યુક્તિદીપિકા · શ્લોક 42-67

યથા હિ ચિત્રસ્ય કુડ્યમૃતે ઽવસ્થાનં નાસ્તિ, સ્થાણુપુરુષાદિભ્યો વા વિના ચ્છાયાયાઃ તદ્વદ્વિના વિશેષૈર્ન તિષ્ઠતિ નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્ । તસ્માદુપપન્નમેતત્ સવિશેષઃ સંસારઃ ।
આહ, યદિ સવિશેષઃ સંસારબીજદેશગમને શરીરમુપલભ્યેત । ન ત્વેવમ્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।
ઉચ્યતે- ન, વિશેષિતત્વાત્ । સૂક્ષ્મં તચ્છરીરમિતિ વિશેષિતમ્ । તતો નાસ્યાહેતુકમગ્રહણમિતિ ।
આહ, સૂક્ષ્મશરીરયોગાત્પૂર્વેશ્વરત્વપ્રસંગઃ । તસ્માદયુક્તં તન્નિમિત્તમસ્યાગ્રહણમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન અનેકાન્તાત્ । તદ્યથા ક્ષુદ્રજન્તૂનાં સૂક્ષ્મશરીરં લઘિમા ચ, ન ચૈષામીશ્વરત્વમેવં સર્વપ્રાણિનાં સ્યાત્ । અથ મતમગૃહ્યમાણેન સમ્બન્ધાત્ સ્થૂલસ્યાપિ શરીરસ્યાગ્રહણં પ્રેતાઞ્જનસિદ્ધમાલ્યાદિવત્ । તદપ્યનુપપન્નમ્ । અનેકાન્તાત્ । તદ્યથા કરણૈરગૃહ્યમાણૈઃ શરીરસ્ય સમ્બન્ધઃ । ન ચાગ્રહણમ્, પિશાચાદિભિર્વા તથૈતદપિ સ્યાત્ । કિંચ અન્તઃકરણાનુવિધાને ચૈશ્વર્યાભિમાનાત્ । યસ્ય ચાધ્યવસાયમનુવિદધત્યણિમાદીનિ તસ્યૈશ્વર્યમભિપ્રેતમ્ । ન તુ યસ્ય સ્વભાવસિદ્ધાનિ । અન્યથા તુ પિપીલિકાદીનામપ્યાકાશગમનાદૈશ્વર્યં સ્યાત્ ।
આહ, ન, શરીરાનુપપત્તિપ્રસંગાત્ । સૂક્ષ્મશરીરોત્પત્તૌ તર્હિ ચરિતાર્થયોઃ શરીરાન્તરસામર્થ્યં વિરુધ્યતે । તસ્માદયુક્તમ્ સવિશેષઃ સંસારઃ ।
ઉચ્યતે- ન અનભ્યુપગમાત્ । ન ધર્માધર્મનિમિત્તં વૈવર્તં શરીરમ્, કિં તર્હિ આધિકારિકમિત્યદોષઃ । ન ચાનેકશરીરત્વમભ્યુપગમ્યતે । તસ્માત્પક્ષાન્તરોપાલમ્ભો ઽયમ્ । કિં ચ કૃત્સ્નાશયપરિણામાપ્રતિજ્ઞાનાત્ । કૃત્સ્નસ્યાશયસ્ય પરિણામં જાનન્નેવમુપાલભ્યઃ સ્યાદેકદેશસ્તુ નો વિપરિણામી । તસ્માન્ન કિંચિદેતત્ । નિમિત્તાવશેષાદાશયૈકદેશાભિવ્યક્તિરયુક્તેતિ ચેત્, સ્યાન્મતમ્- ઇહ નિમિત્તાનામલ્પબહુત્વવિશેષાદાશયાભિવ્યક્તિવિશેષો દૃષ્ટઃ । તદ્યથા વાય્વાદિક્રોધાદિષુ । પ્રાયણકાલશ્ચાયં ફલાભિવ્યક્તૌ નિમિત્તમ્ । અવિશિષ્ટશ્ચાસૌ । તસ્માદાશયૈકદેશપરિણામો ઽનુપપન્ન ઇતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? નૈમિત્તિકત્વાત્ । પૂર્વકૃતસ્ય કર્મણઃ ફલભોગપરિસમાપ્તિઃ, સામ્પ્રતસ્ય ચ ફલોપભોગાર્થવિપરિણામઃ પ્રાયણસ્ય નિમિત્તમ્ । ન તુ પ્રાયણો વિપરિણમસ્યેતિ । કિંચ શરીરાન્તરાભાવશ્ચ । કૃત્સ્નસ્યાશયસ્યાભિવ્યક્તિમિચ્છતઃ શરીરાન્તરાભાવો નિમિત્તાન્તરાભાવાત્પ્રાપ્નોતિ । તત્ર કૃતેનેતિ ચેત્ ન, કલલાદ્યવસ્થાનાશે તદસમ્ભવાત્ । તત્ર કૃતાભ્યાં હિ બીજાવેશઃ કરણસ્ય નિષ્પાદિતો યાવત્કલલાદ્યસ્થાયામેવ તચ્છરીરં વિનષ્ટમિતિ તત્ર કૃતાશયસ્યાસમ્ભવાચ્છરીરાન્તરાનુપપત્તિપ્રસંગઃ । કિં ચ સ્થાવરાણાં ચ શરીરાન્તરાસમ્ભવઃ । આશયસ્ય સ્થાવરશરીરારમ્ભે ચરિતાર્થત્વાત્સ્થાવરશરીરેણ ચાશયોપાદાનસમ્ભવાત્તસ્ય સંસારાભાવઃ પ્રાપ્તઃ । તસ્માદુપપન્નમેતત્પુરુષાર્થમાદિસર્ગોત્પન્નં સૂક્ષ્મશરીરં સંસરતિ । યાવચ્ચ સ પુરુષાર્થો ન પરિસમાપ્યતે તાવત્તિષ્ઠત ઇતિ ॥ 41 ॥
કારિકા 42
આહ, યદિ પુરુષાર્થા લિઙ્ગસ્યોત્પત્તિરભ્યુપગમ્યતે તત્સમનન્તરમેવાનેન પુરુષાર્થો ઽવસાયયિતવ્યો ન પુનર્દેવમાનુષતિર્યગ્ભાવેન પુનઃ પુનરાજઞ્જવીભાવો ઽનુષ્ઠાતવ્ય ઇતિ ।
ઉચ્યતે-
પુરુષાર્થહેતુકમિદં નિમિત્તનૈમિત્તિકપ્રસઙ્ગેન ।
પ્રકૃતેર્વિભુત્વયોગાન્નટવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમ્

યદ્યપિ પુરુષાર્થસિદ્ધ્યર્થં લિઙ્ગમુત્પદ્યતે, તથાપિ સત્ત્વરજસ્તમસાં ત્રયાણામપિ પ્રાધાન્યાદ્રજસ્તમોભ્યામભિભૂતે સત્ત્વે તત્પ્રેરિતં નિમિત્તનૈમિત્તિકશરીરેન્દ્રિયવિષયોપભોગનિર્વર્તકં શૃણોતિ । તદ્યથા અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્સ્વર્ગકામો, યમરાજ્યમગ્નિષ્ટોમેનાભિજયતીતિ । તત્ર ફલેચ્છયા યોનીઃ પ્રાણાદીંશ્ચ સમ્મુખીકૃત્ય ક્રિયામારભતે । ગુણવૃત્તવૈચિત્ર્યાચ્ચ પ્રયત્નવાનપિ મનોવાગ્દેહૈર્મલિનમપિ કર્મ કરોતિ । તતશ્ચ પ્રકૃતેર્વિભુત્વયોગાત્તેન તેન નિમિત્તેનોપસ્થાપિતં દેવમનુષ્યતિર્યક્પ્રેતાદિશરીરમેકસ્વભાવમપિ સન્નટવદ્વ્યવતિષ્ઠતે લિઙ્ગમાકૃતિવિશેષોપાદાનત્યાગસામ્યતઃ । વિભુત્વં ગુણાનાં ત્રયાણામપિ સામ્યાદિતરેતરાભિભવો દૃષ્ટઃ । તસ્માદ્ભાવનિમિત્તઃ સંસારઃ । તન્નિમિત્તાનુપાદાનાન્મોક્ષઃ ॥ 42 ॥
કારિકા 43
આહ, ભાવા ઇતિ તત્ર ભવતાભિધીયતે, ન ચાસ્ય શબ્દસ્યાર્થં પ્રતિપદ્યામહે । તસ્માદ્વક્તવ્યમિદં કે પુનરમી ભાવા ઇતિ ?
ઉચ્યતે- ધર્માદ્યા ભાવાઃ । ધર્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યમધર્મો ઽજ્ઞાનમવૈરાગ્યમનૈશ્વર્યમિત્યેતે ભાવાઃ ।
તત્રાચાર્યાણાં વિપ્રતિપત્તિઃ । પઞ્ચાધિકરણસ્ય તાવદ્દ્વિવિધં જ્ઞાનં પ્રાકૃતિકં વૈકૃતિકં ચ । પ્રાકૃતિકં ત્રિવિધં- તત્ત્વસમકાલં સાંસિદ્ધિકમાભિષ્યન્દિકં ચ । તત્ર તત્ત્વસમકાલં સંહતશ્ચ મહાંસ્તત્ત્વાત્મના મહતિ પ્રત્યયો ભવતિ । ઉત્પન્નકાર્યકારણસ્ય તુ સાંસિદ્ધિકમાભિષ્યન્દિકં ચ ભવતિ । સાંસિદ્ધિકં યત્સંહતવ્યૂહસમકાલં નિષ્પદ્યતે, યથા પરમર્ષેર્જ્ઞાનમ્ । આભિષ્યન્દિકં ચ સંસિદ્ધકાર્યકરણસ્ય કારણાન્તરેણોત્પદ્યતે । વૈકૃતં તુ દ્વિવિધં સ્વવૈકૃતં પરવૈકૃતં ચ । સ્વવૈકૃતં તારકમ્ । પરવૈકૃતં સિદ્ધ્યન્તરાણિ । આહ ચ
તત્ત્વસમં વૈવર્તમ્ તત્રાભિષ્યન્દિકં દ્વિતીયં સ્યાત્ ।
વૈકૃતમતસ્તૃતીયં ષાટ્કૌશિકમેતદાખાતમ્ ॥
અત્ર તુ સત્ત્વૈઃ સહોત્પત્ત્યવિશેષાત્સાંસિદ્ધિકમભેદેનાહ-
વૈકૃતમપિ ચ દ્વિવિધં સ્વવૈકૃતં તત્ર તારકં ભવતિ ।
સ્યાત્સપ્તવિધં પરવૈકૃતં સ્વતારાદિ નિર્દિષ્ટમ્ ॥
ઇતિ યથા જ્ઞાનમેવં ધર્માદયો ઽપીતિ ।
વિન્ધ્યવાસિનસ્તુ નાસ્તિ તત્ત્વસમં સાંસિદ્ધિકં ચ । કિં તર્હિ સિદ્ધિરૂપમેવ । તત્ર પરમર્ષેરપિ સર્ગસંઘાતવ્યૂહોત્તરકાલમેવ જ્ઞાનં નિષ્પદ્યતે યસ્માદ્ ગુરુમુખાભિપ્રતિપત્તેઃ પ્રતિપત્સ્યત ઇત્યપીત્યાહ- સિદ્ધં નિમિત્તં નૈમિત્તિકસ્યાનુગ્રહં કુરુતે, નાપૂર્વમુત્પાદયતીતિ । નિમિત્તનૈમિત્તિકભાવાચ્ચૈવમુપપદ્યતે । તત્ર પરમર્ષેઃ પટુરૂહઃ અન્યેષાં ક્લિષ્ટ ઇત્યયં વિશેષઃ । સર્વેષામેવ તુ તારકાદ્યવિશિષ્ટમાચાર્ય આહ- ત્રિવિધા ભાવાઃ સાંસિદ્ધિકાઃ પ્રાકૃતિકા વૈકૃતિકાશ્ચેતિ । તત્ર સાંસિદ્ધિકગ્રહણાત્તત્ત્વસમકાલં પ્રત્યાચષ્ટે, નૈવ તદસ્તીતિ । કથમ્ ? યદિ હિ તથા સ્યાત્તત્ત્વાન્તરાનુત્પત્તિસંઘાતો વ્યૂહશ્ચાનર્થકઃ સ્યાત્ । મહત્યુત્પન્નં જ્ઞાનં તત્રૈવોપલબ્ધમિતિ કઃ સંઘાતાર્થઃ ? તથા ચર્ષેરૂહો નોપપદ્યતે, પ્રતિબન્ધાભાવાત્ । ન હ્યસ્ય કાર્યકારણવ્યૂહસમકાલજ્ઞાનોત્પત્તૌ કશ્ચિત્પ્રતિબન્ધો ઽસ્તિ । અપરિવૃતખલત્વાદ્યતઃ કાલાન્તરં પ્રતીક્ષતે । તસ્માદસ્ય સહૈવ કાર્યકારણાભ્યાં જ્ઞાનમભિનિષ્પદ્યતે પ્રદીપપ્રકાશાદિત્યતઃ સાંસિદ્ધિકમ્ । અન્યેષાં તુ સત્ત્વસ્યાપટુત્વાત્કાલાન્તરેણ પ્રકૃત્યભિષ્યન્દાદ્ દ્રાગિતિ ભવતિ । કૃષ્ણસર્પદર્શનવત્ । તત્પ્રાકૃતમ્ । વૈકૃતં તુ દ્વિવિધં પૂર્વવત્ । યથા ચ પરમર્ષેર્જ્ઞાનં સાંસિદ્ધિકમેવં માહાત્મ્યશરીરસ્યૈશ્વર્યં, ભૃગ્વાદીનાં ધર્મઃ, સનકાદીનાં વૈરાગ્યમ્ । અધર્મો યક્ષરક્ષઃપ્રભૃતીનામ્ । અનૈશ્વર્યં ષટ્સિદ્ધિક્ષયકાલોત્પન્નાનાં મનુષ્યાણાં તિરશ્ચાઞ્ચ । રાગો ઽજ્ઞાનં પરમર્ષિવર્જ્યાનામ્ । પ્રાકૃતાસ્તુ તદ્યથા વૈરાગ્યં ભગવદાસુરેઃ । તસ્ય હિ પરમર્ષિસમ્ભાવનાદુત્પન્નો ધર્મઃ, અશુદ્ધિં પ્રતિદ્વન્દ્વિભાવાદપજગામ । તસ્યામપહતાયાં પ્રકૃતેઃ શુદ્ધિસ્રોતઃ પ્રવૃત્તં યેનાનુગૃહીતો દુઃખત્રયાભિઘાતાદુત્પન્નજિજ્ઞાસઃ પ્રવ્રજિતઃ । તથા મહેશ્વરસમ્પર્કાન્નન્દિન ઐશ્વર્યમ્ । નહુષસ્યાગસ્ત્યસમ્પર્કાદ્ધર્મ ઇત્યાદિ । વૈકૃતાસ્તુ ભાવા અસ્મદાદીનામ્ । એવં ત્રિવિધભાવપરિગ્રહાત્ત્વાચાર્યસ્ય ન સર્વં સ્વતઃ પતઞ્જલિવત્, ન સર્વં પરતઃ પઞ્ચાધિકરણવત્
। કિન્તર્હિ મહતી સ્વભાવાતિવૃત્તિઃ પ્રકૃતિતો ઽલ્પા સ્વતો વિકૃતિતઃ ।
એવમ્
સાંસિદ્ધિકાશ્ચ ભાવાઃ પ્રાકૃતિકા વૈકૃતાશ્ચ ધર્માદ્યાઃ ।
દૃષ્ટાઃ કરણાશ્રયિણઃ
યથા ચૈતે તથા
કાર્યાશ્રયિણશ્ચ કલલાદ્યાઃ

ત્રિવિધા એવેતિ કલલાદિગ્રહણેન શરીરાણ્યાહ । તેષામાકૃતિવૈશ્વરૂપ્યં ચતુર્દશવિધે સંસારે ત્રિવિધમ્ । તત્ર સાંસિદ્ધિકસ્તાવત્ વૈવર્ત્તાનાં ગ્રહનક્ષત્રતારાદીનામ્ । જાતિકૃતશ્ચ વિશેષઃ હંસાનાં શૌક્લ્યમ્, તિત્તિરમયૂરાદીનાં ચિત્રચ્છદત્વમિતિ । પ્રાકૃતં યથામાહાત્મ્યં શરીરાભિમાનાત્ તસ્ય હ્યભિમાનો ભવતિ- હન્તાહં પુત્રાન્સ્રક્ષ્યે યે મે કર્મ કરિષ્યન્તિ । યે માં પરં ચ જ્ઞાસ્યન્તિ । સ યાદૃક્સર્ગમભિધ્યાયતિ તાદૃક્પ્રધાનાદુત્પદ્યતે । તદ્યથા મહેશ્વરસ્ય રુદ્રકોટિસૃષ્ટાવિતિ । વૈકૃતાસ્તુ કલલાદ્યાઃ । યથા ભિષગ્વેદે ઽભિહિતમ્- ક્ષીરં પીત્વા ગર્ભિણી ગૌરં પુત્રં જનયતીતિ । એતે ભાવા વ્યાખ્યાતાઃ । એષાં વૈશ્વરૂપ્યાલ્લિઙ્ગસ્ય ગતિવિશેષઃ સંસારો ભવતીતિ ॥ 43 ॥
કારિકા 44
આહ, કસ્ય પુનર્ભાવસ્યાનુષ્ઠાનાત્કો ગમનવિશેષો લિઙ્ગસ્ય નિષ્પદ્યત ઇતિ ?
ઉચ્યતે-
ધર્મેણ ગમનમૂર્ધ્વમ્
ઉક્તો ધર્મઃ । તદનુષ્ઠાનાદષ્ટવિકલ્પાયાં દેવભૂમાવુત્પત્તિર્ભવતિ ।
ગમનમધસ્તાદ્ ભવત્યધર્મેણ ।
અધર્મો ઽપ્યુક્તઃ । તદનુષ્ઠાનાપઞ્ચવિકલ્પાયાં તિર્યગ્ભૂમાવુત્પત્તિર્ભવતિ ।
આહ, એકભૂમિવિશેષાનુપપત્તિઃ, ગતિવિશેષાત્ । યદિ ભાવાનાં ભૂમિવિશેષનિમિત્તત્વં નિયમ્યતે તેનૈકસ્યાં ભૂમૌ હીનમધ્યમોત્કૃષ્ટત્વં જાત્યાકૃતિસ્વભાવાનુગ્રહોપઘાતાનાં ન પ્રાપ્નોતિ ।
ઉચ્યતે- ન તર્હ્યનેન ભૂમિવિશેષો નિયમ્યતે, કિં તર્હિ ઊર્ધ્વશબ્દ ઉત્કૃષ્ટવચનઃ । ધર્મેણ દેવેષુ માનવેષુ તિર્યક્ષુ ચોર્ધ્વગમનમુત્કૃષ્ટં જન્મ ભવતિ । તથાધર્માદધોગમનમપકૃષ્ટં જન્મ ભવતિ ।
જ્ઞાનેન ચાપવર્ગઃ
ચશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ । જ્ઞાનેનૈવાપવર્ગઃ, ન ભાવાન્તરેણેતિ । યદુક્તમન્યૈરાચાર્યૈઃ- વૈરાગ્યાત્પુરુષકૈવલ્યં જ્ઞાનવૈરાગ્યાભ્યાં ચેતિ તત્પ્રતિષિદ્ધં ભવતિ ।
આહ, યદિ પુનર્વૈરાગ્યાત્પુરુષકૈવલ્યમભ્યુપગમ્યતે ક એવં સતિ દોષઃ સ્યાત્ ?
ઉચ્યતે- ન શક્યમેવં પ્રતિપત્તુમ્ । કસ્માત્ ? સંસારનિમિત્તાપ્રતિપક્ષત્વાત્ । યદિ રાગનિમિત્તઃ પ્રધાનપુરુષસંયોગઃ સ્યાત્ પ્રાપ્તમિદં તત્પ્રતિપક્ષેણ વૈરાગ્યેણ વિયોગો ભવિષ્યતીતિ । ન ત્વેવમ્ । કુતઃ ? સંયોગકૃતે કાર્યકરણસર્ગે નિષ્પત્તેઃ । કાર્યકરણવ્યૂહોત્તરકાલં હિ રાગો ભવતિ । તસ્માન્નાસૌ કાર્યકરણનિષ્પત્તેર્નિમિત્તમિતિ શક્યમાશ્રયિતુમ્ । યસ્ય તુ જ્ઞાનાન્મોક્ષ ઇતિ પક્ષઃ, તસ્ય પ્રતિપક્ષાદજ્ઞાનાદ્બન્ધ ઇતિ પ્રાપ્તમસ્તિ, ન ચાસૌ પ્રાગપિ કાર્યકરણનિષ્પત્તેઃ । તસ્માન્ન વૈરાગ્યાન્મોક્ષઃ । અતએવ ન જ્ઞાનવૈરાગ્યાભ્યાં મોક્ષો ઽસ્તિ । ઉભયનિમિત્તાસમ્ભવાત્ । તસ્માત્સૂક્તં જ્ઞાનેનૈવાપવર્ગઃ ।
વિપર્યયાદિષ્યતે બન્ધઃ

જ્ઞાનવિપર્યયો ઽજ્ઞાનમ્ । તસ્માદ્ બન્ધસ્ત્રિવિધો ભવતિ પ્રકૃતિબન્ધો દક્ષિણાબન્ધો વૈકારિકબન્ધશ્ચેતિ ॥ 44 ॥
કારિકા 45
આહ, કસ્માદ્ ભાવાત્પ્રકૃતિબન્ધો ભવતિ ?
ઉચ્યતે-
વૈરાગ્યાત્ પ્રકૃતિલયઃ
વૈરાગ્યાદષ્ટસુ પ્રકૃતિષુ લયં ગચ્છતિ, અસાવુચ્યતે પ્રકૃતિબન્ધ ઇતિ ।
આહ, યદિ વૈરાગ્યાત્પ્રકૃતિલયઃ પ્રાપ્તો યદેતત્પ્રકૃતૌ વૈરાગ્યમાઞ્જસમ્ । અન્યા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણા, કારણભૂતા, કાર્યભૂતા, કાર્યકારણભૂતા, અકાર્યકારણભૂતા અચેતના પરતન્ત્રા ચેતિ । અન્યઃ પુરુષો નિર્ગુણો, ન કાર્યં, ન કારણં, ન કાર્યકારણં, તદ્વિપરીતઃ ચેતનઃ સ્વતન્ત્રશ્ચેતિ તતો ઽપિ પ્રકૃતૌ લયઃ તતશ્ચાનિર્મોક્ષપ્રસંગ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- વિપર્યયાદિતિ વર્તતે । તદિહાભિસમ્ભન્ત્સ્યામઃ । તતશ્ચ વિપરીતં યદેવ વૈરાગ્યં તુષ્ટિકાણ્ડાનુપતિતં પ્રકૃત્યાદિષુ પરત્વાભિમાનઃ તત એવ પ્રકૃતિલયો ભવતિ નાન્યસ્માત્ । અથવાત્રાપિ યત્તત્પ્રકૃતાવન્યત્વજ્ઞાનં તત એવ મોક્ષો ન વૈરાગ્યાત્ । કુતઃ ? ભવબીજાપ્રતિપક્ષત્વાદિતિ હ્યુક્તમ્ । આમ્ભસિકસ્ય ચ મોક્ષપ્રસંગાત્ । તુલ્યા હ્યસ્ય નાનાત્વસંવિદ્, આસંગદોષનિવૃત્તેઃ । ન ચૈતદિષ્ટમ્ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ વૈરાગ્યાત્પ્રકૃતિલય ઇતિ ।
આહ, અથ દક્ષિણાબન્ધઃ કુતઃ ?
ઉચ્યતે-
સંસારો ભવતિ રાજસાદ્ રાગાત્ ।
યો ઽયં દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયાભિલાષઃ સ રાગઃ । તત્ર દૃષ્ટવિષયરાગાત્તત્પ્રાપ્તિનિર્વર્તકં કર્મ કરોતિ । તતશ્ચ તત્રોપપદ્યતે । આનુશ્રવિકવિષયાભિલાષાદગ્નિહોત્રાદિષુ પ્રવર્તતે । તતશ્ચ સ્વર્ગાદિષૂપપત્તિર્ભવતિ । અસૌ દક્ષિણાબન્ધઃ । દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયાભિલાષદ્વારેણ તન્નિર્વર્તકે કર્મણિ પ્રવર્તમાનો ગુણવૃત્તિવૈચિત્ર્યાદનિષ્ટફલનિર્વર્તકમપિ કર્મ કરોતિ । એવં માનુષ્યે ગત્યન્તરે યોપપત્તિઃ સર્વાસૌ રાગાત્ ।
આહ, રાજસંગ્રહણાનર્થક્યમ્ તત્પૂર્વકત્વાદ્રાગસ્ય । રજોનિમિત્ત એવ હિ રાગઃ । તત્ર સંસારો રાગાદિત્યેવ વક્તવ્યમ્, રાજસગ્રહણમનર્થકમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, વિષયવિશેષણત્વાત્ । વિષયે યો રાગઃ સ સંસારહેતુરિત્યસ્યાર્થસ્ય જ્ઞાપનાર્થમિદમુચ્યતે । અન્યથા યો યતેઃ સાત્ત્વિકો યમનિયમધ્યાનાદ્યનુષ્ઠાનાનુરાગઃ પ્રવચનરાગો વા સો ઽપિ સંસારાય સ્યાત્ ।
ઐશ્વર્યાદવિઘાતઃ
યદષ્ટગુણમૈશ્વર્યમણિમાદિ પ્રાગુપદિષ્ટં તસ્માત્સ્વે સ્વે વિષયે ઽવિઘાત ઉત્પદ્યતે । તદભિરતિર્વૈકારિકો બન્ધઃ ।
આહ, યદિ ત્રિભિસ્ત્રિભિર્નિમિત્તૈર્વૈરાગ્યાદિભિસ્ત્રિવિધો બન્ધો નિર્વર્ત્યતે યદુક્તમજ્ઞાનાદ્ બન્ધ ઇતિ તદયુક્તમ્ । ભાવાન્તરં હ્યજ્ઞાનમતઃ ફલાન્તરેણ ભવિતવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, મૂલકારણત્વાત્ । જ્ઞાનવર્જિતાનાં હિ ભાવાનાં યત્ફલં તત્રાજ્ઞાનં મૂલમ્ । તન્નિમિત્તત્વાત્સર્વેષામ્ । ન હિ જ્ઞાનિવૈરાગ્યમલં પ્રકૃતિલયાય । તથેતરાણિ પરમર્ષ્યાદાવદૃષ્ટત્વાદ્ વિચિત્રં કાર્યમેકસ્માત્કારણાદયુક્તમિતિ વૈરાગ્યાદીન્યસાધારણાનિ પૃથક્ કલ્પ્યન્તે, સાધારણં ત્વજ્ઞાનમતો ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
વિપર્યયાત્તદ્વિપર્યાસઃ

અનૈશ્વર્યાત્તુ અણિમાદેરષ્ટવિધાદવિઘાતવિપર્યયો વિઘાતો ભવતિ । તદેવમેતદષ્ટવિધં ધર્માદિવિધાનમુપાદાયાષ્ટવિધં નૈમિત્તિકમુપપદ્યતે । એવમેષ તત્ત્વસર્ગો ભાવસર્ગશ્ચ વ્યાખ્યાતઃ । એતચ્ચ વ્યક્તસ્ય રૂપં પ્રવૃત્તિશ્ચ પરિકલ્પ્યતે । ફલમિદાનીં વક્ષ્યામઃ ॥ 45 ॥
॥ ઇતિ યુક્તિદીપિકાયામષ્ટમમાહ્નિકં તૃતીયં ચ પ્રકરણમ્ ॥
કારિકા 46
આહ, કિં પુનસ્તત્ફલમિતિ ?
ઉચ્યતે- યઃ ખલુ
એષ પ્રત્યયસર્ગો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિસિદ્ધ્યાખ્યઃ ।
તત્ફલમિતિ વાક્યશેષઃ । એષ ઇતિ વક્ષ્યમાણસ્ય સમ્મુખીકરણાર્થમુચ્યતે । પ્રત્યયસર્ગ ઇતિ પ્રત્યયઃ પદાર્થો લક્ષણમિતિ પર્યાયાઃ, પ્રત્યયાનાં સર્ગઃ પ્રત્યયસર્ગઃ પદાર્થસર્ગો લક્ષણસર્ગ ઇત્યર્થઃ । અથવા પ્રત્યયો બુદ્ધિર્નિશ્ચયો ઽધ્યવસાય ઇતિ પર્યાયાઃ । તસ્ય સર્ગો ઽયમતઃ પ્રત્યયસર્ગઃ પ્રત્યયકાર્યં પ્રત્યયવ્યાપાર ઇત્યર્થઃ । અથવા પ્રત્યયપૂર્વકઃ સર્ગઃ પ્રત્યયસર્ગઃ । બુદ્ધિપૂર્વક ઇત્યુક્તઃ । કથમ્ ? એવં હિ શાસ્ત્રમ્- "મહદાદિવિશેષાન્તઃ સર્ગો બુદ્ધિપૂર્વકત્વાત્ । ઉત્પન્નકાર્યકરણસ્તુ માહાત્મ્યશરીર એકાકિનમાત્માનમવેક્ષ્યાભિદધ્યૌ હન્તાહં પુત્રાન્સ્રક્ષ્યે યે મે કર્મ કરિષ્યન્તિ । યે માં પરં ચાપરં ચ જ્ઞાસ્યન્તિ । તસ્યાભિધ્યાયતઃ પઞ્ચ મુખ્યસ્રોતસો દેવાઃ પ્રાદુર્બભૂવુઃ । તેષૂત્પન્નેષુ ન તુષ્ટિં લેભે । તતો ઽન્યે તિર્યક્સ્રોતસો ઽષ્ટાવિંશતિઃ પ્રજજ્ઞે । તેષ્વપ્યસ્ય મતિર્નૈવ તસ્થે । અથાપરે નવોર્ધ્વસ્રોતસો દેવાઃ પ્રાદુર્બભૂવુઃ । તેષ્વપ્યુત્પન્નેષુ નૈવ કૃતાર્થમાત્માનં મેને । તતો ઽન્યે ઽષ્ટાવર્વાક્સ્રોતસ ઉત્પેદુઃ । એવં તસ્માદ્ બ્રહ્મણો ઽભિધ્યાનાદુત્પન્નસ્તસ્માત્પ્રત્યયસર્ગઃ । સ વિપર્યયાખ્યઃ અશક્ત્યાખ્યઃ તુષ્ટ્યાખ્યઃ સિદ્ધ્યાખ્યશ્ચેતિ ।" તત્રાશ્રેયસઃ શ્રેયસ્ત્વેનાભિધાનં વિપર્યયઃ । વૈકલ્યાદસામર્થ્યમશક્તિઃ । ચિકીર્ષિતાદૂનેન નિર્વૃતિસ્તુષ્ટિઃ । યથેષ્ટસ્ય સાધનં સિદ્ધિઃ । તદ્યથા ધર્માર્થપ્રવૃત્તો ઽગ્નિષ્ટોમાદીન્પરિત્યજ્ય સંકરં કુર્વીત સો ઽસ્ય વિપર્યયઃ । સાધનવૈકલ્યાદસામર્થ્યમશક્તિઃ । આધાનમાત્રસન્તોષસ્તુષ્ટિઃ । કૃત્સ્નસ્ય ક્રિયાતિશેષસ્યાનુષ્ઠાનં સિદ્ધિઃ । એવમર્થાદિષુ યોજ્યમ્ । યશ્ચાયં ચતુર્વિધઃ ફલવિશેષો વિપર્યયાદિરાખ્યાતઃ ।
ગુણવૈષમ્યવિમર્દાત્ તસ્ય ભેદાસ્તુ પઞ્ચાશત્

ગુણાનાં વૈષમ્યં ગુણવૈષમ્યમ્ । ગુણવૈષમ્યં પ્રાધાન્યગુણભાવયોગ ઇત્યર્થઃ । ગુણવૈષમ્યાદ્વિમર્દો ગુણવૈષમ્યવિમર્દઃ, પ્રત્યયપર્યાયેણ સત્ત્વરજસ્તમસામિતરેતરભાવઃ । તન્નિમિત્તા એષાં પ્રત્યયાણાં પઞ્ચાશદ્ભેદા ભવન્તિ ॥ 46 ॥
કારિકા 47
કથમિત્યુચ્યતે-
પઞ્ચ વિપર્યયભેદા ભવન્તિ
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો ઽન્ધતામિસ્ર ઇતિ । તત્રાશ્રેયસિ પ્રવૃત્તસ્ય પ્રત્યયાવરે શ્રેયો ઽભિમાને આદ્યો વિપર્યયસ્તમ ઇત્યભિધીયતે । ભૌતિકેષ્વાકારેષુ શિરઃપાણ્યાદિષ્વાત્મગ્રહો યો ઽયં વ્યૂઢોરસ્કઃ સિતદશનસ્તામ્રાક્ષઃ પ્રલમ્બબાહુઃ સો ઽહમિતિ । તથા શ્રવણસ્પર્શનરસનઘ્રાણવચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દસંકલ્પાભિમાનાધ્યવસાયલક્ષણાસુ કરણવૃત્તિષ્વહં શ્રોતા દ્રષ્ટા ચેત્યેવમાદિરાદ્યકાલપ્રવૃત્તો ગ્રહઃ સર્વસ્માદવરો મોહ ઇત્યુચ્યતે । કથં પુનરયમવરઃ ઇત્યુચ્યતે પૂર્વં શરીરેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તમુપલબ્ધુમિચ્છન્સૌક્ષ્મ્યાત્તત્તદનધિગમે ભૂતાકારમભૂતં પ્રમાણં પરપરિકલ્પિતં વાનુમન્યેત, સ્વયં વા પરિકલ્પયેદિતિ ન માર્ગાદ્ દૂરાપગતમેતત્ । અયં તુ પ્રત્યક્ષાદિગતોત્પત્તિસ્થિતિવિનાશેષ્વનેકરૂપકેષુ કાર્યકરણેષ્વહમિતિ અભિમન્યતે, તસ્માત્પૂર્વસ્યાદવરઃ । બાહ્યે તુ વિષયે મમેદમિત્યભિનિવેશઃ પૂર્વસ્માદવર ઇત્યુચ્યતે । પૂર્વઃ શરીરિણો ઽપ્રત્યક્ષત્વાત્કરણવૃત્ત્યવિશેષાદ્ વાત્મવૃત્તેઃ કાર્યકરણે કુર્યાદાત્મબુદ્ધિમિતિ શક્યમેતદ્ ભિન્નનિમિત્તાકારદેશસ્વભાવપ્રયોજનાનુગ્રહોપઘાતોત્પત્તિસ્થિતિવિનાશાંશ્ચ માતૃપિતૃપુત્રભ્રાતૃપુત્રદારગોહિરાયવસનાચ્છાદનાદીનયમકસ્માદાત્મત્વેન પશ્યતિ, તસ્માત્પૂર્વસ્માદવરઃ । ક્રોધશ્ચતુર્થો વિપર્યયઃ પૂર્વસ્માદવરઃ તામિસ્ર ઇત્યભિધીયતે । કથં પુનરયં પૂર્વસ્માદવર ઇતિ ? ઉચ્યતે- પૂર્વો ઽભિનિવેશપ્રતિષેધમભ્યનુજાનાતિ । યદાસ્ય બાહ્યદ્રવ્યવિયોગે કશ્ચિત્કુશલસંસૃષ્ટ એવં બ્રવીતિ સંસારસ્ય ___ બુદ્ધાવવસ્થાપ્ય વિમૃશ્યતાં યાવદયં કાલો યદિ કશ્ચિત્પ્રિયેણાવિયુક્તપૂર્વઃ । તસ્માદાગમાપાયિષુ બાહ્યેષુ દ્રવ્યેષુ વિદુષા નાભિનિવેશઃ કાર્ય ઇતિ, તદા પ્રત્યાહ સત્યમેવમેતદિતિ । સન્નિકૃષ્ટસ્તુ વિયોગકાલ ઇતિ ન બુદ્ધિરવસ્થાપયિતું શક્યતે । ક્રોધાવિષ્ટસ્તુ સ્વવિકલ્પિતગ્રાહવિપરીતબુદ્ધિરશક્યો દણ્ડેનાપિનિવર્તયિતુમ્ । તસ્માત્પૂર્વસ્માદવરઃ । મરણવિષાદઃ પઞ્ચમો વિપર્યયઃ પૂર્વસ્માદવરો ઽન્ધતામિસ્ત્ર ઇત્યભિધીયતે । કથં પુનરયં પૂર્વસ્માદવર ઇત્યુચ્યતે- પૂર્વો ઽભિનિવેશાત્પ્રતિષિધ્યમાનઃ પ્રતીકારમન્તતો
જિહ્વાક્ષિનિરીક્ષતો (?) નાપિ તાવદારભતે । ન તુ બ્રહ્માદૌ સ્તમ્બપર્યન્તે સંસારે સ્વનિમિત્તનિયતતમપાતસ્ય વિનાશસ્ય કેનચિત્પ્રતીકારઃ કૃતઃ । તસ્માદપરિહાર્યં મરણમનુશોચત્પૂર્વસ્માદવર ઇતિ । એતે પઞ્ચ વિપર્યયભેદા ભવન્તિ ।
અશક્તિશ્ચ કરણવૈકલ્યાત્ ।
અષ્ટાવિંશતિભેદા
ભવતીત્યનુવર્તતે । તત્ર બાહ્યકરણવૈકલ્યં સહ મનસૈકાદશપ્રકારમ્ । સપ્તદશવિધં બુદ્ધિવૈકલ્યમ્ । એતે ઽશક્તિભેદાઃ ।
તુષ્ટિર્નવધાષ્ટધા સિદ્ધિઃ

એવં ચતુર્વિધસ્ય પ્રત્યયસર્ગસ્ય ગુણવૈષમ્યવિમર્દેન પઞ્ચાશદ્ભેદા ભવન્તિ ॥ 47 ॥
કારિકા 48
વિસ્તરેણ તુ પદાર્થશતસહસ્રમાનન્ત્યં વા લક્ષણાનામ્ ।
કથમિત્યુચ્યતે યસ્માત્-
ભેદસ્તમસો ઽષ્ટવિધઃ
ય એતે પઞ્ચ વિપર્યયભેદા વ્યાખ્યાતાઃ તેષુ તમસો ઽષ્ટવિધો ભેદઃ । કથમ્ ? પરવિજ્ઞાનમાશ્રિત્ય પ્રવૃત્તસ્યાષ્ટાસુ પ્રકૃતિષ્વપરાસુ પરાભિમાનગ્રહાત્ ।
મોહસ્ય ચ
કિમ્ ? અષ્ટવિધો ભેદ ઇતિ । ચશબ્દાત્કાર્યકરણસામર્થ્યે ઽષ્ટવિધે ઽણિમાદાવહમિતિ પ્રત્યયઃ ।
દશવિધો મહામોહઃ ।
માતૃપિતૃભ્રાતૃસ્વસૃપત્નીપુત્રદુહિતૃગુરુમિત્રોપકારિલક્ષણે દશવિધે કુટુમ્બે યો ઽયં મમેત્યભિનિવેશઃ । દૃષ્ટાનુશ્રવિકેષુ વા શબ્દાદિષ્વિત્યપરે । સ દશવિધો મહામોહઃ પરિસંખ્યાયતે ।
તામિસ્રો ઽષ્ટાદશધા
અષ્ટવિધે કાર્યકરણસામર્થ્યે દશવિધે ચ કુટુમ્બે વિષયેષુ વા યઃ પ્રતિહન્યમાનસ્યાવેશઃ ।
તથા ભવત્યન્ધતામિસ્રઃ

તથેતિ સામાન્યાતિદેશાર્થઃ । અન્ધતામિસ્રો ઽષ્ટાદશધૈવેતિ । કથમ્ ? અસાવપ્યષ્ટવિધાત્કાર્યકરણસામર્થ્યાદ્દશવિધાચ્ચ કુટુમ્બાત્પ્રત્યવસાનસ્ય વિષાદઃ ।
એવમેતે પઞ્ચ વિપર્યયભેદાઃ સ્વલક્ષણતો વિષયવિશેષા લક્ષિતાઃ । તત્રાપિ ચાષ્ટાસુ પ્રકૃતિષુ સત્ત્વરજસ્તમસાં સંહતવિવિક્તપરિણતવ્યસ્તસમસ્તાનાં પરત્વાભિમાનભેદાદેકૈકા પ્રકૃતિઃ પઞ્ચદશભેદા । અત એવ તે ઽષ્ટૌ પઞ્ચદશ વિંશં શતં ચ ભવન્તિ । યથા મોક્ષે પ્રવૃત્તસ્ય એવં ધર્મકામેષ્વપિ । એકઃ પદાર્થો વિસ્તરેણ પરિસંખ્યાયમાનો ઽનન્તભેદઃ સમ્પદ્યતે । નિદર્શનમાત્રમેતદાચાર્યેણ કૃતમ્ । એવમશક્ત્યાદિષ્વપિ લક્ષણાન્તરેષુ યોજ્યમ્ । સેયમવિદ્યા પઞ્ચપર્વા સપ્રપઞ્ચા વ્યાખ્યાતા । તદનન્તરોદ્દિષ્ટાનશક્તિભેદાન્વક્ષ્યામઃ ॥ 48 ॥
કારિકા 49
આહ, અતિવ્યાસાભિહિતમિદમિતિ નાસ્માકં બુદ્ધાવવતિષ્ઠતે । તસ્માદ્વિપર્યયોક્તં ભેદાભિધાનં પરિત્યજ્ય વક્તવ્યમ્ કથમશક્તિરષ્ટાવિંશતિભેદેતિ ?
ઉચ્યતે-
એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સહ બુદ્ધિવધૈરશક્તિરુદ્દિષ્ટા ।
ઇન્દ્રિયાણાં વધા ઇન્દ્રિયવધાઃ । સ્વસંસ્કારવિષયયોગાત્પ્રકર્ષાપન્નેન તમસા ગ્રહણરૂપસ્ય સત્ત્વસ્યાભિભવાત્સ્વવિષયેષ્વપ્રવૃત્તયઃ । તદ્યથા
બાધિર્યમાન્ધ્યમઘ્રત્વં મૂકતા જડતા ચ યા ।
ઉન્માદકૌષ્ઠ્યકૌણ્યાનિ ક્લૈબ્યોદાવર્તપઙ્ગુતાઃ ॥
તત્ર બાધિર્યં શ્રોત્રસ્ય, આન્ધ્યં ચક્ષુષઃ, અઘ્રત્વં નાસિકાયાઃ, મૂકતા વાચઃ, જડતા રસનસ્ય, ઉન્માદો મનસઃ, કૌષ્ઠ્યં ત્વચઃ, કૌણ્યં પાણેઃ, ક્લૈબ્યમુપસ્થસ્ય, ઉદાવર્તઃ પાયોઃ, પઙ્ગુતા પાદયોરિત્યેવમિન્દ્રિયવધા એકાદશ ।
અન્યે તુ
સપ્તદશ વધા બુદ્ધેર્વિપર્યયાત્તુષ્ટિસિદ્ધીનામ્

તત્ર તુષ્ટયઃ પ્રકૃત્યાદ્યા વક્ષ્યમાણાઃ, તાસાં દ્વિવિધો વિપર્યયઃ । અવ્યુત્પન્નસ્ય યોગધર્મેણ તસ્યાં ભૂમાવપ્રવૃત્તિઃ, વ્યુત્પન્નસ્ય ચોત્તરભૂમ્યપરિજ્ઞાનાત્પૂર્વસ્યાં ભૂમાવક્ષેમરૂપેણ ગ્રહણમ્ । આત્મવિદો વા સર્વાસુ ભૂમિષુ । તેષુ યત્પૂર્વં તદશક્તિભાવાભિપ્રેતમ્ । યન્મધ્યમં તદાપેક્ષિકમ્ । કથમ્ ? તન્માત્રભૂમ્યવસ્થો હિ યોગ્યસ્મિતાદિભૂમ્યનવજયાત્તુષ્ટો મહાભૂતાતિક્રમાત્સિદ્ધઃ । તથા વિજિતાસ્મિતારૂપો મહદાદ્યવસ્થાપેક્ષયા તુષ્ટઃ, પૂર્વભૂમ્યપેક્ષયા સિદ્ધઃ । એવં મહદવસ્થઃ પ્રધાનાપેક્ષયા પૂર્વાપેક્ષયા ચ । પ્રધાનાવસ્થઃ પુરુષાપેક્ષયા પૂર્વાપેક્ષયા ચ । ગુણપુરુષાન્તરજ્ઞસ્તુ સિદ્ધ એવ । તસ્માદવ્યુત્પન્નસ્યામ્ભઃપ્રભૃતિષુ નવાનમ્ભઃપ્રભૃતયો બુદ્ધિવધાઃ । તારકાદિવિપર્યયેણાષ્ટાવતારકાદયઃ । એષા ખલ્વશક્તિરષ્ટાવિંશતિભેદા ।
તુષ્ટિસ્તુ સન્નિહિતવિષયસન્તોષાચ્ચિકીર્ષિતાદર્થાદૂનેન નિવૃત્તિઃ સામાન્યત એકૈવ, પ્રત્યર્થમનન્તા, શતેન તુષ્ટઃ સહસ્રેણેતિ । શાસ્ત્રે તુ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં સુખદુઃખમોહાનાં પ્રાપ્તિષ્વપગમેષુ વાચાવ્યવસ્થ્યલક્ષણા ઉપાયનવત્વાન્નવ તુષ્ટયો ભવન્તિ ॥ 49 ॥
કારિકા 50
તાસામ્
આધ્યાત્મિક્યશ્ચતસ્રઃ । પ્રકૃત્યુપાદાનકાલભાગ્યાખ્યાઃ ।
આધ્યાત્મિકી ઇતિ શરીરશરીરિણોર્વિશેષમુપલિપ્સમાનેન યોગિના યદનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિરવસ્થાપ્યતે સા ખલ્વાધ્યાત્મિકી સિદ્ધિઃ તુષ્ટિઃ સન્તોષઃ ક્ષેમ ઇત્યર્થઃ ।
તાસાં પ્રકૃત્યાખ્યા । યદા વીતાવીતૈઃ પ્રધાનમધિગમ્ય તત્પૂર્વકત્વં ચ મહદાદીનાં વિકારાણામાનન્ત્યાચ્ચ પ્રધાનાત્મનઃ કૃત્સ્નસ્ય મહદાદિભાવેન વિપરિણામાસમ્ભવાદેકદેશસ્યાપ્રકૃતિવિકારભૂતસ્ય ભોક્તૃત્વમકર્તૃત્વં ચાધ્યવસ્ય સઙ્ગદ્વેષનિવૃત્તિં લભતે, સાદ્યા તુષ્ટિરમ્ભ ઇત્યભિધીયતે । કસ્માત્ ? અમિતં હિ પ્રધાનતત્ત્વં ભાતિ જગદ્બીજભૂતત્વાન્મહદાદિભાવપરિણામેન ન્યૂનસ્યૈકદેશસ્યાત્મન એવાપૂરાત્ । તદ્વ્યતિરેકેણ ચાન્યસ્યૈકદેશસ્યોભયધર્મિણો ભોક્તૃભૂતસ્ય સદ્ભાવાત્સંપ્રક્ષાલને ઽપિ ચાપસંહૃતમ્, વૈશ્વરૂપ્યસ્યાનુચ્છેદાત્ । તથા ચ શાસ્ત્રમાહ- અમ્ભ ઇતિ ગુણલિઙ્ગસન્નિચયમેવાધિકુરુતે । ગુણાશ્ચ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ । લિઙ્ગં ચ મહદાદિ અત્ર સન્નિહિતં ભવતિ । તદિદં પ્રધાનમમિતં ભાત્યમિતમુપલભ્યત ઇત્યમ્ભઃ । સ ખલ્વયં યોગી પ્રધાનલક્ષણાં ભૂમિમવજિત્ય તન્મહિમ્ના ચ તદશૂન્યં દૃષ્ટ્વા વ્યતિરિક્તસ્ય પદાર્થાન્તરસ્યાભાવં મન્યમાનસ્તામેવ ભૂમિં કૈવલ્યમિતિ ગૃહ્ણાતિ । ભિન્ને ચ દેહે પ્રકૃતૌ લયં ગચ્છતિ, તતશ્ચ પુનરાવર્તતે । તસ્યાં ચ તુષ્ટાવન્યે સપ્ત મહદાદિકારણિનો ઽવરુદ્ધા દ્રષ્ટવ્યાઃ । તત્ર યથા પ્રાધાનિકસ્ય પુરુષે નાસ્તિ વિજ્ઞાનં એવમિતરેષામુત્તરેષુ તત્ત્વેષુ । મહત્કારણિનઃ પ્રધાને ઽસ્મિતાકારણિનો મહતિ, તન્માત્રકારણિનો ઽહંકારે । તદેકદેશાશ્ચૈષાં ભોક્તારઃ પૂર્વવત્ । અત્રાપિ ચ સત્ત્વાદીનાં સંહતવિવિક્તપરિણતવ્યસ્તસમસ્તાનાં ભેદાદવિદ્યાવચ્છેદાનન્ત્યમવસેયમ્ ।
આહ, તુષ્ટ્યવિદ્યયોરભેદઃ લક્ષણૈકત્વાત્ । અષ્ટાસુ પ્રકૃતિષ્વાત્મબુદ્ધિસ્તુષ્ટિઃ । તદેવ ચ તમ ઇત્યવિદ્યાકાણ્ડે નિર્દિષ્ટમ્ । તસ્માત્પદાર્થસંકર ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, પ્રત્યયવિશેષાત્ । તમઃપ્રધાનપુરુષોપદેશે સતિ પ્રત્યયનિર્દિધારયિષયા તયોઃ પ્રધાનમેવ જ્યાયો ન પુરુષ ઇત્યભિનિવિશેત । તુષ્ટિસ્તુ કિં પરમિત્યાશ્રિત્ય પ્રવૃત્તઃ પ્રધાનજ્ઞાનમાત્રે સન્તોષાત્પદાર્થાન્તરં વિજ્ઞાતુમેવ નાદ્રિયતે । કિં ચ પ્રહાણવિશેષાત્ । નિરૂઢમૂલો હ્યનાત્મનિ આત્મગ્રહો જ્ઞાનોત્તરકાલભાવનયા પ્રહાતવ્યઃ । તમોબહુલત્વાત્તમ ઇત્યભિધીયતે । પેલવસ્તુ સત્ત્વબહુલો દર્શનપ્રણયસ્તુષ્ટિઃ । કિંચ તત્ત્વાભિજયાત્ । વિજિતભૂમિકસ્ય હિ યોગિનસ્તન્માહાત્મ્યવશીકૃતત્વાદ્ ભૂમ્યન્તરે પ્રવૃત્તિસ્તુષ્ટિઃ । ઇતરસ્ય ત્વભિનિવેશમાત્રમેવેત્યનયોર્વિશેષઃ । તસ્માન્ન પદાર્થસંકર ઇતિ વ્યાખ્યાતા પ્રકૃત્યાખ્યા તુષ્ટિઃ ।
યદા તુ સત્યપિ પ્રકૃતિસામર્થ્યે નાનપેક્ષ્ય યથાસ્વમુપાદાનં ભાવાનામુત્પત્તિઃ સમ્ભવતિ પ્રકૃત્યવિશેષે સર્વકાલમુત્પત્તિપ્રસંગાત્, પ્રકૃતિકૃત્યમેવેદં વિશ્વમિત્યભ્યુપગચ્છતસ્તદવિશેષાદ્ ગોઃ પુરુષાદુત્પત્તિપ્રસંગઃ, પુરુષસ્ય વા મહિષાત્ । કિં ચ જાત્યભેદપ્રસંગાત્ । પ્રકૃતિકૃત્યમિદં વિશ્વમિત્યભ્યુપગચ્છતો જાતિભેદો ન સ્યાત્, તદવિશેષાત્ । દૃષ્ટં તૂપાદાનાજ્જાત્યનુવિધાનં ભાવાનામ્ । તસ્માત્તદેવ કારણત્વેન પરિકલ્પયિતું ન્યાય્યમ્ । ઉપાદાનૈકદેશ એવ ચ કાર્યકારણવિધાત્મા ભોક્તેત્યેતસ્માદ્ દર્શનાત્સઙ્ગદ્વેષનિવૃત્તિં લભતે, સા દ્વિતીયા તુષ્ટિઃ સલિલમિત્યભિધીયતે । કથં પુનરેતત્સલિલમ્ ? સત્યુપાદાને વિકારો લીયત ઇતિ । તથા ચ કૃત્વા શાસ્રમાહ "સલિલં સલિલમિતિ વૈકારિકોપનિપાતમેવાધિકુરુતે, સતિ તસ્મિંલ્લીયતે જગદિતિ" । સ ખલ્વયં યોગી પાર્થિવાનવજિત્ય તન્મહિમ્ના જગદશૂન્યં દૃષ્ટ્વા પદાર્થાન્તરસ્યાભાવં મન્યમાનસ્તામેવ ભૂમિં કૈવલ્યમિતિ ગૃહ્ણાતિ । ભિન્ને ચ દેહે પૃથિવ્યાદિષુ લીયતે । તતશ્ચ પુનરાવર્તતે ।
યદા ચ સત્યુપાદાનસામર્થ્યે ન તાવતૈવ ભાવાનાં પ્રાદુર્ભાવઃ કિં તર્હિ સન્નિહિતસાધનાનામપિ કાલં પ્રત્યપેક્ષા ભવતિ- કાલવિશેષાદ્બીજાદઙ્કુરો જાયતે, અઙ્કુરાન્નાલં, નાલાત્કાણ્ડમ્, કાણ્ડાત્પ્રસવ ઇત્યાદિ । અન્યથા તૂપાદાનાનાં સન્નિધાનમાત્રાત્ક્ષણેનૈવામીષામવસ્થાવિશેષાણામભિવ્યક્તિઃ સ્યાત્ । કિંચ કાલવિપર્યયેણોત્પત્તિપ્રસંગાત્ । ન ચૈતદિષ્ટમ્ । કિં ચ તદનભિધાનાત્ । દૃશ્યન્તે ચ પ્રાણિનાં કાલાનુરૂપાઃ સ્વાભાવાહારવિહારવ્યવસ્થાઃ । તસ્માદસાવેવ કારણમ્ । તદેકદેશશ્ચાપ્રકૃતિવિકારભૂતો ભોક્તેત્યેતસ્માદ્દર્શનાત્સંગદ્વેષનિવૃત્તિં લભતે, સા તૃતીયા તુષ્ટિરોઘ ઇત્યભિધીયતે । કથં પુનરયં કાલ ઓઘ ઇત્યુચ્યતે ? સલિલૌઘવત્સર્વાભ્યાવહનાત્ । તદ્યથા સલિલૌઘસ્તૃણં કાષ્ઠમશ્માનં પ્રાણિનં વા સ્વમૂર્તિસંસૃષ્ટં સર્વમેવાભ્યાવહતિ, એવમયં કાલો ગર્ભાદ્બાલ્યં, બાલ્યાત્કૌમારં, કૌમારાદ્યૌવનં, યૌવનાત્સ્થાવિર્યમ્, સ્થાવિર્યાન્મરણં, તથા બીજાન્મૂલં મૂલાદઙ્કુરમિતિ વહતિ । તથા ચાહ
યામેવ પ્રથમાં રાત્રિં ગર્ભે ભવતિ પૂરુષઃ ।
સંપ્રસ્થિતસ્તાં ભવતિ સ ગચ્છન્ન નિવર્તતે ॥
તસ્માદોઘસામાન્યાદોઘઃ કાલઃ । સ ખલ્વયં યોગી કાલમવજિત્ય પદાર્થાન્તરાભાવં મન્યમાનસ્તામેવ ભૂમિં કૈવલ્યમિતિ મન્યતે । દેહભેદે ચ કાલમનુપ્રવિશતિ । તતશ્ચ પુનરાવર્તતે ।

યદા તુ સત્યપિ કાલસામર્થ્યે ભાવાનામુત્પત્તિઃ ભાગ્યાનપેક્ષતે । કસ્માત્ ? તત્સન્નિધાને ઽપ્યપ્રાદુર્ભાવાત્ । સત્યપિ સાધનસામર્થ્યે કાલવિશેષે ચ કસ્યચિદુત્પત્તિર્ભવતિ કસ્યચિન્નેતિ । તસ્માદસ્તિ કારણાન્તરં યદપેક્ષ્ય ભાવાનામુત્પત્તિરનુત્પત્તિશ્ચ । કિં ચાભ્યુત્થાનાનુપપત્તિપ્રસંગાત્ । કાલમાત્રાત્ફલં ભવતીત્યેતદિચ્છતઃ શાસ્ત્રોક્તેષુ ક્રિયાવિશેષેષ્વભિષેચનવ્રતોપવાસાગ્નિહોત્રાદિષ્વભ્યુત્થાનં ન સ્યાત્ । કસ્માત્ ? આનર્થક્યાત્ । અસ્તિ ચ, તસ્માન્ન કાલનિમિત્તા ભાવાનામુત્પત્તિઃ । કિં ચ તદનુવિધાનાત્ । દૃશ્યન્તે ખલ્વપિ પ્રકૃત્યુપાદાનકાલાવિશેષે ઽપિ ભાગ્યવિશેષાત્ફલવિશેષાઃ । તસ્માત્તત્સંકાર એવ કારણમ્ । તદેકદેશશ્ચાપ્રકૃતિવિકારભૂતો ભોક્તેત્યેતસ્માદ્દર્શનાત્સંગદ્વેષનિવૃત્તિં લભતે । સા ચતુર્થી તુષ્ટિર્વૃષ્ટિરિત્યભિધીયતે । કથં પુનર્વૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । સર્વસત્ત્વાપ્યાયનાત્ । યથા હિ શીર્ણાનામપિ તૃણલતાદીનાં વૃષ્ટિં પ્રાપ્ય પુનરાપ્યાયનં ભવતિ, એવમેવ સર્વેષાં પ્રાણિનાં ભાગ્યવિપરિણામાત્પુનરાપ્યાયનં ભવતિ । તસ્માદ્વૃષ્ટિસામ્યાદ્ ભાગ્યાખ્યા તુષ્ટિર્વૃષ્ટિરિત્યભિધીયતે । શાસ્ત્રમપ્યાહ- "વૃષ્ટિર્વૃષ્ટિરિતિ શ્રિય એવોપનિપાતમધિકુરુતે । સા હિ વૃષ્ટિવત્સર્વમાપ્યાયતીતિ ।" સ ખલ્વયં યોગી ભાગ્યાન્યવજિત્ય તન્મહિમ્ના જગદશૂન્યં દૃષ્ટ્વા પદાર્થાન્તરસ્યાભાવં મન્યમાનસ્તામેવ ભૂમિં કૈવલ્યમિતિ ગૃહ્ણાતિ । સ તસ્યામેવ દેહભેદે લીયતે । તતશ્ચ પુનરાવર્તત ઇતિ ।
આહ, કાલભાગ્યયોરપ્રતિપત્તિઃ, સમાખ્યાપરિજ્ઞાનાત્ । પ્રકૃત્યાત્મકસ્ય તાવદ્યોગિનો ઽષ્ટૌ પ્રકૃતયો વિષય ઇત્યુક્તં પુરસ્તાત્ । ઉપાદાનાત્મકસ્ય ચ પૃથિવ્યાદીનિ મહાભૂતાનિ । કાલભાગ્યયોસ્તુ ન તથોક્તમ્ । તસ્માદ્વક્તવ્યં કસ્ય તત્ત્વસ્યૈષા સમાખ્યેતિ ?
ઉચ્યતે- ન, ઉક્તત્વાત્ । પ્રાગેવૈતદપદિષ્ટં ન કાલો નામ કશ્ચિત્પદાર્થો ઽસ્તિ । કિં તર્હિ ક્રિયાસુ કાલસંજ્ઞા । તાશ્ચ કરણવૃત્તિરિતિ । પ્રતિપાદિતમ્ । ન ચાન્યા વૃત્તિર્વૃત્તિમતઃ । તસ્માત્કારણચૈતન્યપ્રતિજ્ઞઃ કાલાત્મક ઇતિ । ભાગ્યસંજ્ઞા તુ ધર્માધર્મયોઃ । તૌ ચ બુદ્ધિધર્માવિતિ પ્રાગપદિષ્ટમ્ । તસ્માદ્ભાગ્યવાદી બુદ્ધિચૈતનિક ઇતિ ।
આહ, ન તુષ્ટ્યન્તરત્વાત્ । પ્રકૃતિત્વાન્મહાન્પૂર્વં પ્રકૃત્યાખ્યાયાં તુષ્ટાવવરુદ્ધઃ । તસ્યેદાનીં તુષ્ટ્યન્તરત્વેન પરિકલ્પનં નાતિસમઞ્જસમિતિ ।
ઉચ્યતે- મહાંસ્તર્હિ પૂર્વતુષ્ટિવિષયભાવાદપકૃષ્યત ઇતિ । કાર્યકરણવૃત્તિક્રિયારૂપાં વૃત્તિમદ્દ્યોત્યાં પરિકલ્પ્ય તસ્યાં કાલત્વમયમાહ । મહતશ્ચ રૂપં ધર્માદિકં મહતો ઽર્થાન્તરં ભાગ્યમિતિ ભાગ્યવાન્ । અથવા બાહ્ય એવાયં કાલઃ કર્મકારણં નિર્દિશ્યતે । તત્ર ચાન્યે ઽપિ સ્વમતિપરિકલ્પિતપદાર્થાન્તરાત્મભાવગ્રહા એવેતિ સાઙ્ખ્યાઃ પ્રવાદિનઃ પ્રતિક્ષિપ્તા બોદ્ધવ્યા ઇતિ ।
અપર આહ, પ્રકૃતિચૈતનિકઃ પ્રધાનભાવાશાદ્યુપાદાનકાલભાગ્યવાદિનો મહદહઙ્કારતન્માત્રવાદિન ઇતિ । તદેતદપસિદ્ધત્વાદયુક્તમ્ । ન હિ મહદહઙ્કારતન્માત્રલક્ષણાઃ પ્રકૃતય ઉપાદાનકાલભાગ્યભાવેન પ્રસિદ્ધાઃ । તસ્માદિદમપ્યયુક્તમ્ । એવમેતા આધ્યાત્મિક્યશ્ચતસ્રસ્તુષ્ટયઃ ।
બાહ્યા વિષયોપરમાત્ પઞ્ચ ચ નવ તુષ્ટયો ઽભિહિતાઃ

ચશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ । અવ્યુત્પન્નાત્મવિચારસ્ય યોગિનો વિષયદોષદર્શનમાત્રાત્સંગદોષનિવૃત્તિર્બાહ્યા તુષ્ટિઃ । તત્ર યદાર્જનદોષમવગચ્છતિ ન તાવત્સર્વસ્યાભિજાતિરસ્તીતિ અર્થિનાવશ્યં વિષયાર્જને વર્તિતવ્યમ્ । તેષામસ્વાભાવિકત્વાત્ક્વચિદેવાવસ્થિતિરિત્યુક્તં પ્રાક્ । કિં ચ સપ્રત્યનીકત્વાત્ । સ્વાભાવિકમવસ્થાનં વિષયાણામપરિકલ્પ્યાપિ યદા પ્રતિગ્રહાદિભિરર્જનં પ્રત્યાદ્રિયતે તદપ્યયુક્તમ્ । કુતઃ ? સપ્રત્યનીકત્વાત્ । એવમપિ નાસ્તિ કશ્ચિદપ્રત્યનીક વિષયોપાર્જનાય ઇતિ તદ્વિઘાતે ઽવશ્યં પ્રયતિતવ્યમ્ । સ ચ યદિ પ્રતિયતમાનઃ પ્રત્યનીકિવિઘાતં કુર્યાત્પરોપઘાતેનાત્માનુગ્રહાનુષ્ઠાનાચ્છાસ્ત્રવિરોધઃ । યસ્માદાહ-
ન તત્પરસ્ય સન્દધ્યાત્પ્રતિકૂલં યદાત્મનઃ ।
એષ સંક્ષેપતો ધર્મઃ કામાદન્યઃ પ્રવર્તતે ॥
પુનરપ્યાહ-
પ્રાણિનામુપઘાતેન યો ઽર્થઃ સમુપજાયતે ।
સો ઽનપેક્ષૈઃ પ્રહાતવ્યો લોકાન્તરવિઘાતકૃત્ ॥
તસ્માત્સંઘાતમાત્રત્વાત્સત્ત્વાદીનાં ઘટાદિવત્ ।
આબ્રહ્મણઃ પરિજ્ઞાય દેહાનામનવસ્થિતિમ્ ॥
સત્યં સદ્ભિરાદીપ્તં તૃણોલ્કાચપલં સુખમ્ ।
સુદૃઢૈર્ન નિપાતવ્યં દુઃખૈર્દેહાન્તરોદ્ભવૈઃ ॥
અથ પુનરયં પ્રત્યનીકૈર્વિહન્યતે, તતો ઽસ્ય વિષયાભાવઃ । સુખાર્થં ચ પ્રવૃત્તસ્ય ભૂયિષ્ઠં દુઃખમેવેત્યેતસ્માદ્દર્શનાન્માધ્યસ્થ્યં લભતે, સા પઞ્ચમી તુષ્ટિઃ સુતારમિત્યભિધીયતે । કથં પુનઃ સુતારમિત્યુચ્યતે ? સુખમનેનોપાયેન તરન્તિ વિષયસંકટમિતિ સુતારમ્ ।
યદા તુ યોગી પૂર્વદોષાધિગમે ઽભિજાત્યા વા યત્નાર્જિતવિષયત્વે સતિ રક્ષાદોષમુપન્યસ્યતિ । કથમ્ ? ભોક્તૃભોગ્યભાવાવ્યતિરેકાત્ સર્વપ્રાણિસાધારણા વિષયાઃ, તસ્માત્તેષાં રક્ષા વિધેયા । તસ્યાં ચ પ્રવર્તમાનો યદિ પરમુપરુન્ધ્યાત્ તદા પૂર્વોક્તદોષઃ, અથાત્માનં, વિષયાભાવઃ । રાત્રિન્દિવં ચ તદેકાગ્રમનસઃ સુખાર્થં પ્રવૃતસ્ય ભૂયિષ્ઠં દુઃખમેવેત્યેતસ્માદ્દર્શનાન્માધ્યસ્થ્યં લભતે । સા ષષ્ઠી તુષ્ટિઃ સુપારમિત્યભિધીયતે । કથં પુનઃ સુપારમિત્યુચ્યતે ? સુખમનેન પારં વિષયાર્ણવસ્ય પ્રયાન્તીતિ ।
યદા તુ સતિ પૂર્વદોષે, સતિ વા ગ્રામનગરનિગમસન્નિવેશાદ્યુપાયાનુષ્ઠાનાદ્વા કૃતવિષયરક્ષો યોગી ક્ષયદોષમુપન્યસ્યતિ । કથમ્ ?
યેન દ્રવ્યેણ મોહાદ્વરન્તુમિચ્છન્તિ દેહિનઃ ।
તદેવૈષાં વિનાશિત્વાદ્ ભવત્યરતિકારણમ્ ॥
યત્નોપાત્તાઃ સુગુપ્તાશ્ચ વિષયા વિષયૈષિણામ્ ।
પશ્યતામેવ નશ્યન્તિ બુદ્બુદાઃ સલિલે યથા ॥
ન તદસ્તિ જગત્યસ્મિન્ભૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
પ્રત્યક્ષતો ઽનુમાનાદ્વા વિનાશો યસ્ય નેક્ષ્યતે ॥
તસ્માદ્વિનાશિષ્વાસક્તાનાં પુત્રદારગૃહાદિષુ ।
મમેતિ બુદ્ધિં યત્નેન બુદ્ધિમાન્વિનિવર્તયેત્ ॥
ઇતિ એતસ્માદ્દર્શનાન્માધ્યસ્થ્યં લભતે, સા સપ્તમી તુષ્ટિઃ સુનેત્રમિત્યુચ્યતે ।
કથં પુનઃ સુનેત્રમિત્યુચ્યતે ?
સુખમનેનાત્માનં કૈવલ્યાવસ્થાં નયન્તીતિ સુનેત્રમ્ ।
યદા તુ સત્સુ પૂર્વદોષેષુ પ્રસઙ્ગદોષમુપન્યસ્યતિ । કથમ્ ? પ્રાપ્તવિષયાણામિન્દ્રિયાણાં તદભિલાષાન્નિવૃતિસ્તત્સુખમ્ । વિષયજિઘૃક્ષયા ચ દુઃખમ્ । પ્રાપ્તિરપ્યેષામનુપશાન્તયે તદુપભોગકૌશલાય ચ । યસ્માદાહ-
યદા પ્રબન્ધાદ્વિષયી વિષયાનુપસેવતે ।
તદાસ્યેતસ્ત્વભિપ્રાયઃ સુતરાં સંપ્રવર્તતે ॥
અતો ઽપિ યેન પુરુષઃ શમયેદ્ વડવાનલમ્ ।
નેન્દ્રિયાણ્યુપભોગેન વિષયેભ્યો નિવર્તયેત્ ॥
તસ્માદ્વિષયસમ્પર્કમસમર્થં નિવર્તને ।
ઇન્દ્રિયાણાં પરિજ્ઞાય નિરાસઙ્ગમતિશ્ચરેત્ ॥
ઇત્યેતસ્માદ્ દર્શનાન્માધ્યસ્થ્યં લભતે સાષ્ટમી તુષ્ટિઃ સુમારીચમિત્યુચ્યતે । કથં સુમારીચમિત્યુચ્યતે ? અર્ચતેઃ પૂજાર્થસ્ય શોભનમર્ચિતં વિષયસંગનિવૃત્તસ્ય યોગિનો ઽવસ્થાનં ભવતિ ।
યદા તુ પૂર્વદોષેષુ હિંસાદોષમુપન્યસ્યતિ । કથમ્ ? અનુપહત્યાન્યભૂતાનિ વિષયભોગાનુપપત્તેઃ । ઉપભોગો હિ નામ મનોજ્ઞાભ્યવહારઃ, સ્ત્રીસેવા, હયગજનરાદિભિર્યાનમિત્યેવમાદિ । તત્ર મનોજ્ઞાભ્યવહારચિકીર્ષુષા તદઙ્ગાનાં ગો ઽજાવિબલીવર્દસ્ત્રીપુરુષાદીનામવશ્યમુપઘાતઃ કાર્યઃ । અનુપઘાતે વા વિષયાનુપપત્તિપ્રસંગઃ । સ્ત્રિયમાસેવમાનેનાન્યાસાં સ્ત્રીણાં માતૃપિતૃભ્રાતૃપ્રભૃતીનાં ચ, અન્યથા તદભાવો હયાદીનામ્ । તસ્માદુપભોગાર્થિનાવશ્યમન્યોપઘાતઃ કાર્યો નિહિતદણ્ડેન વા વિષયોપભોગસ્ત્યાજ્ય ઇતિ । આહ ચ
યથા યથા હિ વિષયો વૃદ્ધિં ગૃહ્ણાતિ દેહિનામ્ ।
અપઘાતસ્તદઙ્ગાનાં તથૈવાસ્ય વિવર્ધતે ॥
તસ્માદનિચ્છન્નન્યેષાં પ્રાણિનાં દેહપીડનમ્ ।
સન્તોષેણૈવ વર્તેત ત્યક્તસર્વપરિચ્છદઃ ॥
સત્યવાચઃ પ્રશાન્તસ્ય સર્વભૂતાન્યનિચ્છતઃ ।
ભાવાન્ધકારાન્તજ્ઞાનમચિરેણ પ્રવર્તતે ॥
ઇત્યેતસ્માદ્દર્શનાન્માધ્યસ્થ્યં લભતે, સા નવમી તુષ્ટિરુત્તમાભયમિત્યપદિશ્યતે । કથમ્ ? ઉત્તમં હિ પ્રાણિનાં સર્વેભ્યો હિંસાભયમિતિ તદપગમાદુત્તમાભયમિતિ ।
આહ, અર્જનરક્ષણલક્ષણયોરપિ તુષ્ટ્યોઃ પરોપઘાતદોષાઃ, અપદિષ્ટો ઽસ્યામપિ ચ । તત્ર કથમનયોર્વિશેષઃ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ ?
ઉચ્યતે ન, વિષયભેદાત્ । તત્ર યેષામર્જનરક્ષણે પ્રત્યાદ્રિયતે વિષયી તદર્થિના પ્રત્યનીકાનામવશ્યમભિઘાતો ઽનુષ્ઠાતવ્ય ઇત્યાદાવુક્તમ્ । ઇહ તુ યેષામેવાર્જનરક્ષણે તદનુપઘાતેનાશક્યો વિષયોપભોગ ઇત્યેતદ્વિવક્ષિતમ્ । તસ્માદસંકીર્ણમેતદિત્યેવમમ્ભઃપ્રભૃતયો નવ વિષયેભ્યઃ સંગદ્વેષનિવૃત્તિહેતવો વ્યાખ્યાતાઃ । તે જ્ઞાનવિરહિતાનાં યોગિનાં તુષ્ટિશબ્દવાચ્યતાં લભન્તે । જ્ઞાનિનાં તુ વૈરાગ્યપર્વસંજ્ઞિતા સ્વાસુ સ્વાસુ તત્ત્વભૂમિષુ સિદ્ધા એવેતિ ॥ 50 ॥
કારિકા 51
આહ- પ્રાગપદિષ્ટમષ્ટધા સિદ્ધિરિતિ તદિદાનીમભિધીયતામિતિ । ઉચ્યતે-
ઊહઃ શબ્દો ઽધ્યયનં દુઃખવિઘાતાસ્ત્રયઃ સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ ।
દાનઞ્ચ સિદ્ધયો ઽષ્ટૌ
તત્રોહો નામ યદા પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમવ્યતિરેકેણાભિપ્રેતમર્થં વિચારણાબલેનૈવ પ્રતિપદ્યતે, સાદ્યા સિદ્ધિઃ તારકમિત્યપદિશ્યતે- તારયતિ સંસારાર્ણવાદિતિ તારકમ્ । યદા તુ સ્વયં પ્રતિપત્તૌ પ્રતિહન્યમાનો ગુરૂપદેશાત્ પ્રતિપદ્યતે સા દ્વિતીયા સિદ્ધિઃ સુતારમિત્યપદિશ્યતે । કથમ્ ? સુખમનેનદ્યત્વે ઽપિ ભવસઙ્કટાત્ તરન્તીતિ । યદા ત્વન્યોપદેશાદપ્યસમર્થઃ પ્રતિપત્તુમધ્યયનેન સાધયતિ સા તૃતીયા સિદ્ધિઃ તારયન્તમિત્યપદિશ્યતે । તદેતત્ તારણક્રિયાયા અદ્યત્વે ઽપિ અવ્યાવૃતત્વાત્ મહાવિષયત્વાત્ તારયન્તમિત્યપદિશ્યતે । ત એતે ત્રયઃ સાધનોપાયૈરાબ્રાહ્મણઃ પ્રાણિનો ઽભિપ્રેતમર્થં પ્રાપ્નુવન્તિ । આહ ચ- "સાક્ષાત્કૃતધર્માણ ઋષયો બભૂવુઃ, તે ઽપરેભ્યો ઽસાક્ષાત્કૃતધર્મેભ્ય ઉપદેશેન મન્ત્રાન્ સમ્પ્રાહુરુપદેશાય ગ્લાયન્તો ઽપરે બિલ્મગ્રહણાયેમં ગ્રન્થં સમામ્નાસિષુર્વેદઞ્ચ વેદાઙ્ગાનિ ચેતિ" । બિલ્મં ભાસનમ્- સમ્યક્ પ્રતિભાસાય વિશિષ્ટઃ સંકેત ઉક્તઃ । એષાં તુ સાધનોપાયાનાં પ્રત્યનીકપ્રતિષેધાય દુઃખવિઘાતત્રયમ્ । દુઃખાનિ ત્રીણિ- આધ્યાત્મિકાદીનિ ।

તત્ર ચાધ્યાત્મિકાનાં વાતાદીનાં સિદ્ધિપ્રત્યનીકાનામાયુર્વેદક્રિયાનુષ્ઠાનેન વિઘાતં કૃત્વા પૂર્વેષાં ત્રયાણામન્યતમેન સાધયતિ સા ચતુર્થી સિદ્ધિઃ પ્રમોદમિત્યભિધીયતે । કથમ્ ? નિવૃત્તરોગા હિ પ્રાણિનઃ પ્રમોદન્ત ઇતિ કૃત્વા । યદા ત્વાધિભૌતિકાનાં માનુષાદિનિમિત્તાનાં સિદ્ધિપ્રત્યનીકાનાં સામાદિના યતિધર્માનુગુણેન વોપાયેન પૂર્વેષાં ત્રયાણામન્યતમેન સાધયતિ, સા પઞ્ચમી સિદ્ધિઃ પ્રમુદિતમિત્યભિધીયતે । કથમ્ ? અનુદ્વિગ્નો હિ પ્રમુદિત ઇતિ કૃત્વા । યદા તુ શીતાદીન્યાધિદૈવિકાનિ દ્વન્દ્વાનિ સિદ્ધિપ્રત્યનીકાનિ સ્વધર્માનુરોધેન પ્રતિહત્ય પૂર્વેષાં ત્રયાણામન્યતમેન સાધયતિ, સા ષષ્ઠી સિદ્ધિર્મોદનામમિત્યભિધીયતે । કથમ્ ? દ્વન્દ્વાનુપહતા હિ પ્રાણિનો મોદન્ત ઇતિ કૃત્વા । સુહૃત્પ્રાપ્તિઃ- યદા તુ કૃશલં સંસ્પૃષ્ટં સન્મિત્રમાશ્રિત્ય સન્દેહનિવૃત્તિં લભતે, સા રમ્યકમિતિ સપ્તમી સિદ્ધિરપદિશ્યતે । રમ્યો હિ લોકે સન્મિત્રસમ્પર્કઃ, તસ્ય સંજ્ઞાયાં રમ્યમેવ રમ્યકમ્ । દાનમ્- યદા તુ દૌર્ભાગ્યં દાનેનાતીત્ય પૂર્વેષાં ત્રયાણામન્યતમેન સાધયતિ સાષ્ટામી સિદ્ધિઃ સદાપ્રમુદિતમિત્યભિધીયતે । સુભગો હિ સદાપ્રમુદિતો ભવતિ, તસ્માદ્દૌર્ભાગ્યનિવૃત્તિઃ સદાપ્રમુદિતમ્ । ઇત્યેવમેતાઃ સિદ્ધયો ઽષ્ટૌ વ્યાખ્યાતાઃ । એતાસાં સંશ્રયેણાભિપ્રેતમર્થં યતઃ સંસાધયન્તીત્યતઃ પૂર્વાચાર્યાગતં માર્ગમારુરુક્ષુસ્તત્પ્રવણઃ સ્યાદિતિ ।
આહ, કઃ પુનરત્ર હેતુર્યેન પુરુષાર્થત્વાવિશેષે સતિ ગુણાનાં સર્વસિદ્ધિનિમિત્તં ત્વનુભવતીતિ ?
ઉચ્યતે- યસ્માત્
સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશસ્ત્રિવિધઃ

સાધ્યપ્રતિપત્તિસામર્થ્યસામાન્યમઙ્ગીકૃત્યાહ સિદ્ધેરિતિ । પૂર્વો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિલક્ષણઃ અંકુશ ઇવાંકુશઃ, નિવર્તનસામાન્યાત્ । નિત્યપ્રવૃત્તસ્યાપિ પ્રધાનાત્સિદ્ધિસ્રોતસો વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિપ્રતિબન્ધાત્સર્વપ્રાણિષ્વપ્રવૃત્તિર્ભવતિ । વિપર્યયાત્તાવત્સ્થાવરેષુ । તે હિ મુખ્યાઃ સ્રોતસો વિપર્યયાત્માનઃ । અશક્તેસ્તિર્યક્ષુ । તે હિ તિર્યક્સ્રોતસો ઽશક્ત્યાત્માનઃ । તુષ્ટિર્દેવેષુ । તે હ્યૂર્ધ્વસ્રોતસસ્તુષ્ટ્યાત્માનઃ । માનુષાસ્ત્વર્વાક્સ્રોતસઃ સંસિદ્ધ્યાત્માનઃ । તસ્માત્ત એવ તારકાદિષુ પ્રવર્તન્તે । સત્ત્વરજસ્તમસાં ચાઙ્ગાઙ્ગિભાવનિયમાદ્વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટિભિઃ પ્રતિહન્યત ઇતિ ન સર્વેષાં સર્વદા સિદ્ધિર્ભવતિ । અત એતદુક્તં સિદ્ધેઃ પૂર્વો ઽઙ્કુશાસ્ત્રિવિધ ઇતિ ।
યથા ચ સિદ્દ્ધેઃ વિપર્યયાશક્તિતુષ્ટયઃ પ્રતિપક્ષાઃ, એવં સિદ્ધિરપિ વિપર્યયાદીનામ્ । સા હ્યુત્પન્ના સર્વાનેતાન્નિવર્તયતિ । કથમ્ ? અવિપરીતજ્ઞાનં વિપર્યયમતીતાનાગતવર્તમાનેષુ સન્નિકૃષ્ટેષુ વિપ્રકૃષ્ટેષુ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યેષ્વતીન્દ્રિયેષુ ચાપ્રતિઘાતાદશક્તિં પુરુષસ્ય પ્રકૃતિવિકારવ્યતિરિક્તસ્ય દર્શનાત્સર્વાસુ ભૂમિષુ તુષ્ટિમ્ । એવમેતાનિ સ્રોતાંસિ પ્રાણાદયઃ કર્મયોનયશ્ચ વ્યાખ્યાતાઃ । એતેષાં માર્ગે ઽવસ્થાપનાત્પરાં સિદ્ધિકૈવલ્યલક્ષણામચિરેણ પ્રાપ્નોતિ । આહ ચ
યોનીનાં સપ્રમાણાનાં સમ્યઙ્માર્ગે નિયોજનાત્ ।
સ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધત્વાન્નિરાસઙ્ગમતિશ્ચરેત્ ॥ ઇતિ ॥
॥ 51 ॥
॥ ઇતિ યુક્તિદીપિકાયાં નવમમાહ્નિકમ્ ॥
કારિકા 52
એવં યત્પૂર્વમપદિષ્ટં સંયોગકૃતઃ સર્ગ ( ઇસ્ક્ 21 ) ઇતિ તદ્વ્યાખ્યાતમ્ । અત્રેદાનીમાચાર્યાણાં વિપ્રતિપત્તિઃ । ધર્માદીનાં શરીરમન્તરેણાનુત્પત્તેઃ । શરીરસ્ય ચ ધર્માદ્યભાવે નિમિત્તન્તરાસમ્ભવાદુભયમિદમનાદિ । તસ્માદેકરૂપ એવાયં યથૈવાદ્યત્વે તથૈવાતિક્રાન્તાસ્વનાગતાસુ કાલકોટિષુ સર્ગ ઇતિ । આચાર્ય આહ- નૈતદેવમ્, કિં તર્હિ પ્રાક્પ્રધાનપ્રવૃત્તેર્ધર્માધર્મયોરસમ્ભવો બુદ્ધિધર્મત્વાત્તસ્યાશ્ચ પ્રધાનવિકારત્વાત્ । તતસ્તદ્વ્યતિરિક્તં શબ્દાદ્યુપલબ્ધિગુણલક્ષણં ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિલક્ષણં ચાર્થમુદ્દિશ્ય સત્ત્વાદયો મહદહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતત્વેનાવસ્થાય પરમર્ષિહિરણ્યગર્ભાદીનાં શરીરમુત્પાદયન્તિ । ષટ્સિદ્ધિક્ષયકાલોત્તરં તુ ગુણવિમર્દવૈચિત્ર્યાદ્રજસ્તમોવૃત્ત્યનુપાતિ સંસારચક્રં પ્રવૃત્તમ્ ।
ન વિના ભાવૈર્લિઙ્ગમ્
દેવમનુષ્યતિર્યગ્ભાવેન વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
ન વિના લિઙ્ગેન ભાવસંસિદ્ધિઃ ।
સંસિદ્ધિરત્ર નિષ્પત્તિરભિપ્રેતા ।
લિઙ્ગાખ્યો ભાવાખ્યસ્તસ્માદ્ દ્વિવિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ

સો ઽયં લિઙ્ગાખ્યો ભાવાખ્યશ્ચ ષટ્સિદ્ધિક્ષયકાલાદૂર્ધ્વં ભવતિ । ગુણસમનન્તરં તુ અધિકારલક્ષણઃ । તસ્માદ્ દ્વિધા સર્ગઃ અધિકારલક્ષણો ભાવાખ્યશ્ચ । યેષાં તુ ધર્માધર્મશરીરયોઃ પર્યાયેણ હેતુહેતુમદ્ભાવસ્તેષાં કારણમસ્ત્યવ્યક્તમિત્યત્ર ( ઇસ્ક્ 16 ) પ્રતિવિહિતમ્ । યે ઽપિ ચ સાંખ્યા એવમાહુઃ- "ધર્માધર્માધિકારવશાત્પ્રધાનસ્ય પ્રવૃત્તિરિતિ" તેષામન્યતરપરિકલ્પનાનર્થક્યમિતિ । કથમ્ ? યદિ તાવદધિકાર એવાયં પ્રધાનપ્રવૃત્તયે ઽલમ્, કિં ધર્માધર્માભ્યામ્ ? અથ તાવદન્તરેણાધિકારસ્ય પ્રધાનપ્રવૃત્તાવસામર્થ્યમ્, એવમપિ કિમધિકારેણ ? તયોરેવ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાત્ । તસ્માદધિકારભાવનિમિત્તો દ્વિધા સર્ગઃ । તત્ર યથેદં શરીરમવિભક્તં ધર્માર્થકામમોક્ષલક્ષણાસુ ક્રિયાસુ વિભક્તં ભવેદિત્યતઃ પાણ્યાદિવિકલ્પો ઽસ્ય ભવતિ, એવં સત્ત્વસર્ગો ઽપ્યવિભક્તો ધર્માર્થકામમોક્ષલક્ષણાસુ ક્રિયાસુ સમર્થો ભવેદિતિ ॥ 52 ॥
કારિકા 53
અષ્ટવિકલ્પો દૈવસ્તૈર્યગ્યોનશ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ ।
માનુષ્યશ્ચૈકવિધઃ
અષ્ટૌ વિકલ્પા અસ્ય સો ઽયમષ્ટવિકલ્પઃ । અષ્ટપ્રકારો ઽષ્ટભેદ ઇત્યર્થઃ । તદ્યથા બ્રહ્મપ્રજાપતીન્દ્રપિતૃગન્ધર્વનાગરક્ષઃપિશાચાઃ । તૈર્યગ્યોનશ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ- પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપસ્થાવરાઃ । માનુષ્યશ્ચૈકવિધઃ ચ જાત્યન્તરાનુપપત્તેઃ । આહ કિમેતાવાનેવ ભૂતસર્ગવિકલ્પઃ, આહોસ્વિદન્યો ઽસ્તીતિ ? ઉચ્યતે- વિકલ્પાન્તરમસ્ત્યેતેષામેવ સ્થાનાનામન્તર્ગણભેદાત્ । અયં તુ આહોસ્વિદન્યો ઽસ્તીતિ ? ઉચ્યતે- વિકલ્પાન્તરમસ્ત્યેતેષામેવ સ્થાનામન્તરગણભેદાત્ । અયં તુ
સમાસતો ભૌતિકઃ સર્ગઃ

કિમ્ ? ઉપદિષ્ટ ઇત વાક્યશેષઃ । તત્ર દેવાનાં સાધ્યમરુદ્રુદ્રાદિભેદાત્ । તિરશ્ચાં ગ્રામ્યારણ્યાદિભેદાત્ । માનુષાણાં ચ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રભેદાત્ । ઉદ્ભિદ્ભેદશ્ચ વિસ્તરેણાપદિશ્યમાન આનન્ત્યમાપાદયેત્ । તસ્માત્સમાસતો ભૂતસર્ગો ઽપદિશ્યતે ॥ 53 ॥
કારિકા 54
આહ, વિકલ્પાન્તરવચનમ્, સ્રોતોભેદાત્ । દૈવમાનુષતૈર્યગ્યોના ઇતિ ત્રિવિધો ભૂતાનાં વિકલ્પ ઉપદિશ્યતે । સ્રોતાંસિ તુ ચત્વાર્યુક્તાનિ । તસ્માદ્વિકલ્પાન્તરં વક્તવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, ગુણધર્મસંગ્રહસામર્થાત્ । સત્ત્વબહુલા ઊર્ધ્વસ્રોતસઃ । રજોબહુલા અર્વાક્સ્રોતસઃ । તમોબહુલાસ્તિર્યક્સ્રોતસો મુખ્યસ્રોતસશ્ચ । તસ્માદનયોરભેદેનોપદેશઃ ।
આહ, અસુરાદ્યુપસંખ્યાનં કર્તવ્યમ્ । ઇતરેષ્વનન્તર્ભાવાદભેદેન વોપદેશઃ કાર્યા ન તુ દૈવમાનુષતિરશ્ચ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, ઉક્તેષ્વેવ તત્સંગ્રહાત્ । અસુરાણાં તાવદૈન્દ્ર એવ સ્થાને ઽન્તર્ભાવઃ, પૂર્વદેવત્વાત્ । પૂર્વદેવા હ્યસુરાઃ । કિંચ પર્યાયેણેન્દ્રત્વાત્ । ધન્વિપ્રભૃતીનાં પર્યાયેણેન્દ્રત્વં શ્રૂયતે । તથા યક્ષાણાં રક્ષસ્સ્વેકરૂપત્વાત્ । કિન્નરવિદ્યાધરાણાં ગન્ધર્વેષુ, સમાનશીલત્વાત્ । પ્રેતાનાં પિતૃષ્વધિપતિસામાન્યાત્ । તસ્માત્ત્રિવિકલ્પ એવ ભૂતસર્ગઃ । સ ચાયમ્
ઊર્ધ્વં સત્ત્વવિશાલઃ
ઊર્ધ્વમિત્યનેનાષ્ટૌ દેવસ્થાનાન્યાહ । તત્રાયં સર્ગં સત્ત્વવિશાલઃ । પિશાચેભ્યો રક્ષસામ્, રક્ષોભ્યો નાગાનામ્, નાગેભ્યો ગન્ધર્વાણામ્, ગન્ધર્વેભ્યઃ પિત્ઃણામ્, પિતૃભ્યસ્ત્રિદશાનામ્, તેભ્યઃ પ્રજાપતીનામ્, તેભ્યો ઽપિ બ્રહ્મણઃ । એવં વિશાલગ્રહણં સમર્થિતં ભવતિ ।
તમોવિશાલસ્તુ મૂલતઃ સર્ગઃ ।
મૂલતસ્તુ સર્ગસ્તમોવિશાલઃ । પશુભ્યો હિ મૃગાણાં પ્રકૃષ્ટતરં તમઃ, મૃગેભ્યઃ પક્ષિણામ્, પક્ષિભ્યઃ સરીસૃપાણામ્, સરીસૃપેભ્યઃ સ્થાવરાણામ્ ।
મધ્યે રજોવિશાલઃ
દેવેભ્યસ્તિર્યગ્ભ્યશ્ચાવકૃષ્ટાસુ ભૂમિષુ યથા યથા સત્ત્વતમસો નિર્હ્રાસઃ, તથા તથા રજસો વૃદ્ધિઃ । મનુષ્યાસ્તૂભયોર્મધ્યમિતિ તત્ર પરમઃ પ્રકર્ષો રજસઃ । અર્વાક્ સ્રોતસઃ સિદ્ધિરૂપત્વાદત્યન્તં ક્રિયાપ્રવૃત્તત્વાત્ । યથા ચ માનુષેષુ રજઃપ્રકર્ષ એવં બ્રહ્મણઃ સ્થાને સત્ત્વસ્ય, સ્થાવરેષુ તમસઃ । સ ખલ્વયમ્-
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તઃ

ચતુર્દશભેદસ્ત્રિવિકલ્પઃ સત્ત્વાદ્યતિશયનિર્હ્રાસવિષયભાવેન યઃ સર્ગો વ્યાખ્યાતઃ ।
કારિકા 55
અત્ર જરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાનોતિ ચેતનઃ પુરુષઃ ।
જરાકૃતં મરણકૃતં જરામરણકૃતમ્ । તત્ર જરાકૃતં તાવદ્યથા બલીતરંગિતગાત્રત્વમ્, દણ્ડમન્તરેણ ચઙ્ક્રમણાદિષ્વપ્રવૃત્તિઃ, સર્વેન્દ્રિયાણાં વિષયોપભોગેષ્વસામર્થ્યમ્, પ્રબલકાસશ્વાસતા, સાસ્રાવિલેક્ષણતા, દશનાનામસ્થિરત્વમ્, વર્ણવિકૃતિઃ, શૈથિલ્યમભિવ્યાહારસંગો મન્દા સ્મૃતિરિત્યેવમાદિ ।
મરણકૃતમપિ પૃથિવ્યાદીનાં શરીરભાવેનાવસ્થિતૌ સહભાવપ્રતિપક્ષતા સ્વભાવભેદવૃત્તિસંગ્રહપન્થિવ્યૂહાવકાશદાનાદેરુપકારસ્ય પ્રચ્યુતિઃ । ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનવિકારાચ્છબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાનાં સતામગ્રહણમસતાં ચ ગ્રહણમભૂતાકારં સમ્ભવવિપરીતં વા સર્વાર્થાનાં ગ્રહણમ્ । તદ્યથા પૌર્ણમાસ્યાં દક્ષિણતઃ ખણ્ડસ્યેન્દુમણ્ડલસ્ય પિશાચાદીનાં પાણ્ડરસ્ય ચ નભસ ઇત્યાદિ । તથા વાતાદિવૈષમ્યાત્સમુપજનિતાનેકપ્રકારવ્યાધિઃ પ્રભ્રશ્યમાનસકલેન્દ્રિયવૃત્તિઃ સ્રસ્તાઙ્ગઃ તામ્રપીતાસ્રાવિલેક્ષણો ભ્રમદાહશ્વાસાદિપરિગમાન્તર્મર્મસન્ધિર્જલાર્થં દિશો ઽવલોકયન્ સબ્રહ્મલોકેષ્વપિ લોકેષુ ત્રાતારમવિન્દન્ રાગાદ્યનેકકાલાત્પક્વેનાત્મગ્રહેણાત્મકાર્યકરણોપહ્યિમાણબુદ્ધિર્મન્દમન્દેષ્વપિ સ્મૃતિપ્રલમ્ભેષુ દયિતજનસ્યાત્મનશ્ચાનુસ્મરન્દશવિધાત્કુટુમ્બાદ્યઃ પ્રભ્રશ્યતે સો ઽયમવશ્યમ્ભાવી સર્વસત્ત્વાનાં પ્રકૃષ્ટોદ્વેગકારી ચાવ્યુત્પન્નશ્ચાપરિહાર્યશ્ચાનિયતકાલશ્ચ મહાત્મભિઃ પરમર્ષ્યાદિભિરન્ધતામિસ્રશબ્દેનાપદિષ્ટો મરણકૃતં દુઃખમ્ । તચ્ચેદં દુઃખં પ્રધાનમહદહંકારતન્માત્રેન્દ્રિયભૂતવિશેષલક્ષણસ્ય તત્ત્વપર્વણશ્ચૈતન્યાસમ્ભવાત્પુરુષ એવ ચૈતન્યશક્તિયોગાદુપલભ્યતે । તદપિ સમીક્ષ્યોક્તમાચાર્યેણ અત્ર જરામરણકૃતં દુઃખં પ્રાપ્નોતિ ચેતનઃ પુરુષ ઇતિ ।
આહ, જન્મકૃતસ્યોપસંખ્યાનમ્ । યથૈવ હિ જરામરણં ચાત્મનઃ પ્રકૃષ્ટોદ્વેગકારકમેવં જન્માપિ । તથા હ્યયં માતુરુદરે જરાયુપરિવેષ્ટિતશરીરો ઽમેધ્યપરિસ્નુતો વ્રણમાત્રાયાં ગર્ભધાન્યાં યથાસુખસમ્ભવાત્પરિપીતિતગાત્રો માતુરશનાદિભિઃ પીડ્યમાનો ગર્ભાવાસે દુઃખમનુભૂય પશ્ચાત્સંવૃતેનાસ્થિદ્વયવિવરેણ નિસ્સૃતો મૂત્રરુધિરકલિલૈઃ પરિષિક્તગાત્રો બાહ્યેન વાયુના કરૈશ્ચ સંસ્પર્શદસિભિરિવ તુદ્યમાનઃ સ્વસંવેદ્યં દુઃખમાત્મનિ વર્તમાનમાખ્યાતુમસમર્થઃ સ્વસુખદુઃખસામન્યાત્પરત્ર પરિકલ્પિતસુખદુઃખબુદ્ધિભિર્દૃઢગાત્રૈરુપચિતક્લેશૈશ્ચ યાત્યમાનો જન્મદુઃખમનુભવતિ । તસ્માત્તદપિ વક્તવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, અવ્યાપિતવાત્ । માનુષતિરશ્ચામેવ જન્મકૃતં દુઃખં ભવતિ ન દેવાનામ્ । કથમ્ ? તડિદ્વિલસિતવત્ક્ષણમાત્રેણ શરીરપ્રાદુર્ભાવાત્ । જરામરણકૃતં તુ તેષ્વપિ ન નિવર્તતે । તસ્માત્પ્રાધાન્યાદેતદેવોપદિષ્ટં નેતરદિતિ ।
આહ, ઇતરગ્રહણાપ્રસંગઃ, તુલ્યત્વાત્ । ન હિ દેવસ્થાનેષુ જરામરણં વા શ્રૂયતે, તસ્માદવ્યાપિત્વાત્તયોરપ્યગ્રહણપ્રસંગઃ ।
ઉચ્યતે- ન, સ્મૃતિવચનાત્ । જીર્યતે ઽનયેતિ જરા ક્ષય ઇત્યુક્તં ભવતિ । સ ચ દેવભૂમાવપિ ભવતિ । કસ્માત્ ? એવં હ્યાહ-
રજોવિષક્તિરઙ્ગેષુ વૈવર્ણ્યં મ્લાનપુષ્પતા ।
પતિષ્યતાં દેવલોકાત્પ્રાણિનામુપજાયતે ॥
શક્રાદીનાં વ્યાધિશ્રવણાચ્છરીરક્ષયઃ । એવં હ્યાહ- "ત્વાષ્ટ્રીયં સામ ભવતિ ઇન્દ્રં ક્ષામમપિ ન સર્વભૂતાનિ પ્રસ્વાપયિતું નાશક્નુવં સ્તમેતેન સામ્ના ત્વાષ્ટ્રીયેણાસ્વાપયદિતિ ।" તથા પ્રજાપતેર્વાયુરક્ષયીત્ । દક્ષાભિશાપાચ્ચ સોમસ્ય ક્ષયઃ । તથા "પ્રજાપતિર્વૈ સોમાય રાજ્ઞે દુહિત્ઃરદાન્નક્ષત્રાણિ, સ રોહિણ્યામેવાવસત્ । તાન્યપેક્ષ્યમાણાનિ પુનરગચ્છન્ । તસ્માત્ સ્વાનનુપેયમાના પુનર્ગચ્છતિ । તાન્યન્વાગચ્છત્તાનિ પુનરયાચત । તાન્યસ્મૈ ન પુનરદદાત્ । સાબ્રવીત્સર્વેષ્વેવ સમાસત વસાથ તે પુનર્દાસ્યામીતિ । સ રોહિણ્યામેવાવસત્તસ્મિન્નનૃતે યક્ષ્મો ઽગૃહ્ણાત્ । ચન્દ્રમા વૈ સોમો રાજ યદ્રાજાનં યક્ષ્મોગૃહ્ણાત્તદ્રાજયક્ષ્મસ્ય જન્મ । સ તૃણમિવાશુષ્યત્ । સ પ્રજાપતા અનાથત । સો ઽબ્રવીત્સર્વેષ્વેવ સમાવદ્વસાથ ત્વાતો મોક્ષ્યામીતિ । તસ્માચ્ચન્દ્રમાઃ સર્વેષુ નક્ષત્રેષુ સમાવદ્વસતિ । તં વૈશ્વદેવેન ચરુણામાવસ્યાં રાત્રીમયા યજન્તે નૈનં યક્ષ્મોદમુઞ્ચદિત્યાદિ ।" તસ્માદ્દેવભૂમાવપિ જરાકૃતં દુઃખમસ્તિ । તથા મરણકૃતં ભૂમ્યન્તરગમનાત્તત્રોત્પન્નાનાં યયાતિરુદાહરણમ્ । યથા ગોપથબ્રાહ્મણમ્- "દેવાનાં હ વા પઞ્ચદશશતાનિ આસંસ્તાનિ બ્રહ્મકિલ્બિષાદક્ષીયન્ત । તતસ્ત્રયસ્ત્રિંશદેવાસત તદેતદૃચાપ્યુક્તમ્ । સોદર્યાણાં પઞ્ચદશાનાં શતાનાં ત્રયસ્ત્રિંશદુદશિષ્યન્ત દેવાઃ । શેષાઃ પ્રાસીયન્તેતિ ।" શ્વેતારણ્યે ચાન્તકસ્ય રુદ્રેણ કૃતં દુઃખમસ્તીતિ । ઉદાહરણમાત્રાદ્વા । અથવોદાહરણમાત્રમેવ દુઃખાનામ્ । આદિશબ્દલોપો વા વક્તવ્યઃ । જરામરણકૃતમેવોદાહરણત્વેનાભિપ્રેતમ્ । ન પુનર્દુઃખાન્તરમ્ । કસ્માત્ ? તત્રાપિ હ્યાદિશબ્દલોપ ઉદાહરણમાત્રત્વાત્ શક્ત્યા પરિકલ્પયિતુમિદમિત્યુચ્યતે । ન સર્વદુઃખાસ્પદત્વાત્ । સર્વેષાં હિ દુઃખાનામાસ્પદં જરામરણકૃતં સાધારણમ્ । કથમ્ ? તદ્બન્ધુમિત્રાણામપ્યુદ્વેગહેતુત્વાત્ । ન તુ જન્મકૃતમ્, સમ્બન્ધિનાં પ્રહર્ષનિમિત્તત્વાત્ । યતશ્ચ બ્રહ્માદૌ સ્તમ્બપર્યન્તે જગતિ જરામરણકૃતં દુઃખં ન કશ્ચિદતિવર્તતે ।
લિઙ્ગસ્યવિનિવૃત્તેસ્તસ્માદ્દુઃખં સમાસેન

સુખલેશસ્ય તદ્વ્યાપ્તત્વાત્ । યાવદિદં લિઙ્ગં ન નિવર્તતે તાવદવશ્યં દુઃખેન ભવિતવ્યમ્ । પર્યાયેણ સંસ્કારસ્ય સામર્થ્યાલ્લોકાન્તરોપપત્તેઃ । તથા ચાહ-
સુખં ચ દુઃખં ચ હિ સંશયં વારેણાયં સેવતે તત્ર તત્ર ।
કથમ્પુનર્દુઃખેન વ્યાપ્તં સુખમિતિ ચેત્, આબ્રહ્મણો ઽશુદ્ધ્યાતિશયોપપત્તેઃ । તસ્યાશ્ચ દુઃખમૂલત્વાત્ । પ્રજાપતેરક્ષિરોગશ્રવણાત્, ઇન્દ્રસ્ય કામોપતાપાત્ । ગૌતમપરિભાવાદ્ રમ્ભાયાશ્ચાભિશાપાત્પાષાણભાવોપપત્તેઃ, નાગાનાં સર્પસત્રાયાસાત્, વૈશ્રવણસ્ય યસ્કાભિશાપાદ્ધસ્તિભાવોપપત્તિઃ । જરત્કારો પિત્ઃણાં ચ ગર્તે ઽવલમ્બનાત્, પિશાચાનાં મન્ત્રૌષધિમઙ્ગલપ્રયોગૈરુદ્વાસનાન્માનુષતિરશ્ચાં પ્રત્યક્ષત એવ પ્રાયેણ દુઃખાસ્પદત્વાત્ । તસ્માન્નાસ્તિ સંસારે કશ્ચિત્પ્રદેશો યત્ર સહ લિઙ્ગેનાત્માનં દુઃખં નાવાપ્નુયાદિત્યત એવં પ્રયતિતવ્યં યેન લિઙ્ગસ્યૈવાત્યન્તોચ્છેદઃ । તતો હિ સર્વદુઃખાનામત્યન્તોપશમઃ । સમાસગ્રહણં તુ સુખમોહયોરવકાશદાનાર્થમ્ । અન્યથા સંસારે તયોરભાવ એવાભ્યુપગતઃ સ્યાત્ ॥ 55 ॥
કારિકા 56
એવં યથાવત્સર્ગમુપાખ્યાયોપસંહરન્નાહ-
ઇત્યેષ પ્રકૃતિવિકૃતઃ પ્રવર્તતે તત્ત્વભૂતભાવાખ્યઃ ।
પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થં સ્વાર્થ ઇવ પરાર્થ આરમ્ભઃ

ઇતિકરણેન સર્ગસમાપ્તિં દ્યોતયતિ । એષ ઇત્યુક્તમપિ પ્રત્યામ્નાયાર્થં પુનરપેક્ષતે । પ્રકૃત્યા કૃતઃ પ્રકૃતિકૃતઃ । અનેન વાક્યપરિસમાપ્ત્યર્થં વીતાવીતાભ્યાં સિદ્ધં પ્રધાનાસ્તિત્વમ્ । અણ્વાદિપ્રતિષેધં ચાપેક્ષતે । પ્રકૃતિકૃત એવ નાણ્વાદિકૃતઃ । પ્રવર્તત ઇતિ ક્રિયાપ્રબન્ધમાહ । પ્રવૃત્તો ન પ્રવર્ત્સ્યતિ કિં તર્હિ પ્રવર્તત એવાનન્તાનાં શરીરાદિભાવેન પરસ્પરાનુગ્રહેણ ચ । નેયં ક્રિયા કદાચિદપિ ભૂતભવિષ્યદ્રૂપા ભવતિ । કિન્તર્હિ વર્તમાનરૂપા । યથા વહન્તિ નદ્યઃ, તિષ્ઠન્તિ પર્વતા ઇતિ । તત્ત્વભૂતભાવાખ્ય ઇત્યુક્તાનાં નિગમાર્થં પ્રત્યામ્નાયં કરોતિ । તત્ત્વાખ્યો મહદાદિભિર્ભાવાખ્યો વ્યોમાદિઃ । પુરુષં પુરુષં પ્રતિ વિમોક્ષઃ પ્રતિપુરુષવિમોક્ષઃ । તદર્થં પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થમ્ । સર્વપુરુષાધિકારનિબદ્ધાયાઃ સર્વશક્તેર્નિરાકાંક્ષીકરણાર્થમિત્યર્થઃ । સ્વાર્થ ઇવ પરાર્થ આરમ્ભઃ । કાર્યકારણભાવેન । તત્ર કાર્યસ્ય તાવચ્છબ્દાદેઃ સ્વાર્થ ઇવેન્દ્રિયાણાં વિષયભાવઃ । ઇન્દ્રિયાણામપ્રાપ્તવિષયાણાં લૌલ્યમધિષ્ઠાનવિકારાનુમેયં સ્વાર્થમિવ । કરણાનાં ચ સંકલ્પાભિમાનાધ્યવસાયાનાં વિષયદ્વારિભાવોપગમનં મનઃપ્રભૃતીનાં ચ સ્વપ્રવૃત્તિવિષયત્વમ્ । મનો ઽહંકારયોશ્ચ બુદ્ધૌ સ્વપ્રવૃત્ત્યુપસંહારો બુદ્ધેશ્ચ શાન્તઘોરમૂઢત્વં વ્યવસાયકર્તૃત્વં ચ સત્તરજસ્તમસાં ચ પ્રકાશપ્રવૃત્તિનિયમલક્ષણૈર્ધર્મૈઃ પરસ્પરોપકારિત્વમ્ । ન ચૈષ સ્વાર્થઃ, સર્વસ્યાસ્યાચૈતન્યાત્ । કિં તર્હિ પરાર્થ એવાયમારમ્ભઃ । સંઘાતત્વાદિતિ ।
આહ, યદુક્તં પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થમયમારમ્ભ ઇતિ તદયુક્તમ્ । આચાર્યવિપ્રતિપત્તેઃ । પ્રતિપુરુષમન્યત્પ્રધાનં શરીરાદ્યર્થં કરોતિ । તેષાં ચ માહાત્મ્યશરીરપ્રધાનં યદા પ્રવર્તતે તદેતરાણ્યપિ । તન્નિવૃત્તૌ ચ તેષામપિ નિવૃત્તિરિતિ પૌરિકઃ સાંખ્યાચાર્યો મન્યતે । તત્કથમપ્રતિષિધ્યૈકા પ્રકૃતિરભ્યુપગમ્યતે ઇતિ ?
ઉચ્યતે- ન, પ્રમાણાભાવાત્ । ન તાવત્પ્રત્યક્ષત એવ તચ્છક્યં નિશ્ચેતુમ્ । પ્રધાનાનામતીન્દ્રિયત્વાત્ । લિઙ્ગં ચાસન્દિગ્ધં નાસ્તિ । આપ્તાશ્ચ નો નાભિદધુરતો મન્યામહે નૈતદેવમિતિ । કિંચ એકેનાર્થપરિસમાપ્તેઃ । અપરિમિતત્વાદેતદેકં પ્રધાનમલં સર્વપુરુષશરીરોત્પાદનાય । તસ્માદન્યપરિકલ્પનાનર્થક્યમ્ । પરિમિતમિતિ ચેદથ મતમ્, પરિમિતં પ્રધાનમિતિ ન, ઉચ્છેદપ્રસંગાત્ । એવમપિ તસ્યોચ્છેદઃ પ્રાપ્તઃ ક્ષીરવત્ । તથા ચ સંસારોચ્છેદપ્રસંગઃ । કિં ચ અનવસ્થાપ્રસંગાત્ । એકસ્યેશ્વરસ્ય યોગિનો વેચ્છાયોગાદનેકશરીરત્વમ્ । તત્પરિમિતાદયુક્તમ્ । પ્રતિશરીરં વા પ્રધાનપરિકલ્પને પ્રધાનાનવસ્થા ભવતિ । પરિમિતશરીરકારણત્વાભ્યુપગમાદન્યપરિકલ્પનાનર્થક્યમ્ । તતશ્ચ પ્રધાનૈકત્વમેવ । તસ્માદયુક્તં પ્રતિપુરુષં પ્રધાનાનીતિ । યત્તૂક્તં માહાત્મ્યશરીરપ્રધાનપ્રવૃત્તાવિતરેષાં પ્રવૃતિસ્તન્નિવૃત્તૌ નિવૃત્તિરિત્યત્ર બ્રૂમઃ- ન, અતિશયાભાવાત્ । યથા ક્ષેત્રજ્ઞાનાં નિરતિશયત્વાદિતરેતરાપ્રવર્તકત્વમેવમેષામપિ સાતિશયત્વે વા પ્રધાનાનુપપત્તિપ્રસંગઃ, વૈષમ્યાત્ । તસ્માદ્યુક્તં પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થમેકા પ્રકૃતિઃ પ્રવર્તત ઇતિ ॥ 56 ॥
કારિકા 57
આહ, તદનુપપત્તિરાચેતન્યાત્ । ઇહાચેતનાનાં ઘટાદીનામુદ્દિશ્ય પ્રવૃત્તિરદૃષ્ટા । સા ચેદિયમચેતના પ્રકૃતિરસ્યા અપ્યુદ્દિશ્ય પુરુષાર્થં પ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યતે । ભવતિ ચેચ્ચૈતન્યં તર્હિ પ્રાપ્તમસ્યા । તત્ર યદુક્તં પ્રતિપુરુષવિમોક્ષાર્થ પ્રકૃતેઃ પ્રવૃત્તિરિતિ એતદયુક્તમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, દૃષ્ટાન્તોપપત્તેઃ ।
વત્સવિવૃદ્ધિનિમિત્તં ક્ષીરસ્ય યથા પ્રવૃત્તિરજ્ઞસ્ય ।
પુરુષવિમોક્ષનિમિત્તં તથા પ્રવૃત્તિઃ પ્રધાનસ્ય

યથા ક્ષીરમચેતનં વત્સવિવૃદ્ધિમુદ્દિશ્ય પ્રવર્તતે, એવં પ્રધાનમપિ પુરુષવિમોક્ષમુદ્દિશ્ય પ્રવર્તતે । ન ચાસ્ય ચૈતન્યં સ્યાત્ । સાધ્યત્વાદયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, સાધ્યમેતત્ કિં ક્ષીરસ્યોદ્દિશ્ય વત્સવિવૃદ્ધિં પ્રવૃત્તિઃ, અથ નેતિ ? તસ્માદુદાહરણં સાધ્યત્વાદયુક્તમિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? તદભાવે ઽભાવાત્ તદ્ભાવે ચ ભાવાત્ । યત્ર નાસ્તિ વત્સવિવૃદ્ધિસ્તત્ર ન ક્ષીરસ્ય પ્રવૃત્તિરુપલબ્ધા । યત્રાસ્તિ તત્રોપલબ્ધા । યદ્યસ્મિન્ સતિ ભવતિ તસ્ય તદર્થા પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા । તદ્યથા ઘટે કુમ્ભકારસ્ય । સ ચાયમીદૃશો ઽસ્માકમુદ્દેશો ઽભિપ્રેતઃ યદુત તાદર્થ્યમ્ । તસ્માન્નાસ્ત્યુદાહરણસાધ્યત્વમિતિ ।
અસદ્ભાવાભિધાનાત્સત્કાર્યવિરોધ ઇતિ ચેન્ન, વ્યક્તિપર્યાયત્વાત્ । વ્યક્તિપર્યાયો હિ તદિતિ શાસ્ત્રલોકપ્રામાણ્યાત્ । શાસ્ત્રં તાવત્ સત્તામાત્રો મહાન્ વ્યક્તિમાત્ર ઇત્યર્થઃ । લોકે ઽપિ નાસ્ત્યસ્મિન્કૂપે સલિલમિત્યુચ્યતે । ન ક્વચિદપિ કૂપે સલિલં નાસ્ત્યભિવ્યક્તં ન તદ્ ભવતિ । તસ્માન્ન સત્કાર્યવિરોધઃ ।
અદૃષ્ટપ્રેરણત્વાદસિદ્ધિરિતિ ચેદથ મતમ્ । ધર્માધર્મપ્રેરિતં ક્ષીરં પ્રવર્તતે ન વત્સવિવૃદ્ધ્યર્થમિતિ, તદપ્યયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? દોષસામ્યાત્ । ધર્માધર્માવચેતનૌ વિવૃદ્ધિકાલે ક્ષીરં પ્રવર્તયતસ્તદવસાને ચ નિવર્તયતઃ । તસમાદિત્થમપિ પરિકલ્પ્યમાને સમાનો દોષઃ । ઈશ્વરપ્રેરણાદિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ ઈશ્વરસ્તત્ર ક્ષીરં પ્રવર્તયતે વત્સાર્થં, ન સ્વયમિતિ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? પ્રતિષેધાત્ । પ્રાક્પ્રતિષિદ્ધમીશ્વરકર્મ । તસ્માદિદમપ્યયુક્તમ્ । એવં ચેદવસ્થિતો દૃષ્ટાન્તઃ । વાર્ષગણાનાં તુ યથા સ્ત્રીપુંશરીરાણામચેતનાનામુદ્દિશ્યેતરેતરં પ્રવૃત્તિસ્તથા પ્રધાનસ્યેત્યયં દૃષ્ટાન્તઃ ।
આહ, કથમવગમ્યતે તાદર્થ્યાદુત્પન્નેન વ્યક્તેન પુરુષસ્ય સમ્બન્ધો ન પુનઃ સાન્નિધ્યમાત્રાત્, ભિક્ષુવદિતિ ?
ઉચ્યતે- ન, અનપવર્ગપ્રસંગાત્ । સાન્નિધ્યમાત્રાત્પુરુષોપભોગમભ્યુપગચ્છતો નાપવર્ગપ્રસંગઃ સ્યાન્નિત્યસાન્નિધ્યાત્ । તસ્માદયુક્તમેતત્ ।
અપ્રવર્તયિતારં પ્રતિ કાર્યકારણાનાં પ્રવૃત્તિરયુક્તેતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્- અપ્રવર્તયિતા કૃષ્ણાદીનાં ભિક્ષુરતો ન તેષામપિ તં પ્રતિ પ્રવૃત્તિઃ । એવમપ્રવર્તયિતા કાર્યકરણાનાં પુરુષઃ । તસ્માત્તેષામપિ તં પ્રતિ પ્રવૃત્તિરયુક્તેત્યેતદપ્યત એવાનૈકાન્તિકમ્ । વત્સો હિ ક્ષીરસ્યાપ્રવર્તયિતાથ ચ તં પ્રતિ તસ્ય પ્રવૃત્તિઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતપુરુષવિમોક્ષાર્થા પ્રકૃત્તેઃ પ્રવૃત્તિર્ન ચૈતન્યપ્રસંગ ઇતિ ॥ 57 ॥
કારિકા 58
આહ, ન, અપ્રવૃત્તિપ્રસંગાત્ । યદિ પ્રધાનસ્ય પુરુષકૈવલ્યાર્થા પ્રવૃત્તિસ્તેન તદભાવે કૈવલ્યં સિદ્ધમેવેત્યપ્રવૃત્તિપ્રસંગઃ । અથ કેવલે પુરુષે પ્રધાનં પ્રવર્તતે ન તર્હ્યસ્ય તદર્થા પ્રવૃત્તિરિતિ ।
ઔત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થં યથા ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે લોકઃ ।
પુરુષસ્ય વિમોક્ષાર્થં પ્રવર્તતે તદ્વદવ્યક્તમ્

પ્રાગેવૈતદપદિષ્ટમ્- યથા દૃશ્યદર્શનશક્તિયુક્તત્વાદન્યતરાભાવે ચ તયોરાનર્થક્યાત્પ્રધાનપુરુષયોરિતરેતરસમ્બન્ધં પ્રત્યૌત્સુક્યમ્ । દૃષ્ટા ચોપરમાર્થાપિ લોકસ્યૌત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થા પ્રવૃત્તિસ્તથા પ્રધાનસ્યાપ્યુપરમાર્થા પ્રવૃત્તિઃ । અથ દૃશ્યદર્શનશક્ત્યોરૌત્સુક્યનિવૃત્ત્યર્થં પ્રવર્તત ઇત્યેકત્ર કૃતાર્થત્વાદિતરેષ્વપ્રવૃત્તિપ્રસંગ ઇતિ ચેત્ સ્યાદેતત્ । પ્રધાનમેકસ્ય પુરુષસ્યાત્માનં પ્રકાશ્યોપરમેદે દૃશ્યદર્શનશક્તયોરૌત્સુક્યનિવૃત્તિર્ભવિષ્યતિ ॥ 58 ॥
કારિકા 59
અપ્રવૃત્તિશ્ચેત્યેતદપિ નોપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? દૃષ્ટાન્તાન્તરસામર્થ્યાત્ । તદ્યથા કિમ્ ?
ઉચ્યતે-
રઙ્ગસ્ય દર્શયિત્વા નિવર્તતે નર્તકી યથા નૃત્યાત્ ।
પુરુષસ્ય તથાત્માનં પ્રકાશ્ય વિનિવર્તતે પ્રકૃતિઃ

તત્ર નાનાવર્ણસ્વભાવવિજ્ઞાનાનાં પ્રેક્ષાર્થિનાં પુરુષાણાં સંઘાતો રઙ્ગ ઇત્યુચ્યતે । નર્તક્યાશ્ચ તદારાધના નૃત્તિક્રિયાનેકપુરુષાર્થા । યદિ વાત્ર કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્ નૃત્તાચાર્યેણ કુશીલવૈર્વા દૃષ્ટૈવેયં કસ્માન્ન નિવર્તતે ? કથમ્ ? અકૃતાર્થત્વાત્ । એવં સર્વપુરુષાણાં કાર્યકારણસમ્બન્ધેનૌત્સુક્યવતાં નિરાકાંક્ષીકરણાર્થં પ્રવૃત્તા પ્રકૃતિઃ કથમેકસ્ય પુરુષસ્યૌત્સુક્યનિવૃત્તૌ કૃતાર્થા સ્યાત્ ? તસ્માન્નૈકસ્ય પુરુષસ્યાત્માનં પ્રકાશ્ય પ્રકૃતેર્નિવૃત્તિર્યુક્તેતિ । અત્ર ચ-________
********************** ચોમ્મેન્તર્ય્ ઓન્ કારિકાસ્ 60 - 63 લોસ્ત્ **********************
કારિકા 64
______ કાર્યકારણક્રિયાસાક્ષી પુરુષઃ । તસ્માદ્યે ભૌતિકાઃ શિરઃપાણ્યાદયો યે ચાહંકારિકાઃ શ્રવણાદયો વચનાદયઃ સંકલ્પાભિમાનાધ્યવસાયાશ્ચ તે લક્ષણવિપર્યયાત્- નાહં નાષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ । તદેતદેવં તત્ત્વાનામભ્યાસૈકાગ્રમનસો યતેઃ પુનઃ પુનરભ્યાસાત્ એકસ્યાપ્યસ્મિતારૂપસ્ય પરિકલ્પિતવિષયભેદપ્રતિષેધમુખેન
નાસ્મિ ન મે નાહમિત્યપરિશેષમ્ ।
આપ્રકૃતેઃ પ્રતિપક્ષગ્રહણાત્
અવિપર્યયાત્
પઞ્ચસ્રોતસો ઽસ્યાવિદ્યાપર્વણો નિવૃત્તેઃ શાન્તં ધ્રુવં સકલભાવાનુબન્ધપ્રતિપક્ષભૂતં ધર્માદ્યાપ્યાયિતસ્ય બુદ્ધિતત્ત્વસ્યાસન્દિગ્ધમવિપરીતં
વિશુદ્ધં કેવલમુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્

આહ, વિશુદ્ધં કેવલમ્ । અન્યતરાનભિધાનમર્થાભેદાત્ । યદેવ વિશુદ્ધં તદેવ કેવલમિત્યર્થાભેદાદન્યતરચ્છક્યમવક્તુમિતિ ।
ઉચ્યતે- ગુણાન્તરરૂપનિવૃત્તિહેતુત્વાત્ । રજસ્તમોધર્માણાં તાવદ્ ગ્રહણાચ્છુદ્ધં સંશયવિપર્યયવ્યતિરિક્તં ચ કેવલં ક્ષેત્રજ્ઞપરિજ્ઞાને ઽપૂર્વમેવ ઇતિ ॥ 64 ॥
********************** ચોમ્મેન્તર્ય્ ઓન્ કારિકાસ્ 65 અન્દ્ 66 લોસ્ત્ **********************
કારિકા 67
આહ, તત્સમકાલમેવ શરીરસ્ય પાતઃ પ્રાપ્નોતિ । સતિ ધ____વસ્થાનેનાજ્ઞાનહેતુકં શરીરમિતિ ।
ઉચ્યતે- અજ્ઞાનહેતુકં શરીરમ્ । અથ ચાયં નાનાત્વદર્શી ।
ધર્માદીનામકારણપ્રાપ્તૌ ।
તિષ્ઠતિ સંસ્કારવશાચ્ચક્રભ્રમવદ્ ધૃતશરીરઃ