sa ca devabhūmāvapi bhavati / kasmāt ? evaṃ hyāha-
rajoviṣaktiraṅgeṣu vaivarṇyaṃ mlānapuṣpatā /
patiṣyatāṃ devalokātprāṇināmupajāyate //
śakrādīnāṃ vyādhiśravaṇāccharīrakṣayaḥ / evaṃ hyāha- "tvāṣṭrīyaṃ sāma bhavati indraṃ kṣāmamapi na sarvabhūtāni prasvāpayituṃ nāśaknuvaṃ stametena sāmnā tvāṣṭrīyeṇāsvāpayaditi /" tathā prajāpatervāyurakṣayīt / dakṣābhiśāpācca somasya kṣayaḥ / tathā "prajāpatirvai somāya rājñe duhitḥradānnakṣatrāṇi, sa rohiṇyāmevāvasat / tānyapekṣyamāṇāni punaragacchan / tasmāt svānanupeyamānā punargacchati / tānyanvāgacchattāni punarayācata / tānyasmai na punaradadāt / sābravītsarveṣveva samāsata vasātha te punardāsyāmīti / sa rohiṇyāmevāvasattasminnanṛte yakṣmo 'gṛhṇāt / candramā vai somo rāja yadrājānaṃ yakṣmogṛhṇāttadrājayakṣmasya janma / sa tṛṇamivāśuṣyat / sa prajāpatā anāthata / so 'bravītsarveṣveva samāvadvasātha tvāto mokṣyāmīti / tasmāccandramāḥ sarveṣu nakṣatreṣu samāvadvasati / taṃ vaiśvadevena caruṇāmāvasyāṃ rātrīmayā yajante nainaṃ yakṣmodamuñcadityādi /" tasmāddevabhūmāvapi jarākṛtaṃ duḥkhamasti / tathā maraṇakṛtaṃ bhūmyantaragamanāttatrotpannānāṃ yayātirudāharaṇam / yathā gopathabrāhmaṇam- "devānāṃ ha vā pañcadaśaśatāni āsaṃstāni brahmakilbiṣādakṣīyanta / tatastrayastriṃśadevāsata tadetadṛcāpyuktam / sodaryāṇāṃ pañcadaśānāṃ śatānāṃ trayastriṃśadudaśiṣyanta devāḥ / śeṣāḥ prāsīyanteti /" śvetāraṇye cāntakasya rudreṇa kṛtaṃ duḥkhamastīti / udāharaṇamātrādvā / athavodāharaṇamātrameva duḥkhānām / ādiśabdalopo vā vaktavyaḥ / jarāmaraṇakṛtamevodāharaṇatvenābhipretam / na punarduḥkhāntaram / kasmāt ? tatrāpi hyādiśabdalopa udāharaṇamātratvāt śaktyā parikalpayitumidamityucyate / na sarvaduḥkhāspadatvāt / sarveṣāṃ hi duḥkhānāmāspadaṃ jarāmaraṇakṛtaṃ sādhāraṇam / katham ? tadbandhumitrāṇāmapyudvegahetutvāt / na tu janmakṛtam, sambandhināṃ praharṣanimittatvāt / yataśca brahmādau stambaparyante jagati jarāmaraṇakṛtaṃ duḥkhaṃ na kaścidativartate /
liṅgasyavinivṛttestasmādduḥkhaṃ samāsena
sukhaleśasya tadvyāptatvāt / yāvadidaṃ liṅgaṃ na nivartate tāvadavaśyaṃ duḥkhena bhavitavyam / paryāyeṇa saṃskārasya sāmarthyāllokāntaropapatteḥ / tathā cāha-
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca hi saṃśayaṃ vāreṇāyaṃ sevate tatra tatra /
kathampunarduḥkhena vyāptaṃ sukhamiti cet, ābrahmaṇo 'śuddhyātiśayopapatteḥ / tasyāśca duḥkhamūlatvāt / prajāpaterakṣirogaśravaṇāt, indrasya kāmopatāpāt / gautamaparibhāvād rambhāyāścābhiśāpātpāṣāṇabhāvopapatteḥ, nāgānāṃ sarpasatrāyāsāt, vaiśravaṇasya yaskābhiśāpāddhastibhāvopapattiḥ / jaratkāro pitḥṇāṃ ca garte 'valambanāt, piśācānāṃ mantrauṣadhimaṅgalaprayogairudvāsanānmānuṣatiraścāṃ pratyakṣata eva prāyeṇa duḥkhāspadatvāt / tasmānnāsti saṃsāre kaścitpradeśo yatra saha liṅgenātmānaṃ duḥkhaṃ nāvāpnuyādityata evaṃ prayatitavyaṃ yena liṅgasyaivātyantocchedaḥ / tato hi sarvaduḥkhānāmatyantopaśamaḥ / samāsagrahaṇaṃ tu sukhamohayoravakāśadānārtham / anyathā saṃsāre tayorabhāva evābhyupagataḥ syāt // 55 //
kārikā 56
evaṃ yathāvatsargamupākhyāyopasaṃharannāha-
ityeṣa prakṛtivikṛtaḥ pravartate tattvabhūtabhāvākhyaḥ /
pratipuruṣavimokṣārthaṃ svārtha iva parārtha ārambhaḥ
itikaraṇena sargasamāptiṃ dyotayati / eṣa ityuktamapi pratyāmnāyārthaṃ punarapekṣate / prakṛtyā kṛtaḥ prakṛtikṛtaḥ / anena vākyaparisamāptyarthaṃ vītāvītābhyāṃ siddhaṃ pradhānāstitvam / aṇvādipratiṣedhaṃ cāpekṣate / prakṛtikṛta eva nāṇvādikṛtaḥ / pravartata iti kriyāprabandhamāha / pravṛtto na pravartsyati kiṃ tarhi pravartata evānantānāṃ śarīrādibhāvena parasparānugraheṇa ca / neyaṃ kriyā kadācidapi bhūtabhaviṣyadrūpā bhavati / kintarhi vartamānarūpā / yathā vahanti nadyaḥ, tiṣṭhanti parvatā iti / tattvabhūtabhāvākhya ityuktānāṃ nigamārthaṃ pratyāmnāyaṃ karoti / tattvākhyo mahadādibhirbhāvākhyo vyomādiḥ / puruṣaṃ puruṣaṃ prati vimokṣaḥ pratipuruṣavimokṣaḥ / tadarthaṃ pratipuruṣavimokṣārtham / sarvapuruṣādhikāranibaddhāyāḥ sarvaśakternirākāṃkṣīkaraṇārthamityarthaḥ / svārtha iva parārtha ārambhaḥ / kāryakāraṇabhāvena / tatra kāryasya tāvacchabdādeḥ svārtha ivendriyāṇāṃ viṣayabhāvaḥ / indriyāṇāmaprāptaviṣayāṇāṃ laulyamadhiṣṭhānavikārānumeyaṃ svārthamiva / karaṇānāṃ ca saṃkalpābhimānādhyavasāyānāṃ viṣayadvāribhāvopagamanaṃ manaḥprabhṛtīnāṃ ca svapravṛttiviṣayatvam / mano 'haṃkārayośca buddhau svapravṛttyupasaṃhāro buddheśca śāntaghoramūḍhatvaṃ vyavasāyakartṛtvaṃ ca sattarajastamasāṃ ca prakāśapravṛttiniyamalakṣaṇairdharmaiḥ parasparopakāritvam / na caiṣa svārthaḥ, sarvasyāsyācaitanyāt / kiṃ tarhi parārtha evāyamārambhaḥ / saṃghātatvāditi /
āha, yaduktaṃ pratipuruṣavimokṣārthamayamārambha iti tadayuktam / ācāryavipratipatteḥ / pratipuruṣamanyatpradhānaṃ śarīrādyarthaṃ karoti / teṣāṃ ca māhātmyaśarīrapradhānaṃ yadā pravartate tadetarāṇyapi / tannivṛttau ca teṣāmapi nivṛttiriti paurikaḥ sāṃkhyācāryo manyate / tatkathamapratiṣidhyaikā prakṛtirabhyupagamyate iti ?
ucyate- na, pramāṇābhāvāt / na tāvatpratyakṣata eva tacchakyaṃ niścetum / pradhānānāmatīndriyatvāt / liṅgaṃ cāsandigdhaṃ nāsti / āptāśca no nābhidadhurato manyāmahe naitadevamiti / kiṃca ekenārthaparisamāpteḥ / aparimitatvādetadekaṃ pradhānamalaṃ sarvapuruṣaśarīrotpādanāya / tasmādanyaparikalpanānarthakyam / parimitamiti cedatha matam, parimitaṃ pradhānamiti na, ucchedaprasaṃgāt / evamapi tasyocchedaḥ prāptaḥ kṣīravat / tathā ca saṃsārocchedaprasaṃgaḥ / kiṃ ca anavasthāprasaṃgāt / ekasyeśvarasya yogino vecchāyogādanekaśarīratvam / tatparimitādayuktam / pratiśarīraṃ vā pradhānaparikalpane pradhānānavasthā bhavati / parimitaśarīrakāraṇatvābhyupagamādanyaparikalpanānarthakyam / tataśca pradhānaikatvameva / tasmādayuktaṃ pratipuruṣaṃ pradhānānīti / yattūktaṃ māhātmyaśarīrapradhānapravṛttāvitareṣāṃ pravṛtistannivṛttau nivṛttirityatra brūmaḥ- na, atiśayābhāvāt / yathā kṣetrajñānāṃ niratiśayatvāditaretarāpravartakatvamevameṣāmapi sātiśayatve vā pradhānānupapattiprasaṃgaḥ, vaiṣamyāt / tasmādyuktaṃ pratipuruṣavimokṣārthamekā prakṛtiḥ pravartata iti // 56 //
kārikā 57
āha, tadanupapattirācetanyāt / ihācetanānāṃ ghaṭādīnāmuddiśya pravṛttiradṛṣṭā / sā cediyamacetanā prakṛtirasyā apyuddiśya puruṣārthaṃ pravṛttirnopapadyate / bhavati ceccaitanyaṃ tarhi prāptamasyā / tatra yaduktaṃ pratipuruṣavimokṣārtha prakṛteḥ pravṛttiriti etadayuktamiti /
ucyate- na, dṛṣṭāntopapatteḥ /
vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya /
puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya
yathā kṣīramacetanaṃ vatsavivṛddhimuddiśya pravartate, evaṃ pradhānamapi puruṣavimokṣamuddiśya pravartate / na cāsya caitanyaṃ syāt / sādhyatvādayuktamiti cet syānmatam, sādhyametat kiṃ kṣīrasyoddiśya vatsavivṛddhiṃ pravṛttiḥ, atha neti ? tasmādudāharaṇaṃ sādhyatvādayuktamiti / etaccāyuktam / kasmāt ? tadabhāve 'bhāvāt tadbhāve ca bhāvāt / yatra nāsti vatsavivṛddhistatra na kṣīrasya pravṛttirupalabdhā / yatrāsti tatropalabdhā / yadyasmin sati bhavati tasya tadarthā pravṛttirdṛṣṭā / tadyathā ghaṭe kumbhakārasya / sa cāyamīdṛśo 'smākamuddeśo 'bhipretaḥ yaduta tādarthyam / tasmānnāstyudāharaṇasādhyatvamiti /
asadbhāvābhidhānātsatkāryavirodha iti cenna, vyaktiparyāyatvāt / vyaktiparyāyo hi taditi śāstralokaprāmāṇyāt / śāstraṃ tāvat sattāmātro mahān vyaktimātra ityarthaḥ / loke 'pi nāstyasminkūpe salilamityucyate / na kvacidapi kūpe salilaṃ nāstyabhivyaktaṃ na tad bhavati / tasmānna satkāryavirodhaḥ /
adṛṣṭapreraṇatvādasiddhiriti cedatha matam / dharmādharmapreritaṃ kṣīraṃ pravartate na vatsavivṛddhyarthamiti, tadapyayuktam / kasmāt ? doṣasāmyāt / dharmādharmāvacetanau vivṛddhikāle kṣīraṃ pravartayatastadavasāne ca nivartayataḥ / tasamāditthamapi parikalpyamāne samāno doṣaḥ / īśvarapreraṇāditi cet syānmatam īśvarastatra kṣīraṃ pravartayate vatsārthaṃ, na svayamiti / tadayuktam / kasmāt ? pratiṣedhāt / prākpratiṣiddhamīśvarakarma / tasmādidamapyayuktam / evaṃ cedavasthito dṛṣṭāntaḥ / vārṣagaṇānāṃ tu yathā strīpuṃśarīrāṇāmacetanānāmuddiśyetaretaraṃ pravṛttistathā pradhānasyetyayaṃ dṛṣṭāntaḥ /
āha, kathamavagamyate tādarthyādutpannena vyaktena puruṣasya sambandho na punaḥ sānnidhyamātrāt, bhikṣuvaditi ?
ucyate- na, anapavargaprasaṃgāt / sānnidhyamātrātpuruṣopabhogamabhyupagacchato nāpavargaprasaṃgaḥ syānnityasānnidhyāt / tasmādayuktametat /
apravartayitāraṃ prati kāryakāraṇānāṃ pravṛttirayukteti cet syānmatam- apravartayitā kṛṣṇādīnāṃ bhikṣurato na teṣāmapi taṃ prati pravṛttiḥ / evamapravartayitā kāryakaraṇānāṃ puruṣaḥ / tasmātteṣāmapi taṃ prati pravṛttirayuktetyetadapyata evānaikāntikam / vatso hi kṣīrasyāpravartayitātha ca taṃ prati tasya pravṛttiḥ / tasmādyuktametapuruṣavimokṣārthā prakṛtteḥ pravṛttirna caitanyaprasaṃga iti // 57 //
kārikā 58
āha, na, apravṛttiprasaṃgāt / yadi pradhānasya puruṣakaivalyārthā pravṛttistena tadabhāve kaivalyaṃ siddhamevetyapravṛttiprasaṃgaḥ / atha kevale puruṣe pradhānaṃ pravartate na tarhyasya tadarthā pravṛttiriti /
autsukyanivṛttyarthaṃ yathā kriyāsu pravartate lokaḥ /
puruṣasya vimokṣārthaṃ pravartate tadvadavyaktam
prāgevaitadapadiṣṭam- yathā dṛśyadarśanaśaktiyuktatvādanyatarābhāve ca tayorānarthakyātpradhānapuruṣayoritaretarasambandhaṃ pratyautsukyam / dṛṣṭā coparamārthāpi lokasyautsukyanivṛttyarthā pravṛttistathā pradhānasyāpyuparamārthā pravṛttiḥ / atha dṛśyadarśanaśaktyorautsukyanivṛttyarthaṃ pravartata ityekatra kṛtārthatvāditareṣvapravṛttiprasaṃga iti cet syādetat / pradhānamekasya puruṣasyātmānaṃ prakāśyoparamede dṛśyadarśanaśaktayorautsukyanivṛttirbhaviṣyati // 58 //
kārikā 59
apravṛttiścetyetadapi nopapannam / kasmāt ? dṛṣṭāntāntarasāmarthyāt / tadyathā kim ?
ucyate-
raṅgasya darśayitvā nivartate nartakī yathā nṛtyāt /
puruṣasya tathātmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ
tatra nānāvarṇasvabhāvavijñānānāṃ prekṣārthināṃ puruṣāṇāṃ saṃghāto raṅga ityucyate / nartakyāśca tadārādhanā nṛttikriyānekapuruṣārthā / yadi vātra kaścid brūyāt nṛttācāryeṇa kuśīlavairvā dṛṣṭaiveyaṃ kasmānna nivartate ? katham ? akṛtārthatvāt / evaṃ sarvapuruṣāṇāṃ kāryakāraṇasambandhenautsukyavatāṃ nirākāṃkṣīkaraṇārthaṃ pravṛttā prakṛtiḥ kathamekasya puruṣasyautsukyanivṛttau kṛtārthā syāt ? tasmānnaikasya puruṣasyātmānaṃ prakāśya prakṛternivṛttiryukteti / atra ca-________
********************** commentary on kārikās 60 - 63 lost **********************
kārikā 64
______ kāryakāraṇakriyāsākṣī puruṣaḥ / tasmādye bhautikāḥ śiraḥpāṇyādayo ye cāhaṃkārikāḥ śravaṇādayo vacanādayaḥ saṃkalpābhimānādhyavasāyāśca te lakṣaṇaviparyayāt- nāhaṃ nāṣṭau prakṛtayaḥ / tadetadevaṃ tattvānāmabhyāsaikāgramanaso yateḥ punaḥ punarabhyāsāt ekasyāpyasmitārūpasya parikalpitaviṣayabhedapratiṣedhamukhena
nāsmi na me nāhamityapariśeṣam /
āprakṛteḥ pratipakṣagrahaṇāt
aviparyayāt
pañcasrotaso 'syāvidyāparvaṇo nivṛtteḥ śāntaṃ dhruvaṃ sakalabhāvānubandhapratipakṣabhūtaṃ dharmādyāpyāyitasya buddhitattvasyāsandigdhamaviparītaṃ
viśuddhaṃ kevalamutpadyate jñānam
āha, viśuddhaṃ kevalam / anyatarānabhidhānamarthābhedāt / yadeva viśuddhaṃ tadeva kevalamityarthābhedādanyataracchakyamavaktumiti /
ucyate- guṇāntararūpanivṛttihetutvāt / rajastamodharmāṇāṃ tāvad grahaṇācchuddhaṃ saṃśayaviparyayavyatiriktaṃ ca kevalaṃ kṣetrajñaparijñāne 'pūrvameva iti // 64 //
********************** commentary on kārikās 65 and 66 lost **********************
kārikā 67
āha, tatsamakālameva śarīrasya pātaḥ prāpnoti / sati dha____vasthānenājñānahetukaṃ śarīramiti /
ucyate- ajñānahetukaṃ śarīram / atha cāyaṃ nānātvadarśī /
dharmādīnāmakāraṇaprāptau /
tiṣṭhati saṃskāravaśāccakrabhramavad dhṛtaśarīraḥ
Original text: Yuktidīpikā a commentary on Īśvarakṛṣṇa's Sāṃkhyakārikā · Edition: Shiv Kumar and D.N. Bhargava (2 vols., Delhi 1990-1992) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0