Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yuktidīpikā a commentary on Īśvarakṛṣṇa's Sāṃkhyakārikā · Verses 22-41

22

pradhānapuruṣayorhi bhoktṛbhogyabhāvāpekṣanimitto 'yaṃ tattvasargo mahadādiḥ, bhāvasargaśca dharmādiḥ, bhūtasargaśca brāhmādiḥ pravartate / sā cāpekṣā puruṣānantyānna nivartata ityato 'rthavatīnāṃ hi prakṛtīnāṃ tadaparisamāpterna nivṛtirasti // 21 //
// iti śrīyuktidīpikāyāṃ saptatipaddhatau pañcamamāhnikaṃ dvitīyaṃ ca prakaraṇam //
kārikā 22
evaṃ kāraṇāntarapratiṣedhātprakṛteḥ puruṣārtho 'yaṃ vyaktabhāvena vipariṇāma iti sthitam / tatredānīṃ vipratipattirācāryāṇām / kecidāhuḥ pradhānādanirdeśyasvarūpaṃ tattvāntaramutpadyate / tato mahāniti / patañjalipañcādhikaraṇavārṣagaṇānāṃ tu pradhānānmahānutpadyata iti / tadanyeṣāṃ purāṇetihāsapraṇetḥṇāṃ mahato 'haṃkāro vidyata iti pakṣaḥ- mahato 'smipratyayakartṛtvābhyupagamāt / ahaṃkārātpañca tanmātrāṇīti sarve / mahataḥ ṣaḍaviśeṣāḥ sṛjyante pañca tanmātrāṇyahaṃkāraśceti vindhyavāsimatam / tathā ahaṃkārādindriyāṇīti sarve / bhautikānīndriyāṇīti pañcādhikaraṇamatam / ekarūpāṇi tanmātrāṇītyanye / ekottarāṇīti vārṣagaṇyaḥ / indriyāṇi saṃskāraviśeṣayogātparigṛhītarūpāṇīti kecit / paricchinnaparimāṇānītyapare / vibhūnīti vindhyavāsimatam / adhikaraṇamapi kecittrayodaśavidhamāhuḥ / ekādaśakamiti vindhyavāsī / tathānyeṣāṃ mahati sarvārthopalbdhiḥ, manasi vindhyavāsinaḥ / saṃkalpābhimānādhyavasāyanānātvamanyeṣām, ekatvaṃ vindhyavāsinaḥ / tathā karaṇaṃ nirlikhitasvarūpaṃ śūnyagrāmanadīkalpam, prākṛtavaikṛtikāni tu jñānāni prerakāṅgasaṃgṛhītāni pradhānādāgacchanti ceti pañcādhikaraṇaḥ, na tu tathetyanye / kāraṇānāṃ mahatī svabhāvātivṛttiḥ pradhānāt, svalpā ca svata iti vārṣagaṇyaḥ / sarvā svata iti patañjaliḥ / sarvā parata iti pañcādhikaraṇaḥ / buddhiḥ kṣaṇiketi ca kālāntarāvasthāyinītyapare / evamanekaniścayeṣvācāryeṣu ye tāvatpradhānamahatorantarāle tattvāntaramicchanti tatpratikṣepāyācāryaḥ svamatamupanyasyati /
prakṛtermahān
prakṛtermahānutpadyate / mahānbuddhirmatirbrahmāpūrtiḥ khyātirīśvaro vikhara iti paryāyāḥ / sa tu deśamahattvātkālamahattvācca mahān / sarvotpādyebhyo mahāparimāṇayuktatvānmahān /
anyasya tu pakṣe naivāhaṃkāro vidyata iti pratiṣedhavivakṣayedamāha /
tato 'haṅkāraḥ
tasmānmahato 'haṃkāra utpadyate /
yaḥ punarāha, mahataḥ ṣaḍaviśeṣāḥ sṛjyante pañca tanmātrāṇyahaṃkāraśceti tannirāsārthamāha
tasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ /
tasmādahaṃkārātṣoḍaśako gaṇa utpadyate, pañca tanmātrāṇi ekādaśendriyāṇi ca / anenaiva ca bhautikendriyavādī pratikṣipto boddhavyaḥ /
tasmādapi ṣoḍaśakāt pañcabhyaḥ pañca bhūtāni

23

tasmādapi ṣoḍaśakādgaṇādyaḥ pañcako gaṇastataḥ pañca mahābhūtānyutpadyante / pūrvapadalopenātra mahābhūtānīti vaktavye bhūtānītyucyate / bhūtasaṃjñā hi tanmātrāṇāṃ na pṛthivyādīnāmatra tu sāṃkhyācāryāṇāmavipratipattiḥ bhūtakauṭasthyavādinastu mīmāṃsakā ārhatāśca / tatpratikṣepeṇedamucyata iti // 22 //
kārikā 23
āha, uktaṃ pradhānādbuddhirutpadyata iti / tatra vaktavyaṃ kiṃlakṣaṇā punarbuddhirityucyate
adhyavasāyo buddhiḥ
ko 'yamadhyavasāyaḥ ? gaurevāyaṃ, puruṣa evāyamiti yaḥ pratyayo niścayo 'rthagrahaṇaṃ so 'dhyavasāyaḥ /
atra kṣaṇikavādyāha yadyarthagrahaṇaṃ buddhiḥ, anityā / kasmāt ? hetvapekṣaṇāt / arthagrahaṇaṃ hīndriyādiviṣayasannidhānamāvaraṇādyabhāvaṃ cāpekṣate / na ca nityasya kāraṇāpekṣopapadyate / tasmādanityā buddhiḥ / abhivyakteradoṣa iti cetsyādetannendriyasannidhānādibhirarthagrahaṇaṃ janyate kiṃ tarhyabhivyajyata iti / tacca naivam / dvidhā doṣāt / sā hyabhivyaktiḥ svarūpalābho vā syāt grahaṇapratibandhavyudāso vā / kiṃ cātaḥ ? tadyadi tāvatsvarūpalābhaḥ kriyate 'rthagrahaṇamiti prāptam / arthagrahaṇapratibandhasyāndhakārasya vyudāsastadapyayuktam / vipratiṣedhāt / grahaṇaṃ ca syāttatpratibandhaśceti vipratiṣiddham / kiṃca bhedāt / vyaṅgyaṃ hi ghaṭādi candrārkauṣadhimaṇiratnapradīpabhedānna bhidyate / asti buddhīnāmarthabhedād bhedaḥ / vṛttibhedādadoṣo mṛdvaditi cet syānmatam , yathā mṛddravyasya ghaṭādisaṃsthānavṛttibhede 'pyabheda evaṃ buddheriti / tadapyayuktam / ananyatvāt / yadā buddhiranyā vṛttibhyaḥ, prāptastadbhede buddhibhedaḥ / kiṃca dṛṣṭāntāsiddheḥ / sādhyaṃ caitat kiṃ tadeva mṛddravyaṃ ghaṭādivṛttibhedamanubhavati āhosvitpratyayāntaravaśādanyaccānyaccotpadyate iti ? avayavabhedācca / upetya vānuvṛttiṃ brūmaḥ- na hi tadekaṃ mṛddravyam, kiṃ tarhi bahavo mṛtparamāṇavo 'nekadeśāvacchinnavṛttaya iti / kiṃ cānyat / nivṛttivibhaktigrahaṇāt / taddhi mṛddravyaṃ saṃsthānamapekṣyāpi gṛhyate, na tvarthagrahaṇamanapekṣya buddhergrahaṇamasti / tasmādviṣamo dṛṣṭāntaḥ / parimāṇādadoṣa iti cet syānmatam sattvādīnāmaṅgāṅgibhāvaniyamāttena tenārthagrahaṇātmanā vipariṇāmo vṛttiriti / etaccāyuktam / ubhayakalpane doṣaprasaṃgāt / yadi dharmāntaropādānaparityāgau vyaktavyaktī, dattottara eṣa pakṣaḥ / atha nāśotpādau tena dharmadharmiṇorananyatvāddharmāṇāṃ nāśotpādādbuddherapi nāśotpādaprasaṃgaḥ / tadanabhyupagame vānyatvamiti doṣaḥ / āha ca
naṣṭotpannamananyatvādanityaṃ nityameva vā /
naṣṭotpannāvinaṣṭānāṃ nityaṃ to nāsti caikadā //
yadapyuktam- sattvādīnāmaṅgāṅgibhāvaniyamāditi, tadayuktam / ata evānityatvasiddheḥ / tulyānāṃ guṇapradhānabhāvānupapatteḥ / sattvādīnānaṅgāṅgibhāvābhyupagamāt vṛddhikṣayāvabhyupagantavyau / tataśca buddhiranityeti prāptam / tebhyo 'nanyatvāt / atha mataṃ tadavasthāpyasau nityeti, na tarhi satvādyātmabhūtā buddhiriti prāptam / tataśca kāryakāraṇayoraviveka ityasya virodhaḥ / tasmādanityā buddhiriti /
ucyate- yattāvaduktaṃ hetvapekṣaṇādanityā buddhiriti tadayuktam / kasmāt ? siddhasādhanāt / kasyātra vipratipattiranityā vā buddhiḥ syānnityā veti ? kiṃ tarhi hetumadanityaṃ vyaktamiti vacanādanityaiva / tasmādiṣṭamevaitatsaṅgṛhītam / ataeva kṣaṇikatvamiti cet, athāpi syāddhetvapekṣā hi saṃskṛtatvam / saṃskṛtaṃ tu kṣaṇikam / tadyathā pradīpa iti / tasmādanitye satyapi viśeṣānabhidhāne kṣaṇikatvamevānena hetunā buddheḥ pratipādyata iti / kasmāt ? uttaravacanavirodhaprasaṃgāt / evamapi yaduttaraṃ kṣaṇikatvaprasiddhyarthamucyate pratyarthagrahaṇānyatvādanityetyādi tasyānarthakyam / tasmāt pūrvottaraviruddhatvātsakalamevedaṃ prakaraṇaṃ nādhyayanaṃ, na pratyākhyānamarhati / pareṣāṃ tvabhiniṣṭā buddhiratretyasaṃgatārthottarāpavādadoṣamanapekṣyāpi pratyekamapyetadasādhanam, vṛttiviṣayatvāt / svakāraṇapariniṣpannāyā hi buddhervyāpāro 'rthagrahaṇasaṃjñaka indriyādisannidhānāpekṣo na buddhiḥ / tadananyatvātprasaṃganivṛttiriti cedatha matam, vṛttivṛttimatorananyatvāditthamapi kalpayitvāyaṃ prasaṃgo na nivartate / tathā coktam- svālakṣaṇyaṃ vṛttistrayasyeti ( ISk 29 ) / tadapyabādhakam / kasmāt ? upacārāt / satyamananyā, vṛttivṛttimatorbhedenāgrahaṇāt, tathāpyuparatavyāpārasyāpi paraśvādervṛttimataḥ svarūpa noparamatīti bhedamupacarya vyavahāro nānākāryaviṣayaḥ pravartate / ataevānyatvamapi syāditi tadayuktam, ekāntāt / tadyathā senāpaṅktisenākuṇḍalādyuparame na tatsanniveśināmuparamaḥ kāryabhedaśca, na cānyatvam / evaṃ vṛttitadvatorapi ca syāt / tasmādyuktametaddhetvapekṣaṇasya vṛttiviṣayatvānna buddheranityatvamiti / etena vyaktivikalpaḥ prayuktaḥ, so 'pi vṛttiviṣaya iti kṛtvā tadapyuktamindriyādibhede bhedāditi / tadapyanenaivoktam / vṛttibhedo 'tra na bheda iti / kiṃ cānekāntāt / yathodakādibhedātpratibimbabhedo na cāvyaṅgyatvamevamanyatrāpi syāt / dravyāntarotpatteradoṣa iti cetsyānmatam, udakasyānanasaṃyogāddravyāntarameva pratibimbalakṣaṇamutpadyate na tu mukhaṃ bhidyate iti asadetat / kasmāt ? ubhayoḥ kāraṇatvena kalpanānupapatteḥ / na
hi mukhaḥ nimittaṃ śakyaṃ vaktum , viprakṛṣṭatvānnāsādayo mukhāpagame 'pyupalabdhiprasaṃgātpākajavat / yatpunaretaduktaṃ vṛttibhedādadoṣo mṛdvaditi tathā tadastu / yattūktamananyatvāddṛṣṭāntāsiddheśceti vṛttyananyatvamidānīmeva pratyuktam / kṣaṇabhaṅgapratiṣedhe coktaṃ na pṛthivyādīnāmanyathā cānyathā cotpattiḥ / yatpunaretaduktaṃ naikaṃ mṛddravyamiti tatra buddhiḥ pramāṇam / yadekabuddhinimittaṃ tadekaṃ, tatra yadi mṛdo 'nekatvena prayojanaṃ buddhirupalabhyate- vayamiti / yatpunaretaduktam, mṛddravyasya saṃsthānavyatirekeṇa svabhāvo 'vadhāryate na tu buddherarthagrahaṇamantareṇa svarūpagrahaṇamiti, tadayuktam / abhāvasyārūpatvāt / upetya vā
yathā bāhyādyavasthāsu vyākārā cittasantatiḥ /
vidyate bījamātrā vastathā dhīriti gṛhyatām //

yathā bāhyārthākāravaccittasantatiratha ca suptamūrchitavirodhasamāpannānāmartharūpādṛte bījamātrāstītyupagamyate sā citi kāpi vāvastheti vacanāt, na ca gṛhyate tathā buddhirapīti kasmānna parikalpyate ? yatpunaretaduktam yadi dharmāntaropādānaparityāgau vyaktavyaktī dattottara eṣa pakṣa iti / taditaratra tulyam / asmābhirapi tarhyasatkāryapratyākhyāne dattottara eṣa pakṣo vyaktitarna kriyate iti / nāśotpādau tu aniṣṭāveveti na parihāraṃ pratyādaraḥ kriyate / yadapyuktaṃ naṣṭādutpannāccānaṣṭamanutpannaṃ cānyannāstīti tadayuktam, anabhyupagamāt / nāśotpādau kaḥ pratijānīte yaṃ pratyetadarthavatsyāt ? kiṃ ca tvatpakṣaprāpteḥ / bhavata eva naṣṭotpannebhyaḥ skandhebhyo nānyā santatiratha ca nāsti doṣaḥ / kayāpi yuktayā syādetadanyaivāsāviti tataścaikā santatiriti hīnam / yadapyuktaṃ guṇavṛddhikṣaye 'nityatvamiti tadanupapannam / kasmāt ? rūpāntarāpyāyanāt / sattvaṃ hi prakarṣamanubhavadrajastamasī ca nyūnatāṃ dharmādirūpāṃ buddherāpyāyanti, nārthāntaraṃ kurvanti no khalvapyabhāvam, evaṃ rahastamo vā prakarṣamanubhavatsattvaṃ ca nyūnatādharmādirūpaṃ buddherāpyāyanti, nārthāntaraṃ kurvanti nābhāvam / evaṃ guṇavṛddhikṣaye 'pi rūpāntarāpyāyanānnāsti kṣayo buddheḥ / tatra yaduktaṃ hetvapekṣaṇādanityā buddhiriti etadayuktam /yatpunaretaduktaṃ pratyakṣagrahaṇānyatvātpratikṣaṇaṃ dīpāditailadhārāsu śabdabhedācca kṣaṇiketi, atra brūmaḥ- grahaṇānyatve coktaṃ vṛttibhedo na vṛttimadbhedaḥ / kiṃ cānyat / bhinnārthagrahaṇaikatvāt / upetya vā brūmaḥ- yadi pratyarthamanyadanyadgrahaṇaṃ kalpyate, vikalpabādhasamuccayasaṃśayadvitvātiśayanivāraṇeṣu, tathā kalmāṣaṃ śabalaṃ citramityanekārtharūpamekaṃ grahaṇaṃ na syāt / dṛṣṭaṃ tat / tasmānnāyaṃ kṣaṇikatve hetuḥ / evamavasthitamidaṃ- adhyavasāyo buddhirna kṣaṇiketi /
buddhestu triguṇātmakatvāttasya guṇasya prakarṣe tattadrūpāntaramutpadyata iti /
āha, kasya guṇasya prakarṣe buddheḥ kiṃ lakṣaṇaṃ rūpāntaramupajāyate ?
ityucyate
dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam /
sāttvikametad rūpam
atra tvetadrūpamiti satyapi dharmādibhede buddhirityabhedavivakṣāviṣaya ekavacananirdeśaḥ kriyate / etaduktaṃ bhavati yadā rajastamasī vaśamāpādya buddhigataṃ sattvamutkṛṣṭaṃ bhavati tadā dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryamityetadrūpaṃ bhavati / tatra śrutismṛtivihitānāṃ karmaṇāmanuṣṭhānādbuddhyavasthaḥ sattvāvayava āśayabhūto dharma ityucyate / sa tu dvividhaḥ / brahmādisthāneṣvabhipretaśarīrendriyaviṣayopabhoganirvartako jñānādyaṅgabhūtaśca prathamaḥ / agnihotrahavanādikriyānuṣṭhānasādhano yamaniyamasādhana itaraḥ / tatrāhiṃsā satyamasteyamakalkatā brahmacaryamiti pañca yamāḥ / akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavamapramāda iti pañca niyamāḥ / eteṣāmavilopenānuṣṭhānādyaterevaṃvidhottaraṇe sattvadharma āśayatāṃ pratipadyate, yo jñānādīnāṃ rūpāṇāmāpyāyanaṃ karoti / etadabhyudayaniḥśreyasayoḥ sopānabhūtaṃ prathamaṃ parva / yatrāyamavasthito yatiritareṣāṃ parvaṇāmanuṣṭhāne yogyo bhavati / jñānaṃ dvividhaṃ śabdādyupalabdhilakṣaṇaṃ guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaṃ ca / tatra śabdādyupalabdhilakṣaṇaṃ pratyakṣānumānāgamarūpam / guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaṃ ca dvividhaṃ apūrvamabhyāsajaṃ ca / tayorapūrvam- ūhaḥ śabdo 'dhyayanamiti ( ISk 51 ) siddhikāṇḍānupatitāni pramāṇāni / abhyāsajaṃ punaḥ vairāgyapūrvāvajayapṛṣṭhalabdhaṃ śāntamamalaṃ dhruvaṃ sakalabhavābhavapratipakṣabhūtam / yadācāryo vakṣyati-
evaṃ tattvābhyāsānnāsmi na me nāhamityapariśeṣam /
aviparyayādviśuddhaṃ kevalamutpadyate jñānamiti // ( ISk 64 )
virāgastu rāgapratipakṣabhūto jñānābhyāsopajanito buddheḥ prasādaḥ / tasya tu yatamānavyatirekaikendriyavaśīkāralakṣaṇāścatasro 'vasthā bhavanti / tatrendriyāṇāṃ viṣayābhilāṣalakṣaṇakaṣāyapācanaṃ prati yaḥ prayatna utsāhaḥ sā yatamānasaṃjñā / yatamānako hyayamasminparvaṇyavasthito yatirbhavati / yadā tu keṣāṃcidindriyāṇāṃ paripakvaṃ sā vyatirekasaṃjñā / vyatiricyante hi tadā yaterindriyāṇi paripakvāṇyaparipakvebhyo viśiṣṭatarāṇi bhavantītyarthaḥ / viparipakvasarvendriyastu saṃkalpamātrāvasthitakaṣāyo yadā bhavati tadaikendriyasaṃjñā / nivṛttasarvendriyaviṣayecchasya yaterekameva manolakṣaṇamindriyaṃ tadā paripakvaṃ bhavati / saṃkalpamātrāvasthitasyāpi paripāko vaśīkārasaṃjñā / saṃkalpamūlocchinnaviṣayamṛgatṛṣṇo hi ayaṃ yatirindriyāṇāmantaḥkaraṇasya ca pravṛttinivṛttyorīṣṭe / ekāgra ekarāmo 'vidyāparvaṇo 'tikrāntaḥ, parasya brahmaṇaḥ pratyanantaro bhavati / tadevaṃ caturavasthaṃ vairāgyaparva vijñāya tadanuṣṭhānāya yatiḥ prayateta / tasyopāyo dṛṣṭānuśravikaviṣayapratyākhyāne ya upadiṣṭo yaśca tuṣṭiṣu vakṣyamāṇastamekīkṛtyottarottarāṃ tattvabhūmiṃ vijñānasya viṣayīkurvanpūrvasyāṃ tattvabhūmau madhyasthaḥ syāt / aiśvaryamapratighātalakṣaṇam, yatpunaraṣṭavidhaṃ aṇimā mahimā laghimā garimā prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ yatrakāmāvasāyitvamiti / atrāṇimā, mahimā, laghimā, garimeti bhūtavaiśeṣikam / buddhestu prāptyādi / evametaccaturvidhaṃ mahataḥ sāttvikaṃ rūpamiti /
āha, atha guṇāntararūpaṃ kim ?
ucyate
tāmasamasmādviparyastam

24

etat asmāddharmādeḥ sattvarūpādiviparyastaṃ tāmasaṃ tamaḥprakarṣopajanitamityarthaḥ / atra śāstracoditānuṣṭhānādāśayaniṣpannasattvāvayavo dharma ityuktam / śāstracoditasya nityasya ca karmaṇo 'nuṣṭhānād buddhyavasthastamo 'vayava āśayatāṃ pratipanno 'dharmaḥ / sa cāpi dvividhaḥ- aniṣṭaśarīrendriyaviṣayopabhoganirvartakaḥ, khyātivārakaśca / yathā ca jñānaṃ dvividhaṃ śabdādyupalabdhilakṣaṇaṃ guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇaṃ caivamajñānamapi viparyayeṇa vācyam / yathā ca caturavasthaṃ vairāgyaṃ tathā yatamānādikaścaturavastho rāgaḥ yathā cāṣṭaguṇamaiśvaryamaṇimādi tathāṣṭaguṇamanaiśvaryamevametattāmasaṃ mahato rūpam / yaccaitadadharmādinimittabhūtamutkṛṣṭaṃ tamorūpaṃ tadrajasā sahāvirodhādekatāmivāpannamaśuddhirityācāryaiḥ paṭhyate / sattvarūpaṃ tu prakāśa iti / anayoścābhidhānādyaḥ pañcādhikaraṇapakṣaḥ prākṛtavaikṛtānāṃ jñānānāṃ pradhānavacchuṣkanadīsthānīyāntaḥkaraṇe bāhye ca prerakajñānāṃśakakṛta upanipātaḥ tathā sāttvikasthityātmakakṛtamapratyayasyāvasthānamiti tatpratikṣiptaṃ bhavati / kiṃ kāraṇaṃ ? yasmādaśuddhireva prakāśamalamatipravṛttaṃ nivartayituṃ prakarṣāpannānyābhūtā ca pravartayitum / ityevamaṣṭarūpā buddhirvyākhyātā // 23 //
kārikā 24
yastvasāvanantaramukto 'haṅkārastaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
āha, yadyevaṃ tasmādidameva tāvaducyatāṃ kimasyāhaṅkārasya lakṣaṇamiti ?
ucyate-
abhimāno 'haṅkāraḥ
kartuḥ svātmapratyavamarśātmako yo 'yamahamiti pratyaya utpadyate sa khalvahaṃkāraḥ, mahatastattvāntaram / kasmāt ? tasya sarvaviṣayādhyavasāyarūpatvāt, asya tu svātmapratyavamarśāt / na tvarthāntaram / kasmāt ? prakṛtivikārayorananyatvābhyupagamāt na hi naḥ prakṛterarthāntarabhūto vikāra iti prāgvistareṇa pratipāditam / sa ca mūrtipratyayābhyāṃ mahataḥ sthūlataraḥ / kasmāt ? avibhāgāt, vibhāganiṣpatteḥ kālādivat / triguṇasya ca mahato vikāratvādasāvapi triguṇaḥ / kasmāt ? prakṛtirūpasya vikāre dṛṣṭatvāt tantupaṭavat / tadbhāvasanniviṣṭāstu ye sattvādayasya ācāryairvaikārikataijasabhūtādiśabdenākhyāyante / tathā ca śāstramāha "etasmāddhi mahata ātmana ime traya ātmānaḥ sṛjyante vaikārikataijasabhūtādayo 'haṃkāralakṣaṇāḥ / ahamityevaiṣāṃ sāmānyalakṣaṇaṃ bhavati / guṇapravṛttau ca punarviśeṣalakṣaṇamiti" /
āha, kā punarguṇapravṛttiryasyāmasmipratyayaikarūpasyāhaṅkārasya viśeṣapratipattirbhavatīti ?
ucyate- yo 'yaṃ
tasmāddvividhaḥ pravartate sargaḥ /
dvividha indriyalakṣanastanmātralakṣaṇaśca / sā guṇavṛttirityucyate / kasmāt ? tatkāryatvāt / guṇapravṛttikāryo hi sargaḥ / dṛśyate ca khalu loke kāryakāraṇamupacaryamāṇam / tadyathā śālīnbhuṅkta iti /
āha, prāguktamahaṃkārātṣoḍaśako gaṇa utpadyate / idānīṃ punarucyate tasmāddvividhaḥ pravartate sargaḥ / tadidaṃ pūrvottaravyāghātādayuktamiti /
ucyate- na, sāmānyena vivakṣitatvāt /
abhedavivakṣāyāṃ hi kṛtvā kāryakāraṇalakṣaṇamevamasmābhirupadiṣṭaṃ dvividhaḥ sarga iti / bhedavivakṣāyāṃ punaḥ
aindriya ekādaśakastānmātraḥ pañcakaścaiva

25

indriyāṇāmayamaindriyaḥ ekādaśa parimāṇamasya ekādaśakaḥ / evaṃ tanmātreṣu vaktavyam / tanmātrāṇāṃ śabdasparśādīnāmayaṃ tānmātraḥ sargaḥ / pañcakaśca pañca parimāṇamasyeti pañcakaḥ / asya tu ṣoḍaśakasya vikārasya saṃjñālakṣaṇaprayojanānyuttaratra vakṣyati / eṣā guṇapravṛttirvyākhyātā / yasyāmasmipratyayasya viśeṣagrahaṇaṃ bhavati- śabde 'haṃ sparśe 'haṃ rūpe 'haṃ rase 'haṃ gandhe 'hamiti /
āha, ahaṅkāre sattvādīnāṃ saṃjñāntarāvacanam, ānarthakyāt / yadidamahaṃkāre sattvādīnāṃ saṃjñāntaramārabhyate vaikārikastaijaso bhūtādiriti, tanna vaktavyam / kasmāt ? ānarthakyāt / na hi tattvāntarasanniveśināṃ sattvādīnāṃ saṃjñāntarābhidhāne kiṃcitprayojanamastīti, saṃjñābhūyastvāt / athāyaṃ nirbandhastattvāntaram, saṃjñābhūyastvaṃ prāpnoti / prayojanābhidhānaṃ vā / viśiṣṭayatnānāmanākasmikatvāt / athavā prayojanaṃ vaktavyam- evamarthamahaṅkāre saṃjñāntarābhidhānamiti / kasmāt ? na hi viśiṣṭayatnānāmākasmikatvamupapadyata iti /
ucyate- na, kāryaviśeṣahetutvāt / mahadādilakṣaṇānāṃ hi guṇānāmanekarūpastattvārambha iti hi na saṃjñāntaramārabhyate / ahaṃkārastu sattvatamobahulayorindriyatanmātraparvaṇoḥ prakṛtiḥ tadarthamācāryāṇāṃ yatnaviśeṣaḥ / dharmādiviśeṣābhyupāmānmahati prasaṃga iti cet na viśeṣitatvāt / tattvāntarārambha iti viśeṣitam, na tu dharmādayastattvāntaramato na mahati prasaṃgaḥ / viśeṣānabhidhānādayuktamiti cet syādetat, kaḥ punaratra viśeṣo yena dharmādi na tattvāntaram, tattvāntaraṃ tu śrotrādīti ? etacca naivam kutaḥ ? vṛttimātre tadupacārāt / vṛttimātre hi mahato dharmādyupacāraḥ / tathā ca tantrāntare 'pyuktam "prakāśavṛttirdharma" iti / vṛttiniṣpāditastu saṃsthānaviśeṣo vṛttimatastattvāntaramityanayorviśeṣaḥ / tasmādyuktametat kāryaviśeṣahetutvamiti // 24 //
kārikā 25
āha, yadyevamidaṃ tarhi vaktavyamuṣya kāryaviśeṣasyaivaṃ saṃjñakādahaṃkārātpravṛttiriti /
ucyate-
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt /
sarga ityanuvartate / ekādaśendriyāṇi sattvabahulāni vaikṛtādahaṃkārātpravartante niṣpadyanta ityarthaḥ / ekādaśābhidhānādeva cendriyapratītiḥ, pūrvasūtre tatsāmānādhikaraṇyāt / ato na punarindriyagrahaṇam /
āha, tanmātrasargaḥ punaḥ kiṃguṇaḥ, kasmāccāhaṅkārātpravartate iti ?
ucyate-
bhūtādestānmātraḥ sa tāmasaḥ
bhūtāderbhūtādisaṃjñakāttamaḥpradhānāttānmātraḥ sargaḥ / tānmātrastu tamobahulo bhūtādisaṃjñakādahaṅkārātpravartate / tatra punastanmātragrahaṇātsaṃkhyā śasyata iti nocyate /
āha, prakṛtiviśeṣanirdeśānarthakyam / prāguktaṃ sattvādīnāmahaṅkārāvasthitānāṃ vaikārikādyāḥ saṃjñā ucyante / tadyadi sattvaṃ vaikārikaśabdenocyate vaikārikāṇi caindriya ekādaśakaḥ sargaḥ pravartata ityukte gamyata etat sāttviko 'sau, bhūtādestānmātra ityukte gamyata etat tāmasa iti / kasmāt ? na hyasti sambhavo yatsattvāttamobahulaḥ sargaḥ syāttamasaśca sattvabahula iti /
ucyate- na, aprasiddhatvajñāpanāt / yasyaivārthasya jñāpanārthamevamiha kriyate, kathaṃ gamyate sattvaṃ vaikārikaśabdenocyate, tamo bhūtādiśabdena, rajastaijasaśabdena ? aprasiddhārthā hi tāntrikī paribhāṣeyamanirṇītā na gamyata iti /
āha, taijasasaṃjñānarthakyamiti /
ucyate na,
taijasādubhayam

26

ubhayatra tatsāmarthyāt / syādetadevaṃ yadyasya kāryasāmarthyameva na syāt / asmāttu taijasādubhayamapyetattanmātrendriyasaṃjñakaṃ pravartata ityanuvartate / katham ? yadā hi vaikāriko 'haṅkāra indriyabhāvena pravartate tadā niṣkriyatvāttaijasaṃ pravartakatvenākāṃkṣati, bhūtādi bhedakatvena / kasmāt ? tenaiva tadbhedāt / tadyathāgnināgnau prakṣipto 'gnireva bhavati, āpo vāpsu prakṣiptā āpa eva bhavanti, evaṃ sattvameva sattve tu bhedaṃ janayati guṇāntarasaṃsargamapekṣate / bhūtādilakṣaṇasya tu tamasaḥ saṃsargād bhidyamānaṃ taijasena ca rajasā kriyātmakenānugṛhītamekādaśendriyabhāvamapekṣate / tathā bhūtādilakṣaṇaṃ tamo 'haṅkārāttanmātrabhāvena pravartamānaṃ pravṛttyarthaṃ taijasamākāṃkṣati, vaikārikaṃ bhedatvena / kasmāt ? tenaiva tasya bhedāditi yojyam / śāsraṃ caivamāha- "tadetasminvaikārike strakṣyamāṇa eṣa bhūtādistaijasenopaṣṭabdha evaṃ vaikārikamabhidhāvati / tathaiva tasminbhūtādau srakṣyamāṇe eṣa bhūtādistaijasenoṣṭabdha etaṃ bhūtādimabhibhavati /" ityanena nyāyena taijasādubhayaniṣpattiriti vyākhyāto 'haṅkāraḥ // 25 //
kārikā 26
āha, prāgapadiṣṭa aindriya ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṃkārāditi, tatsāmānyābhidhānānna pratipadyāmahe / tasmādvaktavyaṃ kānīndriyāṇi bhavato 'bhipretāni ?
ucyate- dvividhānīndriyāṇi, buddhīndriyāṇi, karmendriyāṇi ca / tatra
buddhīndriyāṇi karṇatvakcakṣūrasananāsikākhyāni /
karṇau tvakcakṣuṣī ca rasanaṃ ca nāsikā ca karṇatvakcakṣūrasananāsikāḥ / ākhyānamākhyā pratyāyanamityarthaḥ / etaiḥ śabdairākhyā yeṣāṃ tānīmāni karṇatvakcakṣūrasananāsikākhyāni / adhiṣṭhānabhedāddvivacanena vigrahaḥ kriyate / etāni buddhīndriyāṇi pratyavagantavyāni / buddherindriyāṇi buddhīndriyāṇi /
kiṃ punaretāni buddheriti ?
ucyate- śabdādiviṣayapratipattau dvāram / kasmāt ? abahirvṛttitvāt / antaḥkaraṇasya nāsti bahirvṛttirityato nālametatsākṣācchabdādīnarthānpratipattum / tasmācchrotrādilakṣaṇaṃ sākṣād bāhyaviṣayaprakāśanasamarthaṃ kāraṇāntaramapekṣate / tatpraṇālikayā tasya viṣayagrahaṇam / tasmādyuktamuktaṃ buddherbāhyaviṣayapratipattau dvārabhūtatvādbuddhīndriyāṇīti /
āha, karmendriyāṇi punaḥ kānīti ?
vākpāṇipādapāyūpasthāḥ karmendriyāṇyāhuḥ

27

vākca pāṇī ca pādau pāyuścopasthaśca vākpāṇipādapāyūpasthāḥ / etāni karmendriyāṇyāhurācakṣate / karmārthānīndriyāṇi karmendriyāṇi / kiṃ punaḥ karma ? vacanādi vakṣyamāṇam / etadvikurvat iti karmendriyāṇi /
āha, kathametadupalabhyate adhiṣṭhānādarthāntarabhūtānīndriyāṇi, na punaradhiṣṭhānamātramiti ?
ucyate- adhiṣṭhānādindriyapṛthaktvam, śaktiviśeṣopalambhāt / yathā śarīrāsambhavino viṣayavyavasāyalakṣaṇasya śaktiviśeṣasyopalambhādarthāntaraṃ buddhiranumīyate, evamadhiṣṭhānāsambhavino viṣayagrahaṇalakṣaṇasya śaktiviśeṣasyopalambhādarthāntaramindriyamiti /
āha, na, asambhavāsiddheḥ / adhiṣṭhānamātrasya viṣayagrahaṇaṃ na sambhavati, arthāntarasya ca sambhavati ityetadubhayamapi cāprasiddhamiti /
ucyate- naitadaprasiddham / tulyajātīyeṣu tadanupapatteḥ / yasmād bhautikeṣvanyeṣu ghaṭādiṣu viṣayagrahaṇasāmarthyāsambhavaḥ āhaṃkāravikāravattatsāmarthyāpratiṣedhānnendriyāṇāṃ nastatpratiṣedho 'numātavya iti / etaccāyuktam / kasmāt ? śaktibhedāpatteḥ / vaikārikaṃ sattvamāhaṅkārikaṃ prakāśarūpaṃ, tacchaktiviśeṣādindriyāṇi utpadyante / bhūtādilakṣaṇasya tamasaḥ sāmarthyāt tanmātrāṇi parasya, pṛthivyādīnāmekarūpatvāt / tasmādayamasamaḥ samādhiriti / etena bhautikatvaṃ pratyuktam /
āha, kathamavagamyate bahūnīndriyāṇi, na punarekamevendriyaṃ manovatsarvārthamanekādhiṣṭhānaṃ syāditi ?
ucyate- na, yugapatpravṛttyapravṛttiprasaṃgāt / yadyekamevendriyaṃ manovatsarvārthamanekādhiṣṭhānaṃ syādekaviṣayapratipattau vā sarvaviṣayapratipattiḥ / dṛṣṭastu grahaṇabhedastasmānnaikamindriyamiti / bhautikairanugrahopaghātadarśanādindriyāṇāṃ bhautikatvamiti cet syānmatam, iha bhautikānāṃ ghaṭādīnāṃ bhautikairmṛddaṇḍacakrasūtrodakamudgarādibhiranugrahopaghāto dṛṣṭaḥ / yadi ca bhautikānīndriyāṇi na syuḥ naiṣāṃ bhautikairañjanādibhiranugrahaḥ kriyate, upaghātaśca rajaḥprabhṛtibhiriti / etaccāyuktam / kasmāt ? anekāntāt / tadyathā bhautikairvadanādibhirantaḥkaraṇasya grahaṇadhāraṇasmṛtilakṣaṇo 'nugrahaḥ kriyate, upaghātaścopalādibhiḥ / na cāsya bhautikatvam / evamindriyasyāpi syāt / vaiśeṣikaguṇavyañjakatvādvikārapratītiriti cet atha matam- pṛthivyādivaiśeṣiko gandho ghrāṇenābhivyajyate / audako rase rasanena ca / āgneyaṃ rūpaṃ vīkṣaṇena / vāyavīyaḥ sparśastvacā /ākāśīyaḥ śabdaḥ śrotreṇa / yena ca yasya vaiśeṣikaguṇābhivyaktistasya tadvikāratvaṃ dṛṣṭam / tadyathā pradīpasya rūpābhivyañjakatve sati taijasatvamiti / etaccānupapannam / kasmāt ? aniṣṭaprasaṃgāt / vaiśeṣikaguṇavyañjakānāṃ tadvikāramicchataḥ prāptamapāṃ gandhābhivyaktihetutvāt pārthivattvam / athaitadaniṣṭaṃ, na tarhyaikāntiko heturiti / tatra yaduktaṃ vaiśeṣikaguṇābhivyañjakatvād bhautikānīndriyāṇīti etadayuktam // 26 //
kārikā 27
āha, ekādaśendriyāṇi ahaṅkārādutpadyanta iti prāgapadiṣṭam / idānīṃ buddhīndriyakarmendriyāṇi daśāpadiśyante / tadidaṃ padārthanyūnamiti /
ucyate- syādetadevam, yadyetāvadindriyaparva syāt / kiṃ tarhīti-
saṅkalpakamatra manaḥ
atrendriyaparvaṇi mano bhavadbhiḥ pratyavagantavyam / tatra saṃkalpakamiti lakṣaṇamācakṣmahe / saṃkalpo 'bhilāṣa icchātṛṣṇetyādyanarthāntaram / saṃkalpayatīti saṃkalpakam / etanmanaso lakṣaṇam /
tasmādasya pratyakṣato 'nupalabhyamānasyāstitvamavasīyate / kasmāt ? vyastasamastānāmindriyāntarāṇāṃ tadasambhavāt / apohya hi manaḥ saṃkalpaṃ vyastānāmindriyāntarāṇāṃ bhavānparikalpayet samastānāṃ vā ? kiṃ cātaḥ ? tanna tāvadvyasthānāmindriyāṇāṃ saṃkalpo bhavati / kiṃ kāraṇam ? aniyataviṣayatvāt / niyato hi śrotrādīnāṃ śabdādirviṣayaḥ / aniyataviṣayaśca saṃkalpaḥ / kiṃca trikālaviṣayatvāt / vartamānaviṣayā śrotrādivṛttiḥ trikālaviṣayaśca saṃkalpaḥ / tasmānna vyastānāṃ nāpi samastānām / badhirādiṣu tadabhāvaprasaṃgāt / yadi samastendriyavṛttiḥ saṃkalpaḥ syātprāṇādivaditi cet syānmatam, yathā samastendriyavṛttiḥ prāṇādiḥ, na cānyataravaikalye tadabhāvaḥ, evaṃ samastendriyavṛttiḥ saṃkalpaḥ syānna cānyataravaikalye tadabhāvaḥ syāditi / etaccānupapannam / viśeṣitatvāt / nirviṣayā prāṇādivṛttiḥ / śabdādiviṣayastu saṃkalpa iti viśeṣitam / tasmādvyastasamastānāmindriyāṇāṃ saṃkalpānupapattermanaso liṅgametadastitve iti siddham /
āha, tadavadhāraṇīyam, indriyadvaividhyāt / dviprakārāṇi hīndriyāṇi purastādupadiṣṭāni / tatra mano 'pyavadhāraṇīyaṃ kiṃ buddhīndriyamatha karmendriyamiti ?
ucyate-
taccendriyamubhayathā samākhyātam /
hyarthe caḥ paṭhitaḥ / taddhīndriyamubhayathetyarthaḥ / mano na kevalaṃ buddhīndriyamapi tu karmendriyamapi /
niyamahetvabhāvādayuktamiti cet syātpunaretat, ko 'tra niyamahetuḥ yadindriyatvāviśeṣe manasa evobhayapracāratvamabhyupagamyate, nānyeṣāmiti ?
ucyate-
antastrikālaviṣayaṃ tasmādubhayapracāraṃ tat

28

trikālaviṣayatvāt / iha yasyāntastriṣu ca kāleṣu karaṇasya vṛttistadubhayapracāram, tadyathā buddhiḥ / sākṣāt viṣayānabhisandhānādatītānāgatavartamānaviṣayatvācca mano 'ntastrikālaviṣayam / tasmādubhayapracāraṃ taditi siddham // 27 //
// yuktidīpikāyāṃ sāṃkhyasaptatipaddhatau ṣaṣṭhamāhnikam //
kārikā 28
samadhigataṃ karaṇaparva / tasyedānīṃ vyastasamastavṛttayo vaktavyāḥ / sati cobhayābhidhāne vyastavṛttireva tāvaducyate, na samastavṛttiḥ / kiṃ kāraṇam ? prakaraṇaśeṣabhūtatvāt / śrotrādīnāṃ hi sadbhāvaprakaraṇamidamanukrāntam / sa caiṣāṃ sadbhāvaḥ śaktiviśeṣopālambhādityuktam / idānīmasau śaktiviśeṣo 'smākaṃ vyastavṛttirityucyate / tasmāttadanukramaṇaṃ kariṣyāmaḥ /
āha, yadyevaṃ tasmāducyatāṃ tasya karaṇasya kasminnarthe vṛttiḥ, kiṃ lakṣaṇaṃ veti ?
ucyate- yaduktaṃ tasya kasminnarthe vṛttirityatra brūmaḥ
rūpādiṣu pañcānāmālocanamātramiṣyate vṛttiḥ /
rūpādiṣu śabdasparśarūparasagandheṣu svabhedabhinneṣu pañcānāṃ śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇānāṃ śravaṇasparśanadarśanarasanaghrāṇalakṣaṇo vyāpāro vṛttirityucyate / tatra karaṇanirdeśe śrotrendriyasya prākpāṭhāttadviṣayanirdeśātilaṃghane prayojanaṃ nāstīti kṛtvā śabdādiṣu pañcānāmityeva paṭhitavyam / prāktanastu pramādapāṭhaḥ /
yatpunaretaduktaṃ kiṃlakṣaṇeti atra brūmaḥ- ālocanamātramiṣyate / ālocanaṃ grahaṇamityanarthāntaram / mātraśabdo viśeṣanivṛttyarthaḥ / tadyathā bhaikṣamātramasmingrāme labhyata ityukte nānyo viśeṣa iti jñāyate / chandromātramadhīte māṇavaka ityukte nānyadadhīta iti / evamālocanamātramindriyāṇāmiṣyate vṛttirityukte nānyo viśeṣa iti gamyate / tena kiṃ siddhaṃ bhavati ? yaduktamanyairācāryaiḥ sāmānyajñānamindriyāṇāṃ viśeṣajñānaṃ buddheriti tatpratiṣiddhaṃ bhavati /
āha, kaḥ punarasmindarśane doṣo yata etatpratiṣidyata iti ?
ucyate- sāmānyaviśeṣayoritaretarāpekṣatve satyekasminnavirodhādanyataraparikalpanānarthakyam / yadi khalvindriyasya sāmānyajñānaṃ na syāttena viśeṣāpekṣaṃ sāmānyaṃ sāmānyāpekṣaśca viśeṣa iti yatra sāmānyajñānaṃ tatra viśeṣajñānamapi na pratiṣidhyata ityubhayamapīndriyasya syāt / tataścāntaḥkaraṇaparikalpanānarthakyam / viśeṣavato vāntaḥkaraṇasya kaḥ sāmānyena virodha ityubhayasyāpi tatra sambhavādindriyānarthakyam / tasmādapratyayamindriyamiti / indriyasya cetpratyayaḥ syādyathā pratyayavato 'ntaḥkaraṇasyāniyataviṣayatvam, evamasyāpi syāt na tu tadasti / tasmādapratyayamindriyamiti / kiṃca kālātivṛttiprasaṃgāt / indriyasya cetpratyayaḥ syādyathā pratyayavato 'ntaḥkaraṇasya trikālaviṣayatvamevamasyāpi syāt / na tu tadasti / tasmādapratyayamindriyamiti / kiṃ cānyat smṛtyadarśanāt / indriyasya cetpratyayaḥ syādyathā pratyayavato 'ntaḥkaraṇasyādirūpopapattirevamatrāpi syāt / na tu tadasti / tasmādapratyayamindriyaṃ siddhamiti /
ucyate- na kāraṇāntaraprasaṃgāt / yadi pradīpavadindriyaṃ prakāśakaṃ syāttena yathā tatprakāśiteṣu ghaṭādiṣvartheṣu karaṇāntaramārgaṇamevamatrāpi syāt / na caitadiṣṭam / ato na pradīpavadindriyaṃ prakāśakamiti / antaḥkaraṇasadbhāvādayuktamiti cet syānmatam- asti kāraṇāntaraṃ buddhilakṣaṇaṃ yadindriyeṇa pradīpavatprakāśitamarthaṃ gṛhṇāti / tasmātparavādānuvādo 'yaṃ kriyate, na pratiṣedha iti / tacca naivam / kasmāt ? pradīpendriyayoranyatarānupādānaprasaṃgāt / indriyamapi prakāśakam, pradīpo 'pi / tatrānyatarasyānupādānaṃ prasaktam / kasmāt ? na hyekārthakāriṇo yugapatkaraṇe sāmarthyamastīti / kiṃ cānyat / antaḥkaraṇahāneḥ / indriyeṇa pradīpavatprakāśitānbāhyānarthānsākṣādantaḥkaraṇaṃ gṛhṇātīti vadato 'ntaḥkaraṇameva hīyate / tasmādayuktamantaḥkaraṇasya sāmarthyam / puruṣasyeti cenna karaṇānarthakyaprasaṃgāt / sākṣādviṣayagrahaṇasamarthaṃ puruṣamicchataḥ karaṇānarthakyaṃ prasajyate / tasmādyuktametat grāhakamindriyaṃ na tu pradīpavatprakāśakamiti /
āha, bhavatu tāvad grahaṇamātramindriyavṛttirapratyayā / grahaṇapratyayaprakāśābhedaḥ ?
ucyate- viṣayasamparkāttādrūpyāpattirindriyavṛttigrahaṇaṃ, tathā viṣayendriyavṛttyanukāreṇa niścayo gaurayaṃ śuklo dhāvatītyevamādiḥ pratyayaḥ / tathā viṣayasamparkāgame śrotrādivṛtteḥ tādrūpyāgamo vartamānakālatā, grahaṇasyānubhavāttu saṃskārādhānaṃ tatpūrvikā ca smṛtiriti trikālaviṣayā pratyayasyetyayamanayorviśeṣaḥ / bāhyastu prakāśo na viṣayarūpāpannaḥ / saṃskārāttu ghaṭādīnāṃ vyavadhānarūpaṃ pārthivaṃ chāyālakṣaṇaṃ vyañjakatvāya kalpate, cakṣuṣo 'nugrahāya / ubhayorvā cakṣurviṣayayorityapare / tasmādupapannametat prakāśakaṃ pradīpādi, grāhakaṃ śrotrādi, vyavasāyakamantaḥkaraṇamiti /
atha karmendriyāṇāṃ kā vṛttirityucyate- naiyāyikāstvevamāhuḥ- ghrāṇarasanacakṣustvakcchrotrāṇīndriyāṇi bhūtebhyaḥ / bhūtebhya ityanena svaviṣayopalabdhilakṣaṇaṃ hīndriyāṇāṃ bhūtaprakṛtitve sati nirvahati (?) nānyathā / tāni punarindriyakāraṇāni pṛthivyaptejovāyurākāśamiti bhūtāni / ebhyaḥ pañcabhyo yathāsaṃkhyaṃ ghrāṇarasanacakṣustvakcchrotrāṇi pañcendriyāṇi bhavanti / bhūtaprakṛtitvamiti bhūtasvabhāvaṃ vyākhyāyamānaṃ pañcasvapi sambhavati / bhūtakāraṇatvaṃ tvanyeṣu caturṣu tathaiva / śrotre tu kathaṃcitkarṇaśaṣkulyavacchinnanabhobhāgābhiprāyeṇa vyavahārataḥ samarthanīyam / evaṃ bhautikānīndriyāṇi svasvaviṣayamadhigantumutsahanta iti tallakṣaṇatvameṣāṃ sidhyatīti, ato bhūtebhya ityuktam / etattu sāṃkhyācāryāṇāṃ neṣṭam / evaṃ hi sāṃkhyavṛddhā āhuḥ- āhaṅkārikāṇīndriyāṇi arthaṃ sādhayitumarhanti nānyathā / tathā hi kārakaṃ kārakatvādeva prāpyakāri bhavati / bhautikāni cendriyāṇi kathaṃ prāpyakārīṇi duravartini viṣaye bhaveyuḥ ? āhaṃkārikāṇāṃ tu teṣāṃ vyāpakatvāt / viṣayākārapariṇāmātmikā vṛttirvṛttimato 'nanyā satī sambhavatyeveti suvacaṃ prāpyakāritvam api ca mahadaṇuguṇagrahaṇamāhaṅkāritve teṣāṃ kalpate, na bhautikatve / bhautikatve hi yatparimāṇaṃ karaṇaṃ tatparimāṇaṃ grāhyaṃ gṛhṇīyāt /
āha, atha karmendriyāṇāṃ kā vṛttiriti ?
ucyate-
vacanādānaviharaṇotsargānandāśca pañcānām

29

vākpāṇipādapāyūpasthānāṃ tu vacanādānaviharaṇotsargānandalakṣaṇā yathākramaṃ vṛttayaḥ pratyavagantavyāḥ / tatrocyate 'neneti vacanam / tasmādya evārthapratyāyanasamartho varṇasamudāyaḥ padavākyaślokagranthalakṣaṇaḥ sa vāgindriyasyārtho nānyaḥ / ādīyate 'nenetyādānam / āṅabhividhyarthe prayujyate / tataśca yadeva prakṣālanaparimārjanopasparśanādhyayanapraharaṇaśilpavyāyāmādi kṛtsnaṃ grahaṇaṃ sa indriyārthā nānyaḥ / viśiṣṭaṃ haraṇaṃ viharaṇam / ataśca yadeva samaviṣamanimnonnatacaṅkramaṇaparivartananāṭyavyāyāmādiḥ sa indriyārtho nānyaḥ / evamutkṛṣṭaḥ sarga utsargaḥ / nānyaḥ / ataśca ya evāśitapītavipariṇāmasya samyakstrotomārgānusāriṇo visargaḥ sa indriyārtho nānyaḥ / evamabhivyāpyānandamānandaḥ / tataśca ya evāsādhāraṇaprītinayanābhiniṣpattilakṣaṇaḥ sa indriyārtho nānyaḥ // 28 //
kārikā 29
āha, prāgantaḥkaraṇavṛttinirdeśaḥ, sargakramānugamātpūrvaṃ buddhyahaṃkāramanasāṃ vṛttinirdeśaḥ kartavyaḥ / kiṃ kāraṇam ? evaṃ hi sargakramo 'nugato bhavati / kramabhede vā prayojanaṃ vaktavyamiti /
ucyate- na, indriyavṛttipūrvakatvāt / antaḥkaraṇasya hi indriyavṛttipravartakaḥ pratyayaḥ / tathā ca vakṣyati- dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe trayasya tatpūrvikā vṛttiriti ( ISk 30 ) / tasmātsargakrameṇa vinā tannirdeśaḥ prāgācāryeṇa kriyate iti /
āha, tadasambhavaḥ, śāstre prāgabhimānābhidhānāt / śāstraṃ hyevamāha- kā nu bhoḥ saṃjñā māturudare 'vasthitaṃ kumāraṃ pratyabhinirviśata iti ? asmītyeṣā māhātmī saṃviditi / tathā kāryakāraṇavyūhasamakālaṃ māhātmyaśarīro 'smīti pratibuddhyate / pravṛttāścaiva hyavyaktā bhavantyasmītyasmitāmātrāḥ / pramāṇaṃ ca śāstram / tasmātprāgantaḥkaraṇanirdeśaḥ kartavyaḥ /
ucyate- tannimittārthena vivakṣitatvāt / satyametat kāryakāraṇavyūhaniṣpattisamakālamasmītyeṣā māhātmī saṃvit pratyupadhīyate / śabdādiviṣayastvantaḥkaraṇapratyayaḥ śrotrādinimitta iti / etatpūrvaśabdena vivakṣitam / na ca nimittamatikramya naimittikābhidhānaṃ nyāyyam /
athavā naiva vayamidaṃ praṣṭavyā yathā prāgantaḥkaraṇavṛttinirdeśaḥ kartavya iti / kiṃ kāraṇam ? yasmāt
svālakṣaṇyaṃ vṛttistrayasya
svalakṣaṇameva svālakṣaṇyam / svārthe taddhitavṛttiḥ, anyabhāvastu kālaśabdavyavāyāditi / yathā buddhyahaṃkāramanasāṃ hi saukṣmyānna śakyaṃ svarūpamabhidhātumityato vṛttireva lakṣaṇabhāvenopadiśyate / śrotrādīnāmapi ca saukṣmyāllakṣaṇamapadeṣṭumaśakyamiti vṛttirevocyate, na lakṣaṇam / tadeva caiṣā lakṣaṇaṃ bhavati / yacchabdālocanasamarthaṃ tacchrotram / evamitareṣvapi vaktavyam / buddhyahaṃkāramanasāṃ ca lakṣaṇamadhyavasāyādyuktam / tadeva vṛttitvenācakṣāṇaḥ śrotrādīnāmeva cābhidadhānaṃ lakṣaṇaṃ cāpyācakṣāṇo vṛttivṛttimatorananyatvaṃ jñāpayati / anyathā tu yathādhyavasāyādi lakṣaṇamevaṃ rūpādiṣu pañcānāmalocanamātraṃ lakṣaṇamityucyate, na tu vṛttiriti / śrotrādivad buddhyādīnāmapi vyavasāyādayo vṛttirityucyate, na tu lakṣaṇam / tasmādanyathā nirdeśo jñāpakaṃ vṛttivṛttimatoranyatvasyeti vyākhyātā karaṇavṛttiḥ /
saiṣā bhavatyasāmānyā /
seti pūrvakṛtāṃ vṛttimabhisambadhnāti / eṣeti sarvanāmnā pratyākṛṣṭāṃ tāmeva pratyakṣaṃ prati nirdiśati / bhavatīti vakṣyamāṇena dharmāntareṇāsyāstadvattānubhāvitaṃ khyāpayati / asāmānyeti dharmamācaṣṭe / sāmānyā sādhāraṇetyarthaḥ / na sāmānyāsāmānyā / pratikaraṇaṃ niyatetyuktaṃ bhavati / yā hīyamanukrāntā karaṇaparvaṇo 'dhyavasayādikā vṛttiriyaṃ vyastānāṃ karaṇānāṃ pratisvaṃ niyatā / tataścaiṣāṃ buddhyādīnāṃ kāryaviśeṣanimittabhāvasaṃsūcitasya svarūpasyāsaṃkaraḥ siddhaḥ /
āha, sāmānyaviśeṣayoritaretarāpekṣatvādasāmānyābhidhānena sāmānyasyāpyabhidhānādadhyavasāyādikā karaṇānāmasāmānyā vṛttirityukte 'rthādāpannameṣāṃ sāmānyāpi vṛttirastīti / tasmādasāvapi vaktavyeti /
ucyate-
sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca

30

sāmānyā cāsau karaṇavṛttiḥ sāmānyakaraṇavṛttiḥ / prāṇaścādyo yeṣāṃ te prāṇādyāḥ, prāṇāpānasamānodānavyānāḥ pañca samastakaraṇavṛttiḥ pratyavagantavyeti / taiḥ sarvaiḥ sahitaḥ prāṇa iti vedānteṣvapi /
āha, ayuktametat / kasmāt ? dharmiṇo dharmyantaravṛttibhāvānupapatteḥ / vṛttirityayaṃ śabdo vyāpāramācaṣṭe / na ca dharmāntaraṃ dharmāntarasya vyāpāro bhavitumarhatīti /
ucyate- na kārye kāraṇopacārāt / satyametat / dharmī dharmyantarasya vṛttitvenāśakyaḥ parikalpayitum / kiṃ tu sāmānyakaraṇavṛttyā preryamāṇo vāyustatpravaṇatvāttatkāryatāṃ pratipadyate / tatra prāṇādikārye vāyau prāṇopacāraṃ kṛtvā evamucyate- prāṇādyā vāyavaḥ pañca /
tatpreraṇāsiddherayuktamiti cet syādetat, kathametadavagamyate 'rthāntarapreritasya vāyoriyaṃ kriyā bhavati na punaḥ svatantrasyeti ?
ucyate- na svataḥ, tadvyatiriktatvānupapatteḥ / iheyamakasmādbhinnā kriyāvāyoḥ svato vā syāt, karaṇavṛttivyatiriktatvādvā / kiṃ cātaḥ ? tatra tāvatsvata upapadyate / kasmāt ? sarvatra prasaṃgāt svābhāvike hi vāyordiksaṃcāre 'bhyupagamyamāne sarvatra tatsaṃbhavaḥ syāt / tataśca tiryakpātādivṛttirhanyeta, na cānyataḥ / kasmāt ? adarśanāt / na hi pṛthivyādīnāṃ vāyupreraṇasāmarthyaṃ kvacidupalabdham / bhastrādiṣu dṛṣṭamiti cenna, anyanimittatvāt / atrāpi caitravyāpāra upalabhyate ityavaśyamanyannimittamupalabhyate ityabhyupagantavyam / ātmeti cenna, kriyāpratiṣedhāt / upapāditametatpūrvamātmā niṣkriya iti / na ca niṣkriyasya preraṇamupapadyate / na ca nirnimittā svabhāvabhedānāmanākasmikatvāt / tasmādyattannimittaṃ sā samastakaraṇavṛttiḥ /
sa cāyaṃ vāyureka eva sthānasaṃcāraviśeṣānnānākhyo bhavati / yathaiko devadattaḥ pācako lāvaka iti kvacit / tadayuktam / kasmāt ? yugapatparasparātiśayavirodhāt / pūrvasmātpūrvasmāduttara uttaro vāyurbalīyāniti hyabhyupagamaḥ / tadetadekasyaikasminkāle nopapadyate / tasmādupapannaṃ prāṇādyā vāyavaḥ pañca /
kiṃ punareṣāṃ prāṇādīnāṃ lakṣaṇamiti ?
ucyate- dvividhāḥ prāṇādayaḥ / antarvṛttayo bahirvṛttayaśca / tatra mukhanāsikābhyāṃ pragamanātpraṇateśca prāṇaḥ / yo 'yaṃ mukhanāsikābhyāṃ sañcarati so 'ntarvṛttirvāyuḥ prāṇa ityabhidhīyate / yā kācitpraṇatirnāma bhūteṣu tadyathā praṇateyaṃ senā, praṇato 'yaṃ vṛkṣaḥ, praṇato 'yaṃ dharme, praṇato 'yamarthe, praṇato 'yaṃ kāme, praṇato 'yaṃ vidyāyām / tadviparīteṣu vā bāhyaprāṇavṛttireṣā / prāṇiviṣaya evaiṣā bhavati / sa khalvayamatrābhivyakto bhavati / tadyathā mahatā vā duḥkhenābhiplutasya mahatā vā bandhunā viyuktasya, sahitasya vā saurabheyasya, nipānāvatīrṇasya vā mahiṣasyāvagateḥ /
apakramaṇāccāpānaḥ / yo 'yaṃ rasaṃ dhātūn śukraṃ mūtraṃ purīṣaṃ vātārtavagarbhāṃścākarṣannadhogacchannayamantarvṛttirvāyurapāna ityabhidhīyate / yaccāpi kiṃcidapakramaṇaṃ nāma bhūteṣu tadyathā apakrānto 'yaṃ dharmādibhyastadviparītebhyo vā iti bāhyā khalvapānavṛttireṣā / apānaviṣaya evaiṣa bhavati / balavattaraścāyaṃ prāṇodvāyoḥ kasmāt ? eṣā hyetaṃ prāṇamūrdhvaṃ vartamānamarvāgeva sanniyacchati arvāgeva sanniruṇaddhi / eṣo 'trābhivyakto bhavati / tadyathā upakūpamupaśvabhraṃ vā parivartamānasyā__śatapadīṃ laṅghayataḥ /
hṛdyavasthānātsaha bhāvācca samānaḥ / yastvayaṃ prāṇāpānayormadhye hṛdyavatiṣṭhate sa samāno vāyurantarvṛttiḥ yaścāpi kaścitsaha bhāvo nāma bhūteṣu dvandvārāmatā / tadyathā saha dāsye, saha yakṣye, saha tapaścariṣyāmi saha bhāryāputrairbandhubhiḥ suhṛdbhiśca vartiṣya bāhyā samānavṛttireṣā / samānaviṣaya evaiṣa bhavati iti / balavattaraḥ khalvayaṃ prāṇāpānābhyām / eṣa hyetau prāṇāpānau ūrdhvamarvākca vartamānau madhya eva sanniyacchati, madhya eva sanniruṇaddhi, sa caiṣau 'trābhivyakto bhavati / tadyathā srutasārasya vā sārameyasya, anaḍuho voḍhabhārasya, dharmābhitaptāyā vā eḍakāyā ardhārdhakāyaṃ śakaśaketi / prāṇānte sarvaprāṇināṃ prāṇāpānāvutsṛjyordhvamadhaśca muktayoktrau hayāviva viṣamaṃ saṃcārayan śarīraṃ sa parāsyati /
mūrdhārohaṇadātmotkarṣaṇāccodānaḥ / yastvayaṃ prāṇāpānasamānānāṃ sthānānyatikramya rasaṃ dhātūṃścādāya mūrdhānamārohati tataśca pratihato nivṛttaḥ sthānakaraṇānupradānaviśeṣādvarṇapadavākyaślokagranthalakṣaṇasya śabdasyābhivyaktinimittaṃ bhavati ayamantarvṛttirvāyurudāna ityucyate / yaścāpi kaścidātmotkarṣo nāma bhūteṣu tadyathā hīnādasmi śreyān, sadṛśena vā sadṛśaḥ, sadṛśādasmi śreyān, śreyasā vā sadṛśaḥ, śreyaso vā śreyān / etasmiṃstathā rūpābhimāno vā prāptavidyastu / tadyathā bahvantaraviśeṣādalpāntaraviśeṣo 'smyaguṇavato vā guṇavānasmīti bāhyodānavṛttireṣā / udānaviṣaya evaiṣa bhavati / balavattaraḥ khalvayaṃ pūrvabhyaḥ / katham ? eṣa hyetānprāṇādīnūrdhvamavāṅmadhye ca vartamānānūrdhvamevonnayati, ūrdhvamevotkarṣati / sa caiṣo 'trābhivyakto bhavati śītodakena vā paryukṣitasya prāsamasiṃ vikośaṃ codyatamabhipaśyataḥ /
śarīravyāpteratyantāvinābhāvācca vyānaḥ / yastvayamālomanakhāccharīraṃ vyāpya rasādīnāṃ dhātūnāṃ pṛthivyādināṃ vyūhaṃ marmaṇāṃ ca praspandanaṃ prāṇādīnāṃ ca sthitiṃ karoti so 'ntarvṛttirvyānaḥ / yaścāpi kaścidatyantāvinābhāvo nāma bhūteṣu tadyathā pativratā bhartāraṃ mṛtamapyanugacchati bhavāntare 'pyayameva bhartā syāt tathā dharmādibhistadviparītaiśceti bāhyo vyānaviṣaya evaiṣa prabhavati / balavattamaścāyaṃ sarvebhyaḥ / katham ? anena hi vyāpte śarīradaṇḍake tadvaśīkṛtānāṃ prāṇādīnāṃ samā sthitirbhavati / sa eṣo 'ntakāle prāṇabhṛtāmavinābhāvena vartamāno 'bhivyajyate / tadyathā hā tarhi pādau haimau śītībhūtau gulphe jaṅghe urū kaṭirudaramuraḥkaṇṭhe 'sya khuraghuro vartate hū(?) ityavaiṣo bāhyo vyāna iti / evamete prāṇādyāḥ sthānakāryaviśeṣasūcitāḥ pañca vāyavo vyākhyātāḥ teṣāṃ prerikā sāmānyakaraṇavṛttiḥ /
eṣā ca tantrāntareṣu prayatna ityucyate / sa ca dharmādisaṃskārabhāvanāvaśādanuparato jīvanam / āha ca
vṛttirantaḥ samastānāṃ karaṇānāṃ pradīpavat /
aprakāśā kriyārūpā jīvanaṃ kāyadhārikā //
sā yāvadaniruddhā tu hanti vāyuṃ rajo 'dhikā /
dharmādyanāvṛttivaśāttāvajjīvati mānavaḥ //
atra ca sāmānyakaraṇavṛttigrahaṇasāmarthyātprāṇādyāḥ pañca vāyavaḥ / buddhīndriyāṇi ṣaṣṭham / karmendriyāṇi saptamam / pūraṣṭamam / pūrityahaṃkārāvasthāsaṃvidhamadhikurute / yasmādāha- tatra
saṃvidahaṃkāragataṃ kāryaṃ kāraṇaṃ pūrayati yasmāt /
tasmātpūrityuktā pratyavabhāsāṣṭamaṃ bhoktuḥ //

sā cāhaṅkāragatā saṃvid buddhigataiva puruṣeṇopalabhyate /
yasmādvakṣyati-
ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ /
kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti // ( ISk 36 )
sarvapratyupabhogaṃ yasmātpuruṣasya sādhayati buddhiḥ // ( ISk 37 )
tasmātsaiva pūriti / śāstraṃ caivamāha- prāṇāpānasamānodānavyānāḥ pañca vāyavaḥ / ṣaṣṭhaṃ manaḥ / saptamī pūraṣṭamī vāk / vāggrahaṇena karmendriyaparvaṇo grahaṇam / manograhaṇena buddhīndriyaparvaṇaḥ / tadetatprāṇāṣṭamaṃ vaikārikaṃ guṇaśarīrasya paridraṣṭuḥ kṣetrajñasya śarīramādadānasya nityaṃ stambhasthānīyaṃ pratyaṅgaṃ bhavati, acchedyamabhedyamadāhyamavināśyamavikampyam / anityāni punarbhautikāni bāhyāni kuśamṛttikāsthānīyāni upacīyante ceti /
āha, kutaḥ punariyaṃ prāṇādivṛttiḥ pravartata iti ? ucyate- sā karmayonibhyaḥ / mahataḥ pracyutaṃ hi rajo vikṛtam aṇḍasthānīyāḥ pañca karmayonayo bhavanti- dhṛtiḥ śraddhā sukhā vividiṣā avividiṣeti / āha ca
pracyuto mahato yastu na prāpto jñānalakṣaṇam /
vyāpāro jñānayonitvātsā yoniḥ kukkuṭāṇḍavat //
tāsāṃ lakṣaṇaviṣayasatattvaguṇasamanvayā bhavanti / tatra lakṣaṇaṃ tāvat vyavasāyādapracyavanaṃ dhṛtiḥ / phalamanabhisandhāya śāstrokteṣu kāryeṣvavaśyakartavyatābījabhāvaḥ śraddhā / dṛṣṭānuśravikaphalābhilāṣadvārako hi buddherābhogaḥ sukhā / vettumicchā vividiṣā / tannivṛttiravividiṣā / tatra yadāyaṃ jantuḥ śubhāśubheṣu kāryeṣu vṛttyanusārī jijñāsurajijñāsurvā śarīraṃ parityajati tāmeva karmayonimupapadyate / tasyāmupapannastāmeva bhāvayati / etattāvallakṣanasatattvam / āha ca
vāci karmaṇi saṃkalpe pratijñāṃ yo na rakṣati /
tanniṣṭhastatpratijñaśca dhṛteretaddhi lakṣaṇam //
anasūyā brahmacaryaṃ yajanaṃ yājanaṃ tapaḥ /
dānaṃ parigrahaḥ śaucaṃ śraddhāyāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam //
sukhārthī yastu seveta vidyāṃ karma tapāṃsi vā /
prāyaścittaparo nityaṃ sukhāyāṃ sa tu vartate //
dvitvaikatvapṛthaktvaṃ nityaṃ cetanamacetanaṃ sūkṣmam /
satkāryamasatkāryavividiṣitavyaṃ vividiṣāyāḥ //
viṣapītasuptamattavadavividiṣā dhyāyināṃ sadā yoniḥ /
kāryakaraṇakṣayakarī prākṛtikā gatiḥ samākhyātā //
viṣayasatattvaṃ punaḥ sarvaviṣayiṇī dhṛtiḥ / āśramaviṣayiṇī śraddhā / dṛṣṭānuśravikaviṣayiṇī sukhā / vyaktaviṣayiṇī vividiṣā / avyaktaviṣayiṇyavividiṣā / guṇasamanvayastu rajastamobahulā dhṛtiḥ / sattvarajobahulā śraddhā / sattvatamobahulā sukhā / rajobahulā vividiṣā / tamobahulāvividiṣā iti / uktaṃ ca
lakṣaṇaviṣayasatattvaṃ traiguṇyasamanvayaṃ ca pañcānām /
yonīnāṃ yo vidyādyativṛṣabhaṃ taṃ tvahaṃ manye //
ityuktāḥ prāṇādayo yonayaśca /
etad dvayamadhigamya samyaṅmārgānugamanaṃ kuryāt / rajastamodharmādisādhanabhāvavinivṛttitastvatra prāṇānāmantarvṛttiranupādhikatvādanivartyā / bahirvṛttistu mārgāmārgaviṣayatayā prayoktavyā / kathamityucyate- prāṇaviṣayā tāvatpraṇatirdharmādiviṣaya evāparoddhavyā / tato hyasya sattvavṛddhiḥ, sattvavṛddheścottarottarabuddhirūpādhigamaḥ / apānaviṣayastvapakramaṇaṃ dharmādiviṣaya evāparoddhavyamevaṃ hyasya khyātiviṣayākārasya tamaso nirhrāsaḥ / tataścottarottarabuddhirūpādhigamaḥ / tathā samānaviṣayaṃ sāhacaryasattvadharmānuguṇaṃ kuryāt / yasmācchāstramāha- sattvārāmaḥ sattvamithunaśca sadā syāditi / ātmotkarṣa tūdānaviṣayam / avidyāparvaṇo 'ntyaṃ rūpaṃ vivarjya tatpratipakṣairnivartayet / atyantāvinābhāvaṃ ca vyānaviṣayaṃ jñānaviṣaya eva bhāvayet / yonīnāṃ catasṛṇāṃ dharmatābījatāmevādadyāt / avividiṣāmapi aniṣṭaphalahetuṣu bhāvayet / so 'yaṃ dharmādiṣu pravaṇastatpratipakṣāpakrāntaḥ sattvārāmo vinivṛttābhimāno jñānaniṣṭhaḥ saviśuddhayoniracireṇa parama brahmopapadyata iti / āha ca
bāhyāṃ prāṇavivṛttiṃ samyaṅmārge budhaḥ pratiṣṭhāpya /
vinivṛttavikharakaluṣo dhruvamamṛtaṃ sthānamabhyeti //
pañcānāṃ yonīnāṃ dharmādinimittatāṃ ca saṃsthāpya /
paripakvamityadhastānna punastadbhāvito gacchet //
iti vyākhyātā vyastasamastā karaṇānāṃ vṛttiḥ // 29 //
kārikā 30
āha, yeyamekaikasmin rūpādāvarthe karaṇacatuṣṭayasya vṛttiḥ sā kiṃ yugapat āhosvit krameṇeti ? kutaḥ saṃśaya iti cet ubhayathā dṛṣṭatvāt / ihaikārthaviṣayāṇāṃ yugapadapi vṛttirdṛṣṭā / tadyathā candramaṇḍale cakṣuṣāṃ manaso vā / kramaśaśca tadyathā ghaṭe madhūdakapayasām / ekārthaviṣayaṃ ca karaṇacatuṣṭayam / ato naḥ saṃśayaḥ kiṃ cakṣurmanovadyugapadasya vṛttiḥ, āhosvinmadhvādivatkrameṇeti ?
ucyate- yathādarśanamapi tāvaducyatām / kimatra yuktaṃ bhavān manyate ? sa cetsapyagupadekṣyasi ko nirbandhastadeva pratipadyāmahe iti /
yadyavaṃ tasmādidamasmaddarśanam
yugapaccatuṣṭayasya tu vṛttiḥ
tuśabdo 'vadhāraṇārthaḥ yugapadevetyarthaḥ / buddhyahaṃkāramanasāṃ hi buddhīndriyāṇāṃ ca samānadeśatvam / tatra na śakyata etadvaktuṃ sati śaktisadbhāve viṣayasambandhe ca kasyacittatra vṛttiḥ kasyacinneti / kiṃ cānyat / meghastanitādiṣu kramānupalabdheḥ / yadi hi krameṇa śrotrādīnāmantaḥkaraṇasya ca bāhye 'rthe vṛttiḥ syādapi tarhi meghastanitakṛṣṇasarpālocanādiṣvapyupalabhyate kramaḥ / na tūpalabhyate / tasmādyugapadeva bāhye 'rthe catuṣṭayavṛttiriti /
ucyate- yaduktaṃ śrotrādīnāmantaḥkaraṇasya cābhinnakālaṃ vṛttirityatra brūmaḥ, ayuktametat / kiṃ kāraṇam ? yasmādasmākaṃ
kramaśaśca tasya nirdiṣṭā /
tasyeti catuṣṭayamapi sambadhyate / caśabdo 'vadhāraṇārthaḥ / kramaśa evetyarthaḥ / kramaśa eva hi bāhyāntaḥkaraṇavṛttyorekārthanipātaḥ /
yattūktaṃ samānadeśānāṃ śaktisambandhasadbhāve vṛttyabhāvānupapattiriti, atra brūmaḥ- cakṣurādivadetatsyāt / tadyathā cakṣustvacoḥ samānadeśatve śaktiviṣayasambandhopapattau rajodhūmātapādigataḥ sparśa evopalabhyate, na rūpam / evamihāpi syāt / tasmāt
dṛṣṭe tathāpyadṛṣṭe
kramaśa eva catuṣṭayasya vṛttiḥ / adṛṣṭagrahaṇena punaratrātīnāgatavyavahitaviṣayagrahaṇam / tatrātītaṃ dvividham, dṛṣṭaviṣayadṛṣṭaviṣayaṃ ca / atrāpi dṛṣṭaviṣayaṃ pratyabhijñānamityabhipretam, adṛṣṭaviṣayaṃ smṛtiḥ / sā tu liṅgāgamābhyāmakasmādvā bhavati / tathā ca vṛṣagaṇavīreṇāpyuktaṃ bhavati ___ anāgatavyavahitaviṣayajñānaṃ tu liṅgagāgamābhyām / āha ca
viṣayendriyasaṃyogātpratyakṣajñānamucyate /
tadevātīndriyaṃ jātaṃ punarbhāvanayā smṛtiḥ //
tadeva bhāvanāpekṣajñānaṃ kālāntare punaḥ /
tatraiva sendriyaṃ jātaṃ pratyabhijñānamucyate //
tatra duṣṭe kramaḥ prati nāsti sandehaḥ /

yatpunaretaduktaṃ dṛṣṭe meghastanitakṛṣṭasarpālocanādau kramānupalabdheryugapaccatuṣṭayasya vṛttirityatra brūmaḥ- etadapyayuktam / kiṃ kāraṇam ? yasmāt
trayasya tatpūrvikā vṛttiḥ

31

na tāvad buddhyahaṃkāramanasāṃ sākṣād bāhyārthagrahaṇasāmarthyamasti, antaḥkaraṇānupapattiprasaṃgāt, śrotrādivaiyarthyaprasaṃgāt, dvāridvārabhāvavyāghātaprasaṅgācca / tasmātpūrvaṃ śrotrādīnāmarthasambandho 'sti meghastanitādāvapyavaśyametadabhyupagantavyam / paścāttu tadvṛttyupanipātādantaḥkaraṇasyetyasti kramo 'trāpi / tatra yaduktaṃ meghastanitādiṣu kramānanugate yugapaccatuṣṭayasya vṛttirityetadayuktam /
anyaistvanyathānvayo darśitaḥ / tadyathā catuṣṭayasya mano 'haṃkārabuddhīnāmantaḥkaraṇānāṃ bāhyenaikena karaṇena śrotreṇa vā cakṣuṣā vā saha catuṣṭayasyetyarthaḥ / asya dṛṣṭe vartamāne yugapadvṛttiḥ pūrvācāryairnirdiṣṭā / ācāryeṇa tu krameṇetyarthaḥ / adṛṣṭe 'tītādāvapi kramaśaśca krameṇaiva, yatastrayasyāntaḥkaraṇasya tatpūrvikā bāhyendriyapūrvikā vṛttiḥ / yadā yathānubhavastathā saṃskāraḥ, yathā ca saṃskārastathā smṛtirityevaṃ vṛttirbāhyendriyapūrviketi // 30 //
kārikā 31
āha, kiṃ punareṣāṃ karaṇānāṃ svaviṣayaniyamena vṛttirbhavati āhosvidvyatikareṇeti ?
ucyate- nanu ca prāgeva rūpādiṣu pañcānāmālocanamātramiṣyate vṛttiriti ( ISk 28 ) coktvācāryeṇānte 'padiṣṭaṃ saiṣā bhavatyasāmānyeti ( ISk 29 ) / tatraivaṃ gate bhavataḥ saṃśayaḥ /
kutaḥ ityucyate- satyamevaitat / tathāpi jāyate saṃśayaḥ / kutaḥ ? karaṇāntareṇa svaviṣayopalabdhau karaṇāntarautsukyadarśanāt / iha karaṇāntareṇa cakṣuṣāmradāḍimādirūpopalabdhau satyāṃ karaṇāntarasya jihvālakṣaṇasyautsukyaṃ pravṛttiścopalabdhā / tadyadi svaviṣayaniyatānīndriyāni, naiṣāṃ karaṇāntaraviṣayopalambhāttatsāhacaryāpekṣaḥ svaviṣayagrahaṇabhāvaḥ syāt / asti ca / tasmādupapannaḥ saṃśayaḥ / tatredānīṃ bhavataḥ pratipattiriti /
ucyate- atrāpi nāstīndriyāṇāṃ svaviṣayagrahaṇavyatikaraḥ / kiṃ tarhi
svāṃ svāṃ pratipadyante parasparākūtahetukīṃ vṛttim /
puruṣārtha eva heturna kenacit kāryate karaṇam

32

yasya karaṇasya yā vṛttirapadiṣṭā tadyathā śrotrasya śabdagrahaṇam, cakṣuṣo rūpagrahaṇam ityādi / tāmeva pratipadyante- svaviṣayajidhṛkṣayāvalambanta ityarthaḥ / parasparasyākūtaṃ parasparākūtam / ākūtamabhiprāyo 'bhisandhirityarthaḥ / parasparākūtaṃ hetuḥ pratipatterasyāḥ, seyaṃ parasparākūtahetukī / parasparākūtaṃ pratipatteḥ kāraṇamiti kṛtvā tācchabdyaṃ labhate / tadyathā dadhitrapusaṃ jvaraḥ / etaduktaṃ bhavati yadā cakṣuṣāmradāḍimādi rūpamupalabdhaṃ bhavati tadā rasanendriyamupāttaviṣayasya cakṣuṣo vṛttiṃ saṃvedya svaviṣayajighṛkṣayautsuktavadvikāramāpadyate, rasanasya vṛtiṃ saṃvedya pādau viharaṇamārabhete hastāvādānaṃ, tāvadyāvadasau viṣayo rasanendriyayogyatāṃ nītaḥ / tato rasanaṃ svaviṣaye pravartate / evamitareṣvapi vaktavyam /
āha, yadyevaṃ tena tarhīndriyāntaravṛttisaṃvedane 'kṣapratyayavatvaprasaṃgaḥ / yadi tarhīndriyāntareṇendriyāntarasya vṛttiḥ saṃvedyate, prāptamasya pratyayavattvam / athāpratyayamindriyaṃ parasparākūtasaṃvedanaṃ, tarhi na vācyamiti / kiṃ ca parasparadvāridvārabhāvaprasaṃgaśca / indriyāntaraṃ cedindriyāntarasya vṛttiṃ saṃvedya svārthamākāṃkṣet, prāptamasya dvāritvamitarasya ca dvāratvam / tadayuktamindriyāṇāṃ parasparākūtasaṃvedanamiti /
ucyate- na, upacārāt / prāgevopadiṣṭamasmābhirapratyayamindriyamiti / kiṃ tarhi svaviṣayasya paṭoḥ sahacāriṇamarthamindriyāntaraviṣayatāmāpannaṃ saṃspṛśya svabhāvata indriyāntaraṃ svaviṣayaṃ prati sākāṃkṣaṃ bhavati, tatsannidhau vikriyādarśanāt / tatra saṃvedanamupacaryaivamucyate ityadoṣaḥ / kiṃ cānyat / bhautikāvayavapratyayavivṛttivattadvivṛtteḥ / yathā buddheḥ prasādamanantaraṃ bhautikānāmavayavānāṃ mukhanayanādīnāṃ prasādo bhavati, na caiṣāṃ pratyayavattvam, evamihāpi syāt / na ca pratyayavattvam / etena dvāridvārabhāvaḥ pratyuktaḥ /
mano 'dhiṣṭhānasāmarthyādvā / athavā parasparaviṣayamākūtaṃ parasparākūtam, yathā jalaviṣayaḥ puruṣaḥ jalapuruṣaḥ / ākūtamicchā saṃkalpaḥ mana ityarthaḥ / sa heturasyāḥ seyaṃ parasparākūtahetukī tām / etaduktaṃ bhavati, yathā kiṃcidindriyaṃ viṣaye pravṛttaṃ bhavati tadā taddvāreṇa samastamarthamupalabhya tatsahacāriṇamarthāntaramākāṃkṣadindriyāntaraṃ vṛttyā pratitiṣṭhate / tenākāṃkṣāvatā manasādhiṣṭhitāmindriyaṃ vikriyāmāpadyate / tathā ca tantrāntare 'pyuktaṃ- "yasya yasyendriyasya viṣayaṃ manodhyāyatyabhisampattyarthena tasya tasyautsukyaṃ pravṛttiśca bhavatīti /" etaduktaṃ svāṃ svāṃ pratipadyante parasparākūtahetukīṃ vṛttiriti /
kimindriyaṃ manovṛttyādhiṣṭhāya svaviṣaye pravartayati yathā paraśvādīṃścaitra iti ?
netyucyate / kiṃ tarhi svaviṣayasaṃkalpānugṛhītasya manasaḥ saṃsparśātsvayamevendriyaṃ svaviṣayaṃ pratipadyate / kasmāt ? prayogaśaktyasiddheḥ / na hi yathā caitrasya paraśvādiprayogaśaktiḥ siddhā evaṃ manasa indriyaprayogaśaktiḥ / tasmādayuktamindriyasya manaḥ prerakamiti / raja iti cetsyānmatam, rajaso hīndriyāntaraprayogasāmarthyaṃ vidyate / tasmādayuktamuktaṃ prayogaśaktyasiddhernendriyāṇāṃ manaḥprayojakamiti / etaccāyuktam ? kasmāt ? aviśeṣāt / indriyāntare 'pi hi tarhi rajo 'stītyata ātmabhūtenaivāsya nimittena pravṛttirapratiṣiddhā, kiṃ manasā parikalpiteneti ? kiṃ cānyat, karaṇāntarānupapatteḥ / caitro hi paraśvādīnāṃ prayogaṃ karaṇāntareṇa karoti / na tu manasaḥ karaṇāntaramastītyasamānam / pāṇivaditi cenna caitravyāpārāpekṣatvāt / tadapi hi caitravyāpārāpekṣaṃ pravartate na svataḥ / kiṃca tadvyatirekeṇa pravṛttyupalabdheḥ / yasya hi prayojakāntarāpekṣā pravṛttiḥ na tasya kadācidapi svatantrasya bhavati / asti tu saṃkalpavyatirekeṇa meghastanitādiṣvindriyasya pravṛttiḥ / tasmānnendriyāntarasya manaḥ kārakam / na cetkārakaṃ yathā maulānāṃ guṇānāmevamihāpi puruṣārtha evaṃ heturna kena citkāryate karaṇamiti siddham // 31 //
kārikā 32
āha, karaṇaṃ pratyācāryavipratipatteḥ / tadavadhāraṇaṃ karttavyam / ācāryāṇāṃ karaṇaṃ prati vipratipattiḥ / ekādaśavidhamiti vārṣagaṇāḥ / daśavidhamiti tāntrikāḥ pañcādikaraṇaprabhṛtayaḥ / dvādaśavidhamiti patañjaliḥ / tasmādbhavataḥ katividhaṃ karaṇamabhipretamiti vaktavyametat /
ucyate-
karaṇaṃ trayodaśavidhaṃ tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram /
pañca karmendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi mano 'haṅkāro buddhiścetyetatsarvaṃ puruṣārthopayogikaraṇam / kasmāt ? apuruṣārthopayogitve tattvāntarānupapattiprasaṃgāt / yadi yathā vārṣagaṇā āhuḥ- liṅgamātre mahānasaṃvedyaḥ kāryakāraṇarūpeṇa viśiṣṭāviśiṣṭalakṣaṇena, tathā syāttattvāntaram / tanna syāt, anarthakatvāt /
āha, satyam, pradhānalakṣaṇānāṃ guṇānāṃ vaiṣamyamātrarūpatve 'pi tattvāntaramasau bhaviṣyatīti / kasmāt ? sāmyādvaiṣamyamupākhyāntaramiti /
etaccāyuktam / kasmāt ? tattvānavasthāprasaṃgāt / evaṃ hi parikalpyamāne pradhānamahatoryadantarālaṃ tadapi ca kriyārūpatvādakriyāvata upākhyāntaramiti tattvāntarānavasthāprasaṃgaḥ / abhyupagame vā mahatastattvāntarāṇāṃ ca kriyākālavirodhaḥ / tasmāttattvāntarānupapattiranavasthā vā, trayodaśavidhaṃ karaṇamityanyataravadavaśyamabhyupagantavyam / tatra cāsmatpratijñātameva nirdoṣaṃ lakṣyate / tasmādupapannametat trayodaśavidhaṃ karaṇamiti /
āha, karaṇamiti kriyākārakasambandhagarbho 'yaṃ nirdeśaḥ / katham ? yena tatkaraṇamiti / tatra vaktavyam kā kriyā, kiṃ ca tatkriyate yadapekṣya buddhyādīnāṃ karaṇatvamiti ?
ucyate- yaduktaṃ kā kriyetyatra brūmaḥ- tannirvartakamihābhipretāt na daṇḍādivat, kiṃ tarhi tadāharaṇadhāraṇaprakāśakaram / tatrāharaṇaṃ karmendriyāṇi kurvanti, viṣayārjanasamarthatvāt / dhāraṇaṃ buddhīndriyāṇi kurvanti, viṣayasannidhāne sati śrotrādivṛttestadrūpāpatteḥ / prakāśamantaḥkaraṇaṃ karoti, niścayasāmarthyāt /
apara āha- āharaṇaṃ karmendriyāṇi kurvanti / dhāraṇaṃ mano 'haṃkāraśca / prakāśanaṃ buddhīndriyāṇi buddhiśceti / etadabhisandhāya buddhyādīnāṃ karaṇatvamucyata iti /
yattūktaṃ kiṃ kāryamiti, ucyate-
kāryaṃ ca tasya daśadhā
daśadheti pañca viśeṣāḥ pañcāviśeṣāḥ / tadapyata eva kāryaśabdaṃ labhate /
āhāryaṃ dhāryaṃ prakāśyaṃ ca

33

taddhyāhartavyaṃ dhāraṇīyaṃ prakāśayitavyaṃ ca / ataḥ kāryamityucyate, na nirvartyatvāt // 32 //
kārikā 13
etasmiṃstrayodaśavidhe tu karaṇe trayodaśaṃ kataraditi ?
ucyate- buddhirahaṃkāro manaśca / tasmāt /
antaḥkaraṇaṃ trividham
kasmāt ? viṣayānabhisandhānāt / śrotrādipraṇālikayā ca viṣayasaṃpratipatteḥ / aviśeṣābhidhānād buddhyādipratipattirayukteti cetsyānmatam, aviśeṣeṇedamuktamācāryeṇa antaḥkaraṇaṃ trividhamiti / tatra kathamidamavagamyate buddhyahaṃkāramanasāṃ grahaṇābhipretaṃ, na punaranyeṣāmiti ? ucyate- na, prathamasaṃkhyāvyatikramahetvanupapatteḥ / buddhyādisaṃkhyāṃ hi vyatikramamāṇasya pratipattau nāsti hetuḥ / tasmātteṣāmeva grahaṇam / yathā vasantāya kapiñjalānālabhata iti / śrotrasyāntaḥkaraṇatvaprasaṃgādayuktamiti cet syādetat- buddhimahaṃkāraṃ coktvā tata āha buddhīndriyāṇi karṇatvakcakṣūrasananāsikākhyānīti ( ISk 26 ) / tasmācchrotramantaḥkaraṇaṃ prasajyata iti / etadanupapannam / kasmāt ? manasaḥ pṛthagabhidhānāt / ata evedamācāryeṇāpekṣya manaso 'ntaḥkaraṇatvaṃ pṛthaguktam- taccendriyamubhayathā samākhyātam, antastrikālaviṣayamiti ( ISk 27 ) tasmādupapannamantaḥkaraṇaṃ trividhaṃ buddhyādīni /
daśadhā bāhyam /
pañca buddhīndriyāṇi pañca karmendriyāṇītyetadbāhyaṃ daśaprakāramācāryairākhyāyate /
āha, daśadhā bāhyamityasyānarthakyam, pariśeṣabuddheḥ / antaḥkaraṇaṃ trividhamityukte gamyata etatpariśeṣādeva daśadhā bāhyamiti / tasmāttadgrahaṇamanarthakamiti /
ucyate- na, viṣayārthatvāt / trayasya viṣayākhyamityevaṃ vakṣyāmītyācārya ārabhate / akriyamāṇe tvasmin kintat trayasya viṣayākhyamiti na jñāyate /
āha, evamapi viṣayagrahaṇātsiddherbāhyagrahaṇapārthakamiti /
ucyate- vaktavyaṃ tāvadidamavaśyaṃ viṣayabhāvapratipattyartham / tatra śeṣe vā yathānyāsaṃ vocyamāne na kaścidviśeṣaḥ / athavā nedaṃ bāhyasaṃjñāpratipattyarthamārabhyate, kiṃ tarhi niyamārtham / katham ? daśadhā bāhyaṃ śabdādiviṣayagrahaṇabhūtameva trayasyāpi viṣayākhyaṃ yathā syāt, mā bhūdantaḥprāṇādibhūtam / athavā daśadhaiva bāhyam / bhedaviṣayaṃ bāhyamityarthaḥ / prāṇādibhūtasya tu bhedo nāstītyadoṣaḥ /
tadetat
trayasya viṣayākhyam /
buddhyahaṃkāramanolakṣaṇasya hi trayasyopāttaviṣayā buddhīndriyakarmendriyavṛttayaḥ samparkādviṣayarūpapratyavabhāsanimittatāmupagacchantyo viṣayākhyatāṃ labhante / tathā mano 'haṃkārāvapi buddheḥ / buddhistu niścayarūpatvātkaraṇāntaranirapekṣā sarvamarthaṃ pravṛttau prati niścayarūpeṇādhyastaṃ puruṣāyopasaṃharati /
tatra śabdādisannidhāne vṛttīnāṃ tādrūpyāpattestadapagame ca tādrūpyāpagamāt prāpyakāri /
sāmpratakālaṃ bāhyam /
upāttaviṣayendriyavṛttisannidhānāttu tadākārasaṃskārādhānanimittasmṛtipratyayavaśāt
trikālamābhyantaraṃ karaṇam

34

kārikā 34
āha, prākchabdādiṣu śrotrādīnāmālocanamātraṃ vṛttirityaviśeṣeṇoktam / tatra kiṃ tathaiva pratipattavyamathendriyāṇāṃ viṣayaviśeṣo 'stīti ? atha coktaṃ kāryaṃ ca tasya daśadhā viśeṣalakṣaṇamaviśeṣalakṣaṇaṃ ca / tatra kena karaṇena kasya viṣayasya grahaṇamiti ?
ucyate-
buddhīndriyāṇi teṣāṃ pañca viśeṣāviśeṣaviṣayāṇi /
teṣāṃ pūrvoktānāmindriyāṇāṃ yāni buddhīndriyāṇi pañca śrotrādīni tāni viśeṣāviśeṣaviṣayāṇi pratipattṛbhedena / tatra devānāṃ yāni indriyāṇi tāni dharmotkarṣādviśuddhānyaviśeṣānapi gṛhṇanti prāgeva viśeṣāt, yogināṃ ca saṃprāptaviśeṣāṇām / asmadādīnāṃ tu viśeṣāneva tamasā parivṛtatvāt /
āha, kiṃ karmendriyāṇāmapi pratipattṛbhedādgrahaṇabhedo bhavati ?
netyucyate / kiṃ tarhi sarveṣāmeva
vāgbhavati śabdaviṣayā /
vāgindriyasya vāyvabhihateṣu vadanapradeśeṣu tālvādiṣu dhvanervarṇapadavākyaślokagranthabhāvena vikārāpādanaṃ sarvaprāṇināmaviśiṣṭam /
āha, athetarāni karmendriyāṇi kathamiti ?
ucyate-
śeṣāṇyapi pañcaviṣayāṇi

35

pāṇipādapāyūpasthāstu ādānaviharaṇotsargānandalakṣaṇaiḥ karmabhiḥ śabdasparśarasarūpagandhasamudāyarūpā mūrtīrvikurvantīti /
āha, yadi pañcaviṣayāṇyevāviśeṣāṇīti niyamo 'bhyupagamyate tenaikakaraṇeṣvādānādikriyānupapattiprasaṃga iti /
ucyate na, niyamapratiṣedhārthatvāt / svaviṣayaniyamo buddhīndriyavatkarmendriyāṇāmapi mā vijñāyītyato niyamapratiṣedhārthamidamārabhyate / tadarthameva cāpiśabdamācāryo 'dhijage / sambhāvanārthamapi ca pañcaviṣayāṇyetāni prāgeva tu catustriviṣayāṇīti /
āha, kathametadavagamyate viśeṣāviśeṣaviṣayāṇīndriyāṇi, na punarasadviṣayāṇi iti ?
ucyate- viśeṣāṇāmasattvāsiddheḥ / pratyakṣatastāvadviśeṣā upalabhyante / tasmādeṣāmasattvamaśakyaṃ pratijñātum / athāpi syātsādhyametatpratyakṣamevaitadanavadyam, bāhyavastuviṣayamayamṛgatṛṣṇikādivijñānavatpratyakṣābhāsam / etaccāyuktam / kasmāt ? vikalpānupapatteḥ / sarvamabhūtamabhyupagantavyam / yatra nāsti kiṃcid bhūtārthena pratyakṣaṃ yadapyekṣyetarat pratyakṣābhāsaṃ syāt / uktastvayaṃ vikalpaḥ / tasmādayuktaṃ jñānamātramidamiti / kiṃ cānyat / viparītadarśanaprasaṃgāt / mṛgatṛṣṇikāsvapnaviṣayairasadbhiḥ satāmasattvamicchatastadvadeva viparītadarśanaprasaṃgaḥ / tathā hi gandharvanagarādiṣu kadācittamevārthaṃ gāṃ paśyati, kaścidgajaṃ paśyati, kadācitpatākām / svapne caikamūrtipatitānāṃ gopuruṣāśvarāsabhanadīvṛkṣaprabhṛtīnāṃ darśanaṃ smaraṇe viparyayeṇa dṛṣṭam / tathā vātāyanena hastiyūthapraveśane___ / vicchinnānāṃ cāvayavānāṃ punaḥ sandhānaṃ ākāśagamanamanīśvarasyānimittaṃ rājyalābha iti / taditaratrāpi syāt / na tvasti / tasmādayuktaṃ mṛgatṛṣṇikāsvapnādivadasattvaṃ bhāvānām / arthakriyā ca na syāt / yathā svapne snātānuliptāśitapītavastrācchāditānāmaphalatvaṃ dṛṣṭam, evamihāpi syāt / śukravisargavaditi cet, syādetat- yathā dvayasamāptipūrvakaḥ śukravisargaḥ sa ca tadabhāve 'pi svapne bhavati, evamitaratsyāditi / tadayuktam, rāgādinimittatvāt / tathāhi jāgrato 'pi tat dvayasamāpattimantareṇa bhavati / tasmānmanorañjanānimittaṃ tat / pretavaditi cet syādiyaṃ mama sadbuddhiḥ, yathā pretānāmasadbhiḥpūyanadyādibhirarthakriyā, narakapālaiśca bādhanam / evamatrāpi syāditi / tadayuktam / asiddhatvāt / na hyetadasaditi siddham / kiṃca pratyakṣeṇa cāpratyakṣabādhanāt / iha pratyakṣaṃ balīya ityapratyakṣasya tena pratyākhyānamupapadyate / bhavantastvapratyakṣena pratyakṣaṃ pratyācakṣate / tasmādayuktaṃ narakalāpādivadasatāmarthakriyeti / svabhāvabhedāttadasattvamiti cet, syādetat- yadi paramārthato narakapālāḥ syusteṣāmapi duḥkhasambandhaḥ syāt, mūrtimattvāviśeṣāt / na
tu teṣāṃ bādhāsti / tasmād bhrāntirasāviti / etadayuktam / kasmāt ? karmaśaktivaicitryāt / pratyakṣameva tāvatkarmanimitto vāgbuddhisvabhāvāhāravihāraśaktibhedabhinno vicitraḥ saṃsāra upalabhyate / sa nipuṇamavekṣitumaśakyaḥ, gambhīratvāt / kiṃ punarapratyakṣakarmaṇāṃ vipākavaiśvarūpyamatarkagocaramasmadādibuddhayaḥ paricchetsyanti ? tasmānmanorathamātrametat / dharmādharmānupapattiśca syāt / yathā svapne brahmahatyāsurāpānāgamyagamanādīnāmaphalatvam, evamitaratrāpi syāt, asadaviśeṣāt / middhopaghātāttadviśeṣa iti cet na, aviśeṣāt / asattve tulye kvacidupaghātaḥ kvacinnetīcchāmātrametat / evaṃ cet nāsantaḥ pṛthivyādayaḥ / na cedasanto yuktamupadiṣṭaṃ buddhīndriyāṇi teṣāṃ pañca viśeṣāviśeṣaviṣayāṇīti // 34 //
// iti śrīyuktidīpikāyāṃ saptamamāhnikam //
kārikā 35
dvāridvārabhāvameṣāmidānīṃ vakṣyāmaḥ / tatra bāhyaṃ karaṇaṃ dvāram, antaḥkaraṇaṃ dvārīti /
āha, karaṇāviśeṣādayuktam antaḥkaraṇasya hīndriyānāṃ ca karaṇatvamaviśiṣṭam / tatra ko heturantaḥkaraṇaṃ dvāri, dvārāṇīndriyāṇīti ?
ucyate-
sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt /
tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi

36

sahāntaḥkaraṇena vartate yā sāntaḥkaraṇā buddhiḥ / ahaṃkāramanobhyāṃ sahitā buddhirityarthaḥ / atra cāntaḥkaraṇagrahaṇenaiva buddhergrahaṇe siddhe bhūyo buddhigrahaṇaṃ prādhānyakhyāpanārtham / bhavati hi pradhānasya sāmānye 'ntarbhūtasyāpi pṛthagupadeśaḥ / tadyathā
jagāma taṃ vanoddeśaṃ vyāsaḥ saha maharṣibhiḥ /
iti maharṣigrahaṇe vyāso 'pyantarbhūtaḥ prādhānyātpṛthagucyate, evaṃ sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate, viśiṣṭānaviśiṣṭāṃśca śabdādīnsannikṛṣṭaviprakṛṣṭavyavahitānpramāṇabalena svavṛtte viṣayīkarotītyarthaḥ / etaduktaṃ bhavati aniyataviṣayo dvārī, niyataviṣayāṇi dvārāṇi / tadyathā prāsādasya pūrvottaradakṣiṇapaścimānāṃ svadiṅniyamo na pūrvamuttaraṃ dakṣiṇaṃ paścimaṃ vā kadācidbhavati, tathetarāṇyapi dvārīṇi / tatrāniyatāḥ sarvadigavasthitairdvāraiḥ pravartanta evamihāpi śrotrādīni svaviṣayaniyatāni / sāntaḥkaraṇā tu buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt tasmādaniyataviṣayatvādupapannamettrividhaṃ karaṇaṃ dvāri, dvārāṇi śeṣāṇīti // 35 //
kārikā 36
ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ /
kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti

37

ete ityanena trayamabhisambadhnāti śrotrādīnāmanyatamaṃ mano 'haṃkāraśca / pradīpakalpā ityanena prakāśasāmyaṃ karaṇaparvaṇa ācaṣṭe, yathā pradīpaḥ prakāśaka evaṃ karaṇamapi, tadvyāpāre sati viṣayāvirbhāvānupapatteḥ / parasparavilakṣaṇa ityanena vyastavṛttiṃ pūrvoktāmākarṣati / tayā hyeṣāṃ vailakṣaṇyamanumīyate, ālocanasaṃkalpābhimānabhedāt / guṇaviśeṣā ityanena sattvādīnāṃ puruṣavijñānamuddiśya tadbhāvena pariṇāmaṃ khyāpayati / kṛtsnaṃ puruṣasyārthamiti viśeṣāviśeṣalakṣaṇaṃ kāryaṃ āhāryadhāryaprakāśyatayā yathāsambhavaṃ prakāśya svavṛttyanuguṇaṃ kṛtvā viṣayavyāpāreṇānubhūya buddhāvādhatte, atadviṣayatāmāpādayatītyarthaḥ / kadācittu buddhireva bāhyakaraṇasaṃkalpābhimānagṛhītam / sarvathā tvayaṃ śāstrārtho yena vā tena karaṇena viṣayamupāttaṃ buddhiradhyavasyati / tayā cādhyavasāyarūpāpannayā cetanāśaktiranugṛhyate na karaṇāntarasya puruṣeṇa samabandho 'sti / tataśca dvāriṇāṃ bahutvāttaddarśanaviśeṣasvātantryasamuccayāntaḥkaraṇapuruṣakartṛtvadoṣāṇāmaprasaṃgaḥ // 36 //
kārikā 37
āha, kaḥ punaratra heturyena dvāritvāviśeṣe satyahaṃkāramanasī buddhau viṣayādhānaṃ kuruto na punaranayoḥ sākṣātpuruṣeṇa sambandha iti ?
ucyate-
sarva pratyupabhogaṃ yasmāt puruṣasya sādhayati buddhiḥ /
ahaṃkāramanasorhi, nāsti niścayarūpatā, saṃkalpābhimānamātrarūpatvāt / aniścitaviṣayayā ca karaṇavṛttyā puruṣasya samandho 'narthakaḥ syāt / svayaṃ vā niśceturasya kartṛtvaṃ syāt / tataścāmiśraniścayakāraṇatvādayamapyāmiśrarūpaḥ syāt / sarvaṃ caitaduktottaraṃ niścayarūpā hi buddhiḥ / atastadvṛttyupanipātī viṣayaḥ sannidhānamātrātpuruṣeṇa saṃcetito nāsyaudāsīnyaṃ bādhitumutsahate, no khalvapyānarthakyamanuṣajyate / etaduktaṃ sarvaṃ pratyupabhogaṃ yasmātpuruṣasya sādhayati buddhiriti /
āha, evamapi śabdādilakṣaṇo viṣayaḥ prakṛtaḥ, sa ca buddhyā sarvaḥ pratipādyate / tatra viṣayāntaramapyasti pradhānapuruṣāntaralakṣaṇam / tathā cāhuḥ / "upabhogasya śabdādyupalabdhirādiḥ guṇapuruṣopalabdhirantaḥ" / tasmāttatpratipattyarthaṃ karaṇāntaraṃ vaktavyamiti /
ucyate- na vaktavyam / kiṃ kāraṇam / yasmāt
saiva ca viśinaṣṭi punaḥ pradhānapuruṣāntaraṃ sūkṣmam

38

yato yasmātkāraṇāt sā buddhireva hi kāṣṭhāpannena tamasābhibhūtatvāddharmādīnāṃ sattvadharmāṇāṃ prakṛtibhūtānvikārabhūtānparatantrānupakāryānupakārakānacetanānsaṃsargadharmiṇaśca guṇānātmatvenādhyavasya puruṣāyopaharati / sa ca mithyājñānābhyāsavāsanānurañjitaṃ buddhipratyayamanurudhyamāno darśitaviṣayatvāttathaiva pratipadyate / yadā tu dharmādyabhyāsāttamorūpāgame satyuttarottarāṇāṃ sattvadharmāṇamutkarṣastadā vinivṛttamithyāpratyayā vṛttiḥ / na prakṛtivikārabhūtaḥ svatantro 'nupakāryo 'nupakārakaścetano 'saṃsargadharmā ca / tato viparītāśca guṇā iti śuddhādhyavasāyaṃ karoti / puruṣaśca paropahṛtapravṛttitvāttathaiva pratipadyate / tadetad guṇānāṃ puruṣasya cāntaraṃ dvayorapi niścayasvabhāvatvādasmātpūrvoktadharmabhede 'pi sati sūkṣmaṃ gambhīraṃ durjñeyam / ataśca sūkṣmaṃ yad buddhimātramavalambya tadaviśiṣṭāyāścetanāśakaktergrāhyagrāhaka_____ // 37 //
kārikā 38
vyākhyātaṃ karaṇaparva / kāryaparvedānīṃ vaktavyam / tasya ca purastāduddeśaḥ kṛtaḥ- kāryaṃ ca tasya daśadhā pañca viśeṣā iti / sāmprataṃ tu nirdeśaṃ kariṣyāmaḥ /
āha, yadyevaṃ tasmādidameva tāvaducyatāṃ ke viśeṣāḥ, ke 'viśeṣā iti /
ucyate-
tanmātrāṇyaviśeṣāḥ
yāni tanmātrāṇi pañcāhaṃkārādutpadyante iti prāgapadiṣṭam / te khalvaviśeṣāḥ / kāni punastanmātrāṇītyucyate śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātramiti /
kathaṃ punastanmātrāṇīti ?
ucyate- tulyajātīyaviśeṣānupapatteḥ / anye śabdajātyabhede 'pi /
sati viśeṣā udātānudāttasvaritānunāsikādayastatra na santi tasmācchabdatanmātram / evaṃ sparśatanmātre mṛdukaṭhinādayaḥ / evaṃ rūpatanmātre śuklakṛṣṇādayaḥ / evaṃ rasatanmātre madhurāmlādayaḥ / evaṃ gandhatanmātre surabhyādayaḥ / tasmāttasya tasya guṇasya sāmānyamevātra, na viśeṣa iti tanmātrāsvete 'viśeṣāḥ /
āha, atha ke punarviśeṣā iti ?
ucyate- yāni khalu
tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ /
utpadyante
ete smṛtā viśeṣāḥ
tatra śabdatanmātrādākāśam, sparśatanmātrādvāyuḥ, rūpatanmātrāttejaḥ, rasatanmātrādāpaḥ, gandhatanmātrātpṛthivī / tebhyo bhūtānītyetāvati vaktavye pañca pañcabhya iti grahaṇaṃ samasaṃkhyākatastadutpattijñāpanārtham / tenaikaikasmāttanmātrādekaikasya viśeṣasyotpattiḥ siddhā / tataśca yadanyeṣāmācāryāṇāmabhipretam ekalakṣaṇebhyastanmātrebhyaḥ parasparānupraveśādekottarā viśeṣāḥ sṛjyanta iti tatpratiṣiddhaṃ bhavati / kintarhi antareṇāpi tanmātrānupraveśamekottarebhyo bhūtebhya ekottarāṇāṃ bhūtaviśeṣāṇāmutpattiḥ / tatra śabdaguṇācchabdatanmātrādākāśamekaguṇam, śabdasparśaguṇātsparśatanmātrāddviguṇo vāyuḥ, śabdasparśarūpaguṇādrūpatanmātrāttriguṇaṃ tejaḥ, śabdasparśarūparasaguṇādrasatanmātrāccaturguṇā āpaḥ, śabdasparśarūparasagandhād gandhatanmātrātpañcaguṇā pṛthivī / atra ca vāyoḥ śītaḥ sparśa apāṃ ca, tejasa uṣṇaḥ, anuṣṇāśītaḥ pṛthivyāḥ / rūpaṃ ca śuklaṃ bhāsvaraṃ ca tejaso 'pāṃ ca, kṛṣṇaṃ pṛthivyāḥ / raso madhuro 'pām, sādhāraṇaḥ pṛthivyāḥ / gandhastu pārthiva eva tadavayavānupraveśādbhūtāntareṣūpalabhyate / ityete pṛthivyādīnāṃ dharmāḥ / anye ca parasparānugrāhakāḥ / ke punasta ityāha-
ākāro gaurāṃ raukṣyaṃ varaṇaṃ sthairyameva ca /
sthitibhedaḥ kṣamā kṛṣṇacchāyā sarvopabhogyate //
iti te pārthivā dharmāstadviśiṣṭāstathā pare /
jalāgnipavanākāśavyāpakāstānnibodhata //
snehaḥ saukṣmyaṃ prabhā śauklyaṃ mārdavaṃ gauravaṃ ca yat /
śaityaṃ rakṣā pavitratvaṃ santānaścaudakā guṇāḥ //
ūrdhvagaṃ pāvakaṃ dagdhṛ pācakaṃ laghu bhāsvaram /
pradhvaṃsyojasvitā jyotiḥ pūrvābhyāṃ savilakṣaṇam //
tiryaggatiḥ pavitratvamākṣepo nodanaṃ balam /
raukṣyamacchāyatā śaityaṃ vāyordharmāḥ pṛthagvidhāḥ //
sarvatogatiravyūho viṣkambhaśceti te trayaḥ /
ākāśadharmā vijñeyāḥ pūrvadharmavirodhinaḥ //
saṃhatānāṃ tu yatkāryaṃ sāmānyaṃ te gavādayaḥ /
itaretaradharmebhyo viśeṣānnātra saṃśayaḥ //
tatrākārādidharmaiḥ pṛthivyā lokasya copakriyate bhūtāntarāṇāṃ ca / tatrākārāttāvat gavādīnāṃ ghaṭādīnāṃ cākāranirvṛttiḥ gauravādeṣāmavasthānam / raukṣyādapāṃ saṃgraho vaiśadyaṃ ca bhūtānām / varaṇādanabhipretānāṃ chādanam / sthairyādvṛttiḥ prajānāṃ bhūtāntarāṇāṃ ca / sthitermātrādisannidhānādyanugrahaḥ / bhedādghaṭādiniṣpattiḥ / vyūhaścāvayavānām / kṣānterupabhogabhogyatā / kṛṣṇacchāyatvādrātrisampacchāyākāryaprasiddhiśca / sarvopabhogyatvātsarvabhūtānugrahaḥ / evaṃ snehādibhirlokasyopakāraḥ kriyate bhūtāntarāṇāṃ ca / snehādrūpasaṃpadvāyupratīkāro 'gniśamanaṃ saṃgrahaśca pṛthivyāḥ / saukṣmyādanupraveśaḥ / śauklyāccandrādvinirvṛttiḥ / mārdavātsnānāvagāhanamekakriyā kaṭhinānām cāvanāmanam / gauravātsantānācca bhūtānugrahārthaṃ srotastvam / śaityāduṣṇapratīkāraḥ / rakṣātaḥ prajāsu ghoraśamanam / pavitratvāddharmopacayaḥ śaucavidhiralakṣyopaghātaśca / santānāddravyasaṃghātaḥ / tathordhvagatyādibhirdharmamātraistejasāṃ lokasya copakriyate bhūtāntarāṇāṃ ca / ūrdhvagateḥ pākaprakāśasiddhiḥ / pāvakatvād dravyaśaucaṃ ca / dāhakatvātkṣārotpattiḥ / śītapratīkāro nabhasaścoṣṇatvaṃ śabdaniṣpattyartham / pācakatvātsvedya svedanamannapaktiḥ pṛthivyavayavānāṃ kriyāyogyatā, tathā bāhyāntarapariṇāmaḥ, rasalohitamāṃsasnāyvasthimajjāśukrāṇāṃ lāghavāddāhyātikramaḥ / bhāsvaratvāddravyāntaraprakāśanam / pradhvaṃsitvāddagdhapakvānāmupabhogaḥ / taijasaḥ prajāpālanam / tathā tiryakpātādibhirdharmairvāyunā lokasya copakāraḥ kriyate bhūtāntarāṇāṃ ca / tiryakpātāddṛṣṭivikṣepo gandhasaṃvahanaṃ ca / pavitratvātpūtidravyapavanam / ākṣepanodanābhyāmutkarṣaḥ prathamaṃ dharmāmbhasaḥ / vyūhaśca śarīre rasādīnāṃ dhātūnāṃ ca / agneścopadhmānamabhidhātaścākāśasya / balātsamīkaraṇaṃ sarveṣām / raukṣyādviśoṣaṇam / acchāyatvādahorātraprasiddhiḥ /
śaityāduṣṇapratīkāraḥ / tathā sarvatogatyādibhirdharmairnabhasā lokasyopakāraḥ kriyate bhūtāntarāṇāṃ ca / sarvatogateḥ samantāttulyadeśaśravaṇanāmekaśrutitvam / avyūhaviṣkambhābhyāṃ sarveṣāmavakāśatādānamityuktāḥ pṛthivyādayaḥ / ete viśeṣā ityucyanta iti /
āha, kathaṃ punarete viśeṣā ityucyante ?
yasmāt
śāntā ghorāśca mūḍhāśca

39

tatra śāntāstāvat svasaṃskāraviśeṣayogāttatsannidhau prasādādidharmotpatteḥ / ghorāstu śeṣādidharmanimittatvāt / mūḍhāśca varaṇādidharmahetutvāt / tanmātrāṇi punaraśāntaghoramūḍhāni ato 'viśeṣā ityucyante / tadete yathā vyākhyātā aviśeṣā viśeṣāḥ puruṣārthasiddhyarthaṃ bahudhā vyavatiṣṭhante / kasmāt ? na hyeteṣāmekadhāvasthāne puruṣārthaḥ siddhyatīti // 38 //
kārikā 39
āha, atisāmānyoktamidamityato na pratipadyāmahe / tasmādvaktavyaṃ kathaṃ viśeṣaṇāmavasthānamiti ?
ucyate-
sūkṣmā mātāpitṛjāḥ saha prabhūtaistridhā viśeṣāḥ syuḥ /
tatra sūkṣmā nāma ceṣṭāśritaṃ prāṇāṣṭakaṃ saṃsarati / mātṛpitṛjāstu dvividhāḥ / jarāyujā aṇḍajāśca / teṣāṃ kośopahṛtāḥ kośāḥ lomarudhiramāṃsāsthisnāyuśukralakṣaṇaḥ / tatra lomarudhiramāṃsānāṃ mātṛtaḥ sambhavaḥ / asthisnāyuśukrāṇāṃ pitṛtaḥ / tatraivāśitapītādhyāsā daṣṭau kośānapare vyācakṣate /
kathaṃ punareṣāṃ kośatvam ?
āveṣṭanasāmarthyāt / yathā kośakāraḥ kośenāveṣṭito 'svatantraḥ, evaṃ sūkṣmaśarīraṃ saprāṇametairāveṣṭitamasvatantraṃ tattatkarmopacinoti /
prabhūtāstūdbhijjāḥ svedajāśca tadetaistrividhairdaivamānavatairyagyonalakṣaṇastrividho bhūtasarga ārabhyate / tatra devānāṃ caturvidhaṃ śarīraṃ pradhānānugrahāt, yathā paramarṣerviriñcasya ca / tatsiddhibhyo yathā brahmaṇaḥ putrāṇāṃ tatputraputrāṇāṃ ca / mātāpitṛto yathāditeḥ kaśyapasya ca putrāṇām / kevalādvā yathā pitṛto mitrāvaruṇābhyāṃ vaśiṣṭhasya / manuṣyāṇāṃ tu jarāyujam / dharmaśaktiviśeṣāttu kasyacidanyathāpi bhavati / yathā droṇakṛpakṛpīdhṛṣṭadyumnādīnām / tiryagyonīnāmapi caturvidham
jarāyujaṃ gavādīnāmaṇḍajaṃ caiva pakṣiṇām /
tṛṇādeścodbhijjaṃ kṣudrajantūnāṃ svedajaṃ smṛtam //
evaṃ trividhā viśeṣā vyākhyātāḥ /
tatra kecinniyatāḥ kecidaniyatā ityāha- ke punaratra niyatāḥ, ke vāniyatāḥ ?
sūkṣmāsteṣāṃ niyatā mātāpitṛjā nivartante

40

sūkṣmā āsargapralayānnityāḥ mātṛpitṛjā nivartante / saha prabhūtairiti vartate / kecittu prabhūtagrahaṇena bāhyānāmeva viśeṣāṇāṃ grahaṇamicchanti / teṣāmudbhijjasvedajayoragrahaṇam / tasmādubhayathā prabhūtā ityetadanavadyam /
āha, sūkṣmābhidhānamaprasiddhatvāt / mātāpitṛjāśca prabhūtāśca ityato yukta eṣāṃ parigrahaḥ / sūkṣmāstvaprasiddhā / tasmādvaktavyaṃ kathameṣāmutpattirastitvaṃ veti ?
ucyate- pūrvasarge prakṛterupapannānāṃ prāṇināṃ sattvadharmotkarṣādantareṇa dvayasamāpattiṃ manasaivāpatyamanyadvā yathepsitaṃ prādurbabhūva / priyaṃ khalvapi cakṣuṣā nirīkṣya kṛtārthamātmānaṃ manyate / tasyāmapi kṣīṇāyāṃ vāksiddhirbabhūva / abhibhāṣya prāṇino yadicchanti tadāpādayanti / tadadyāpyanuvartate- yacchaṅkhī virutenāpatyaṃ bibharti / priyaṃ khalvapi sambhāṣya mahatīṃ prītimanubhavati / tasyāmupakṣīṇāyāṃ hastasiddhirbabhūva / saṃspṛśya pāṇimīpsitamarthamupapādayanti / tadetadadyāpyanuvartate- yatpriyaṃ cirādālokya pāṇau saṃspṛśya prītirbhavati / asyāmupakṣīṇāyāmāśleṣasiddhirbabhūva / āliṅganena prāṇina īpsitaṃ labhante / tadetadadyāpyanuvartate- yatpriyamāliṅgya nirvṛttirbhavati / tasyāmupakṣīṇāyāṃ dvandvasiddhirārabdhā / strīpuṃsau saṃdhṛṣyāpatyamutpādayetāṃ mamedaṃ mamedamiti ca parigrahāḥ pravṛttāḥ / etasminnevāvasare saṃsāro varṇyate /
tatra cācāryāṇāṃ vipratipattiḥ / pañcādhikaraṇasya tāvadvaivartaṃ śarīraṃ mātāpitṛsaṃsargakāle karaṇāviṣṭaṃ śukraśoṇitamanupraviśati / tadanupraveśācca kalalādibhāvena vivardhate / vyūḍhāvayavaṃ tūpalabdhapratyayaṃ māturudarānnissṛtya yau dharmādharmau ṣaṭsiddhyupabhogakāle kṛtau tadvaśādavatiṣṭhate / yāvattatkṣayāccharīrapātastāvat / yadi dharmasaṃskṛtaṃ karaṇaṃ tato dyudeśaṃ sūkṣmaśarīreṇa prāpyate, tadviparyayāttu yātanāsthānaṃ tiryagyoniṃ vā, miśrībhāvena mānuṣyam / evamātivāhikaṃ sūkṣmaśarīramindriyāṇāṃ dhāraṇaprāpaṇasamarthaṃ nityaṃ bāhyenāpāyinā pariveṣṭyate parityajyate ca / patañjalestu sūkṣmaśarīraṃ yatsiddhikāle pūrvamindriyāṇi bījadeśaṃ nayati tatra tatkṛtāśayavaśāt dyudeśaṃ yātanāsthānaṃ vā karaṇāni vā prāpayya nivartate / tatra caivaṃ yuktāśayasya karmavaśādanyadutpadyate yadindriyāṇi bījadeśaṃ nayati tadapi nivartate, śarīrapāte cānyadutpadyate / evamanekāni śarīrāṇi / vindhyavāsinastu vibhutvādindriyāṇāṃ bījadeśe vṛttyā janma / tattyāgo maraṇam / tasmānnāsti sūkṣmaśarīram / tasmānnirviśeṣaḥ saṃsāra iti pakṣaḥ / eṣā sūkṣmaśarīrasyotpattiḥ // 39 //
kārikā 40
āha, evamanekaniścayeṣvācāryeṣu bhavataḥ kā pratipattiriti ?
ucyate- yattāvatpatañjalirāha sūkṣmaśarīraṃ vinivartate punaścānyadutpadyate, tat sūkṣmāsteṣāṃ niyatā iti vacanādasmābhirnābhyupagamyate / tasmāt
pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam /
saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam

41

tatra pūrvotpannamityanena mahadādeḥ sūkṣmaparyantasya liṅgasyāsargapralayānnityatvamāha / asaktamityanena gūḍhasthirabījānupraveśamācaṣṭe / na hi liṅgaṃ kvacidvyāhanyate, kiṃ tarhi likṣādi bījamapyāviśati / badaragolamapi bhitvā praviśati / niyatamityanena pratipuruṣavyavasthāṃ pratijānāti / sādhāraṇo hi mahānprakṛtitvāditi vārṣagaṇānāṃ pakṣaḥ / mahadādītyanena prāṇāṣṭakaṃ parigṛhṇāti pūrvātmānaḥ prāṇādyāśca pañca vāyava iti / sūkṣmaparyantamiti tattvāntarapratiṣedhamāha, etāvadeva nāto 'nyaditi / saṃsaratīti gatimācaṣṭe, tataścāvibhutvād bījāveśatyāgau prakhyāto bhavataḥ / nirupabhogamiti śarīrāntarasyāvakāśaṃ karoti / sūkṣmaśarīrasya hyupabhogasāmarthye 'bhyupagamyamāne śarīrāntarasya niravakāśatvādanutpattiprasaṃgaḥ syāt / bhāvairadhivāsitamityanena bhāvāṣṭakaparigrahaṃ dyotayati / buddhirūpairiha dharmādibhiradhivāsitam / tatsāmarthyātsarvatrāpratihataṃ prāṇāṣṭakaṃ sūkṣmaśarīre 'vasthānagamanamātraphale vyavasthitam / dyutiryakpreteṣu saṃsaratīti tenaiva cārthasiddhau śarīrāntaraparikalpanānarthakyamato na bahūni śarīrāṇi // 40 //
kārikā 41
yatpunaretaduktam- vibhutvādindriyāṇāṃ svātmanyavasthānaṃ vṛttilābho vṛttinirodhaśca saṃsāra iti, ayuktametat / kasmāt ? vibhutvāsiddheḥ / na hi vibhutvamindriyāṇāṃ kaścidabhyupagacchati / kiṃ kāraṇam ? satatopalabdhiprasaṃgāt / yugapadupalabdhiprasaṃgācca / kāryakaraṇapuruṣāṇāṃ hi vibhutve satatopalabdhiprasaṃgaḥ / viṣayāṇāṃ pratibandhābhāvātprasajyate / prātpyaviśeṣācca sarvaviśeṣāṇāṃ yugapadupalabdhiprasaṃgaḥ / vyavahitaviṣayagrahaṇaṃ ca / sarvatra sannidhānātsannikṛṣṭaviprakṛṣṭayoḥ pratyakṣānumānāgamānāṃ cāviśeṣaḥ prasajyate / vṛttiviśeṣāttadviśeṣa iti cet na, hetvabhāvāt / vibhūnāmihāsti vṛttiviśeṣa ityatra heturanuktaḥ / tasmānna karaṇānāṃ vibhutvamupapadyate / tasmāt
citraṃ yathāśrayamṛte sthāṇvādibhyo vinā yathā cchāyā /
tadvadvinā viśeṣairna tiṣṭhati nirāśrayaṃ liṅgam

Original text: Yuktidīpikā a commentary on Īśvarakṛṣṇa's Sāṃkhyakārikā · Edition: Shiv Kumar and D.N. Bhargava (2 vols., Delhi 1990-1992) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc