Yoga Vasistha · Verses 6.96-2

ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti brahmaṇi viśrāntimavāpya sa śikhidhvajaḥ /
muhūrtamāsītsaṃśāntamanā nirvātadīpavat

nirvikalpasamādhānapareṇāśu vivikṣitam /
svalīlayeti kumbhena jhaṭityeva prabodhitaḥ

kumbha uvāca /
rājannajñānanidrātaḥ prabuddho'si śivaḥ sthitaḥ /
kāryaṃ nāstamayenaiva na cānastamayena te

sakṛdeva vibhātātmā naṣṭāniṣṭapadātmakaḥ /
kalākalananirmukto jīvanmukto'ṅga sāṃpratam

śrīvasiṣṭha uvāca /
kumbhena bodhitastvevaṃ sa babhūvāvabodhavān /
vinirgato rarājoccairmahāmohasamudgakāt

viśrāntadhīḥ kṣaṇenaiva paśyandṛśyasya vastunaḥ /
asattāmeva muktātmā līlayā samuvāca ha

śikhidhvaja uvāca /
jñātaprāyamapīdaṃ tu yatpṛcchāmi taducyatām /
bhūyo nipuṇabodhāya mama mānada modada

śive śānte nirābhāse pade'nullasitātmani /
draṣṭṛdarśanadṛśyākhyo viśvātmā pratyayaḥ kutaḥ

kumbha uvāca /
sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja rājase vātha bhāsvaraḥ /
etadeva hi te śiṣṭaṃ jñātuṃ yattadidaṃ śrṛṇu

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ kalpānte tadvinaśyati

tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam /
mahākalpavilāsānte satsāramavaśiṣyate

cinmātramamalaṃ śāntamābhātaṃ paramaṃ nabhaḥ /
samastakalanonmuktaṃ yuktaṃ paramayā dhiyā

yadekoditamatyacchaṃ śāntamātatamujjvalam /
paramātmātmakaṃ tejastimitaṃ jñaptimātrakam

apratarkyamavijñeyaṃ samaṃ śivamaninditam /
brahmanirvāṇamāpūrṇamāpūrṇoditasaṃvidā

aṇīyasāmaṇīyaśca sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām /
garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi

īdṛśaṃ tatparaṃ sūkṣmaṃ tasyāgre yadidaṃ nabhaḥ /
aṇoḥ pārśve mahāmeruriva sthūlātma lakṣyate

īdṛśaṃ tatparaṃ sthūlaṃ yasyāgre yadidaṃ jagat /
paramāṇuvadābhāti kvacideva na bhāti ca

viśvātmakacanaṃ nāma pade'saṃbhavavedhasaḥ /
tadahaṃvedanaṃ viddhi virāḍātmā jagatsthitam

vātasya vātaspandasya yathā bhedo na vidyate /
śūnyatvakhatvopamayościnmātrāhaṃtvayostathā

jale'sti deśakālānte yathormyādi sakāraṇam /
pare'saddeśakālānte tathā jagadakāraṇam

hemnyasti deśakālānte kaṭakādi sakāraṇam /
brahmaṇyadeśakālānte tathā jagadakāraṇam

īdṛśaṃ tadvariṣṭhaṃ ca jagadrājyaṃ tadakṣatam /
na dvaitamamalaṃ śāntaṃ jagattṛṇalavāyate

īdṛśaṃ tatparaṃ śreyastasminsati yadīśvare /
jagatpadārthasārthaśrīḥ sā sattāmeti vedanāt

tatsāramekameveha vidyate bhūpate tatam /
ekamekāntacitkāntaṃ naikamapyadvitāvaśāt

tasmāddvitīyā kalanā kācinnāma na vidyate /
ātmatattvamalaṃ bhātaṃ tadevāpūrṇamakṣayam

saṃsthitaṃ sarvadā sarvaṃ sarvākāramivoditam /
adṛśyatvādalabhyatvānna tatkāryaṃ na kāraṇam

pratyakṣāderagamyatvātkimapyeva taduttamam /
sarvaṃ sarvātmakaṃ sūkṣmamacchānubhavamātrakam

ākhyānākhyāsvarūpasya nirābhāsaprabhādṛśaḥ /
sato vāpyasato vātha kathaṃ kāraṇatā bhavet

yadvai na kasyacidbījamanākhyatvānna kāraṇam /
na kiṃcijjāyate tasmātpramāṇādi tatātmanaḥ

akartṛkarmakaraṇaṃ satyaṃ ciddhanamakṣatam /
ātmarūpamanābhāsaṃ svayaṃvedanamakṣatam

tasmānna jāyate kiṃcitparasmādbrahmaṇo mune /
kathaṃ kiṃ labhyate kena yathormyādi sakāraṇam

pare'saddeśakālānte tathā jagadakāraṇam /
śikhidhvaja uvāca /
jalādau yattaraṅgādi tatsakāraṇamasti hi

pare jagadahaṃtādi nākāraṇamavaimyaham /
kumbha uvāca /
idānīṃ tattvato jñātametatsatyaṃ mahīpate

idaṃ jagadahaṃtādi neha kiṃcinna vidyate /
jagacchabdārtharahitaṃ jagadasti śivātmakam

vyomnyeva nirmitaṃ śāntaṃ vyomnā sūkṣmatareṇa ca /
yathā nabhasi śūnyatvaṃ tathedaṃ jagadīśvare

sadṛśaṃ svasvarūpeṇa na vā rūpeṇa kenacit /
evaṃrūpaṃ jagadidaṃ samyagjñātaṃ śivaṃ bhavet

samyagjñānaprabhāveṇa viṣamapyamṛtāyate /
asamyagjñātamaśivaṃ jagadduḥkhapradaṃ param

viṣabuddhyāmṛtamapi bhuktaṃ viṣarasāyate /
īdṛśaśca yathā vetti yadyadeṣa cidīśvaraḥ

tattathaivāśu bhavati tādṛgrūpatayā śivaḥ /
yathā jvālā bhramājjātā vicitrākāravibhramaiḥ

tiṣṭhatyananyarūpaiva brahmasattā tathaiva hi /
yatparaṃ citsvarūpeṇa sthitamātmani mantharam

tattena dehadehyādirjagadādīva lakṣyate /
kevalaṃ paramevetthaṃ paramaṃ bhāsate śivam

ato jagadahaṃtādi praśna eveti nocitaḥ /
yadvastu vidyamānaṃ satpraśnastatra virājate

prekṣitaṃ yattu nāstyeva prekṣāpraśnena tatra kim /
saṃniveśaṃ vinā sattā yathā hemno na vidyate

tathā jagadahaṃbhāvaṃ vinā neśasya saṃsthitiḥ / /
akāraṇatvānnāstīdaṃ brahmaivetthaṃ vijṛmbhate

ajṛmbhamāṇamevedaṃ jagattveneva saṃsthitam /
yanmayā eva tenaiva mithaḥ saṃpreritāśayam

camatkurvantyamī bhāvāḥ pañcake mithunaughavat /
cinmātra eva cinmātraṃ cinmātreṇāvadhīyate

nānātmanaiva nāneva svātmajñānātmanātmavat /
pūrṇātpūrṇānyuddharanti pūrṇātpūrṇāni cakrire

bhavanti pūrṇātpūrṇāni pūrṇamevāvaśiṣyate /
cinmātrameva kacati yaccinmātramayātmani

akacitvaiva tannāma kacitaṃ sargavedanam /
ahaṃ citā cidevādau bhavatīva svayaṃ tataḥ

abhavantyeva rūpaṃ svamatyajantī nirāmayam /
tejomayamanādyantaṃ manorūpamanantakam

samrāṭsaṃsāramābhāsi bhavatīva svayaṃ vapuḥ /
paśyatyatha sadevedaṃ svarūpatvātsadeva vā /
bhāvanādbhūtatāmeti dṛśyaṃ bhavati ca kṣaṇāt

śāntaṃ jagatprasararūpatayā svabhāva-
śabdārthamuktamidamavyapadeśyamekam /
vastu sthitaṃ nijacamatkaraṇāvaloka-
rūpaṃ jagatsvarahitānubhavātmatattvam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvā० pū० cū० śikhidhvajāvabodhanaṃ nāma ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ