Yuktidīpikā a commentary on Īśvarakṛṣṇa's Sāṃkhyakārikā · Verses 68-72
ya___ śarīrāntaropārjitā dharmādayo na tāvatkāraṇam / buddhi___mupasaṃprāptā akṛtārthatvād buddhiśca pradhānaṃ tadā tiṣṭhatyayaṃ nānātvadarśī tasya saṃskārasya sāmarthyāt / ko dṛṣṭāntaḥ ? cakrabhramavaddhṛtaśarīraḥ / tadyathā kumbhakāraprayatnaviśiṣṭena daṇḍena ghaṭādiniṣpattiyogyakriyā cakrasya bhramaḥ / tena tulyaṃ cakrabhramavat / yathā cakrabhramaṇaṃ ghaṭārtham / niṣpanne ghaṭādiniṣpattiyogyakriyā cakrasya bhramaḥ / tena tulyaṃ cakrabhramavat / yathā cakrabhramaṇaṃ ghaṭārtham / niṣpanne ghaṭe pūrvasaṃskārānurodhānna nivartate na ca tadā nivṛttamiti kṛtvā saṃskārakṣaye 'pyavatiṣṭhate, evaṃ samyagdarśanārthaṃ śarīraṃ samyagjñānādhigame 'pi na nivartate pūrvasaṃskāravaśāt / na ca tadā nivṛttamiti kṛtvā saṃskārakṣaye 'pyavasthāpyata iti // 67 //
kārikā 68
yadā tu saṃskārakṣaye tannimittasya śarīrasya bhedaḥ, ataḥ
prāpte śarīrabhede
dharmādharmau kṛtārthau kāraṇe buddhilakṣaṇe layaṃ gacchataḥ / yaścāsya bhūtāvayavaḥ śarīrārambhakaḥ sa sarvabhūteṣu bhūtāni tanmātreṣu, indriyāṇi tanmātrāṇi cāhaṃkāre, ahaṃkāro buddhau buddhiravyakte / seyaṃ tattvānupūrvī tadarthapradhānādutpannā parisamāpte punaḥ pradhāne pralayaṃ gacchatīti / pradhānamapyarthavaśādevāsya śarīrāṇi teṣu teṣu jātyantaraparivarteṣu karoti / sa cāryaścaritārthaḥ /
ataḥ
caritārthatvāt pradhānavinivṛttau /
atīndriyamasaṃvedya laghu sarvatra sannihitaṃ praśastamanirmitaṃ viśuddhamakṣayaṃ niratiśayam
ekāntamātyantikamabhayaṃ kaivalyamāpnoti
etaccāvasthānaṃ bauddhairnirupadhiśeṣanirvāṇalakṣaṇamapavargo vyākhyātaḥ / etatparaṃ brahmaṃ dhruvamamalamabhayamatra sarveṣāṃ guṇadharmāṇāṃ pratipralayaḥ / etatprāpya sarvāyāsaiḥ sarvabandhanairanādikālapravṛttarāgadveṣaviyukto mukto bhavati / etadarthaṃ brāhmaṇā dayitaputradāradhanasambandhamapahāya guruśuśrūṣāparāḥ śarīramaraṇyeṣu yātayanti / kathaṃ nāmaikāntikamātyantikaṃ ca kaivalyaṃ syāditi yatraivotthānaṃ śāstrasya tatraivopasaṃhāra ācāryeṇa kṛtaḥ // 68 //
kārikā 69
āha, kimarthaṃ punaridaṃ śāstraṃ kena vā pūrvaṃ prakāśitamiti ?
ucyate- yaduktaṃ kimarthamiti-
puruṣārthārthamidam
kathaṃ nāmājñānavaśāttatsaṃskāropanipatitānāṃ prāṇināmapavargaḥ syādityevamarthamidaṃ śāstraṃ vyākhyātam /
yattūktaṃ keneti, ucyate-
guhyaṃ paramarṣiṇā samākhyātam /
guhyamiti gūhanīyam / rahasyamakṛtātmanāṃ yamaniyameṣvanavasthitānāmādarādapyanadhyeyam / paramarṣirbhagavānsāṃsiddhikairdharmajñānavairāgyaiśvaryairāviṣṭapiṇḍo viśvāgrajaḥ kapilamuniḥ / tena kapilamuninā samākhyātam /
samyagākhyātam, cirābhyastasya vidyāsrotaso nirvacanasāmarthyāt syādetat, kathamidaṃ guhyamiti ? ucyate- kathaṃ vedaṃ guhyaṃ na syāt ?
bhavāgrotpannairapi sanakasanātanasanandanasanatkumāraprabhṛtibhiranityānāṃ
sthityutpattipralayāścintyante ca yatra bhūtānām
tatra sthitistāvadrūpapravṛttiphalanirdeśenotpattirapi prakṛtermahānityādiḥ / pralayo 'pyavibhāgādvaiśvarūpyasyeti vacanāt / autsukyānuparamātprakṛtipuruṣayoḥ / sthitirutpattirdṛśyadarśanaśaktayoḥ sāpekṣatvāt / tathā coktaṃ-
puruṣasya darśanārthaḥ kaivalyārthastathā pradhānasya /
paṅgvandhavadubhayorapi saṃyogastatkṛtaḥ sargaḥ // iti ( ISk 21 )
pralayaḥ prāpte śarīrabhede caritārthatvātpradhānavinivṛttāviti ( ISk 68 ) / athavā sthitikṣaṇabhaṅgapratiṣedhātkālāntareṣvasyānāśādutpattirvipariṇāmānnābhūtaprādurbhāvādakasmādasambhavāt, pralayo 'pi nimittāntarātsvābhāvyādeva bhūtānāmapi vyaktānāṃ niṣpattimatāmiti yāvat / evaṃ ca mahadādayo 'pi parigṛhītā iti /
āha, puruṣādayastarhi parityaktāḥ / kathaṃ vā bhūtaśabda iti ?
ucyate- vitathapratiṣedhārthatvāt / yāvat kiṃcidavitathaṃ bhūtaṃ tasya sarvasyeha sthityādaya ucyanta iti / utpattivināśapratiṣedhāviśeṣāt / evamapi puruṣādīnāmutpattipralayāvapi prāpnutaḥ / kiṃ kāraṇam ? aviśeṣāditi / ucyate- sambhavato viśeṣaṇaṃ bhavati / tatra sthitireva puruṣādīnām / itareṣāṃ tu sthityutpattipralayā iti vijñāsyāmaḥ // 69 //
kārikā 70
āha, kasmai punaridaṃ śāstraṃ paramarṣiṇā prakāśitamiti ?
ucyate-
etatpravitramagryaṃ munirāsuraye 'nukampayā pradadau /
tatra pavitraṃ pāvanāt / agryaṃ sarvaduḥkhakṣapaṇasamarthatvāt / pavitrāntarāṇi punarekadeśaṃ kṣālayantyadhamarṣaṇagaṅgādīni / tasmādidamevāgryaṃ munirāsuraye 'nukampayā pradadau /
āha, sampradānasyākasmikatvam, dharmādinimittānupapatteḥ / na tāvatparamarṣerdharmārthaṃ śāstrapradānamupapadyate, phalenānabhiṣvaṅgāt / nārthakāmārtham, śiṣyāṇāmanāyāsaprasaṃgāt / na mokṣārtham, sāṃsiddhikenaiva jñānena tatprāpteḥ / tasmādviparītārthāsambhavāt pariśeṣādakasmādācāryaḥ śāstranidhānaṃ pradadāviti /
ucyate- nākasmāt, kiṃ tarhi anukampayā pradadau / ādhyātmikādhidaivikādhibhautikairduḥkhaiḥ pīḍyamānamāsurimupalabhya svātmani ca jñānasāmarthyātsati kāryakāraṇasamprayoge duḥkhānāmapravṛttiṃ parijñāya śiṣyaguṇāṃśca kathaṃ nāma yathā mama sukhaduḥkheṣu jñānopanipātātsāmyamevamāsurerapi syāttaddvāreṇānyeṣāmapi puruṣāṇāmevamanukampayā bhagavānparamarṣiḥ śāstramākhyātavān /
yathā ca paramarṣirāsuraye tathā
āsurirapi
daśamāya kumārāya bhagavat-
pañcaśikhāya
tena ca bahudhā kṛtaṃ tantram
bahubhyo janakavaśiṣṭhādibhyaḥ samākhyātam / asya tu śāstrasya bhagavato 'gre pravṛttatvānna śāstrāntaravad vaṃśaḥ śakyo varṣaśatasahasrairapyākhyātum // 70 //
kārikā 71
saṃkṣepeṇa tu dvāva__ hārītavāddhalikairātapaurikārṣabheśvarapañcādhikaraṇapatañjalivārṣagaṇyakauṇḍinyamūkādika-
śiṣyaparamparayāgatam
bhagavānīśvarakṛṣṇaśca sāhāyakaṃ śāstram /
pūrvācāryasūtraprabandhe gurulāghavamanādriyamāṇaḥ paurastyānyākhyānavyā___na garbhamatipramādaṃ dadātīti granthabhūyastvamupajāyate / taccedānīntanaiḥ prāṇibhiralpatvādāyuṣo granthata eva na sūpapādaṃ kiṃ punaḥ śravaṇaprayogābhyām / āha ca- caturbhiḥ prakārairvidyā sūpayuktā bhavati- āgamakālena svādhyāyakālena prayogakālena ca / tatra cāsyāgamanakālenaivāyuḥ paryupayuktaṃ syāttataśca śāstrānarthakyam / ityasya mandadhiyāmapyāśu grahaṇadhāraṇaprayogasampatsyāditi ṣaṣṭitantrādupākhyānagāthāvyavahitāni vākyānyekata upamṛdya śiṣyānukampārthaṃ yāvat
īśvarakṛṣṇena caitadāryābhiḥ /
saptatyā
saṃkṣiptamāryamatinā
sarvasattvahitapravṛttena
samyag vijñāya siddhāntam
kathaṃ cāsya samyaksiddhāntavijñānasyāpyanekagranthaśatasahasrākhyeyaṃ sāṃkhyapadārthaṃ satattvamakhaṇḍamācāryāṇāṃ saptatyā saṃkṣiptavān // 71 //
kārikā 72
āha ca-
saptatyāṃ kila ye 'rthāste 'rthāḥ kṛtsnasya ṣaṣṭitantrasya /
ākhyāyikāvirahitāḥ paravādavivarjitāścāpi
Original text: Yuktidīpikā a commentary on Īśvarakṛṣṇa's Sāṃkhyakārikā · Edition: Shiv Kumar and D.N. Bhargava (2 vols., Delhi 1990-1992) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0