યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.96-2

ષણ્ણવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ બ્રહ્મણિ વિશ્રાન્તિમવાપ્ય સ શિખિધ્વજઃ ।
મુહૂર્તમાસીત્સંશાન્તમના નિર્વાતદીપવત્

નિર્વિકલ્પસમાધાનપરેણાશુ વિવિક્ષિતમ્ ।
સ્વલીલયેતિ કુમ્ભેન ઝટિત્યેવ પ્રબોધિતઃ

કુમ્ભ ઉવાચ ।
રાજન્નજ્ઞાનનિદ્રાતઃ પ્રબુદ્ધોઽસિ શિવઃ સ્થિતઃ ।
કાર્યં નાસ્તમયેનૈવ ન ચાનસ્તમયેન તે

સકૃદેવ વિભાતાત્મા નષ્ટાનિષ્ટપદાત્મકઃ ।
કલાકલનનિર્મુક્તો જીવન્મુક્તોઽઙ્ગ સાંપ્રતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કુમ્ભેન બોધિતસ્ત્વેવં સ બભૂવાવબોધવાન્ ।
વિનિર્ગતો રરાજોચ્ચૈર્મહામોહસમુદ્ગકાત્

વિશ્રાન્તધીઃ ક્ષણેનૈવ પશ્યન્દૃશ્યસ્ય વસ્તુનઃ ।
અસત્તામેવ મુક્તાત્મા લીલયા સમુવાચ હ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
જ્ઞાતપ્રાયમપીદં તુ યત્પૃચ્છામિ તદુચ્યતામ્ ।
ભૂયો નિપુણબોધાય મમ માનદ મોદદ

શિવે શાન્તે નિરાભાસે પદેઽનુલ્લસિતાત્મનિ ।
દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાખ્યો વિશ્વાત્મા પ્રત્યયઃ કુતઃ

કુમ્ભ ઉવાચ ।
સાધુ પૃષ્ટં મહારાજ રાજસે વાથ ભાસ્વરઃ ।
એતદેવ હિ તે શિષ્ટં જ્ઞાતું યત્તદિદં શ્રૃણુ

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં કલ્પાન્તે તદ્વિનશ્યતિ

તતઃ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્તતમ્ ।
મહાકલ્પવિલાસાન્તે સત્સારમવશિષ્યતે

ચિન્માત્રમમલં શાન્તમાભાતં પરમં નભઃ ।
સમસ્તકલનોન્મુક્તં યુક્તં પરમયા ધિયા

યદેકોદિતમત્યચ્છં શાન્તમાતતમુજ્જ્વલમ્ ।
પરમાત્માત્મકં તેજસ્તિમિતં જ્ઞપ્તિમાત્રકમ્

અપ્રતર્ક્યમવિજ્ઞેયં સમં શિવમનિન્દિતમ્ ।
બ્રહ્મનિર્વાણમાપૂર્ણમાપૂર્ણોદિતસંવિદા

અણીયસામણીયશ્ચ સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ ।
ગરીયસાં ગરિષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ શ્રેયસામપિ

ઈદૃશં તત્પરં સૂક્ષ્મં તસ્યાગ્રે યદિદં નભઃ ।
અણોઃ પાર્શ્વે મહામેરુરિવ સ્થૂલાત્મ લક્ષ્યતે

ઈદૃશં તત્પરં સ્થૂલં યસ્યાગ્રે યદિદં જગત્ ।
પરમાણુવદાભાતિ ક્વચિદેવ ન ભાતિ ચ

વિશ્વાત્મકચનં નામ પદેઽસંભવવેધસઃ ।
તદહંવેદનં વિદ્ધિ વિરાડાત્મા જગત્સ્થિતમ્

વાતસ્ય વાતસ્પન્દસ્ય યથા ભેદો ન વિદ્યતે ।
શૂન્યત્વખત્વોપમયોશ્ચિન્માત્રાહંત્વયોસ્તથા

જલેઽસ્તિ દેશકાલાન્તે યથોર્મ્યાદિ સકારણમ્ ।
પરેઽસદ્દેશકાલાન્તે તથા જગદકારણમ્

હેમ્ન્યસ્તિ દેશકાલાન્તે કટકાદિ સકારણમ્ ।
બ્રહ્મણ્યદેશકાલાન્તે તથા જગદકારણમ્

ઈદૃશં તદ્વરિષ્ઠં ચ જગદ્રાજ્યં તદક્ષતમ્ ।
ન દ્વૈતમમલં શાન્તં જગત્તૃણલવાયતે

ઈદૃશં તત્પરં શ્રેયસ્તસ્મિન્સતિ યદીશ્વરે ।
જગત્પદાર્થસાર્થશ્રીઃ સા સત્તામેતિ વેદનાત્

તત્સારમેકમેવેહ વિદ્યતે ભૂપતે તતમ્ ।
એકમેકાન્તચિત્કાન્તં નૈકમપ્યદ્વિતાવશાત્

તસ્માદ્દ્વિતીયા કલના કાચિન્નામ ન વિદ્યતે ।
આત્મતત્ત્વમલં ભાતં તદેવાપૂર્ણમક્ષયમ્

સંસ્થિતં સર્વદા સર્વં સર્વાકારમિવોદિતમ્ ।
અદૃશ્યત્વાદલભ્યત્વાન્ન તત્કાર્યં ન કારણમ્

પ્રત્યક્ષાદેરગમ્યત્વાત્કિમપ્યેવ તદુત્તમમ્ ।
સર્વં સર્વાત્મકં સૂક્ષ્મમચ્છાનુભવમાત્રકમ્

આખ્યાનાખ્યાસ્વરૂપસ્ય નિરાભાસપ્રભાદૃશઃ ।
સતો વાપ્યસતો વાથ કથં કારણતા ભવેત્

યદ્વૈ ન કસ્યચિદ્બીજમનાખ્યત્વાન્ન કારણમ્ ।
ન કિંચિજ્જાયતે તસ્માત્પ્રમાણાદિ તતાત્મનઃ

અકર્તૃકર્મકરણં સત્યં ચિદ્ધનમક્ષતમ્ ।
આત્મરૂપમનાભાસં સ્વયંવેદનમક્ષતમ્

તસ્માન્ન જાયતે કિંચિત્પરસ્માદ્બ્રહ્મણો મુને ।
કથં કિં લભ્યતે કેન યથોર્મ્યાદિ સકારણમ્

પરેઽસદ્દેશકાલાન્તે તથા જગદકારણમ્ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
જલાદૌ યત્તરઙ્ગાદિ તત્સકારણમસ્તિ હિ

પરે જગદહંતાદિ નાકારણમવૈમ્યહમ્ ।
કુમ્ભ ઉવાચ ।
ઇદાનીં તત્ત્વતો જ્ઞાતમેતત્સત્યં મહીપતે

ઇદં જગદહંતાદિ નેહ કિંચિન્ન વિદ્યતે ।
જગચ્છબ્દાર્થરહિતં જગદસ્તિ શિવાત્મકમ્

વ્યોમ્ન્યેવ નિર્મિતં શાન્તં વ્યોમ્ના સૂક્ષ્મતરેણ ચ ।
યથા નભસિ શૂન્યત્વં તથેદં જગદીશ્વરે

સદૃશં સ્વસ્વરૂપેણ ન વા રૂપેણ કેનચિત્ ।
એવંરૂપં જગદિદં સમ્યગ્જ્ઞાતં શિવં ભવેત્

સમ્યગ્જ્ઞાનપ્રભાવેણ વિષમપ્યમૃતાયતે ।
અસમ્યગ્જ્ઞાતમશિવં જગદ્દુઃખપ્રદં પરમ્

વિષબુદ્ધ્યામૃતમપિ ભુક્તં વિષરસાયતે ।
ઈદૃશશ્ચ યથા વેત્તિ યદ્યદેષ ચિદીશ્વરઃ

તત્તથૈવાશુ ભવતિ તાદૃગ્રૂપતયા શિવઃ ।
યથા જ્વાલા ભ્રમાજ્જાતા વિચિત્રાકારવિભ્રમૈઃ

તિષ્ઠત્યનન્યરૂપૈવ બ્રહ્મસત્તા તથૈવ હિ ।
યત્પરં ચિત્સ્વરૂપેણ સ્થિતમાત્મનિ મન્થરમ્

તત્તેન દેહદેહ્યાદિર્જગદાદીવ લક્ષ્યતે ।
કેવલં પરમેવેત્થં પરમં ભાસતે શિવમ્

અતો જગદહંતાદિ પ્રશ્ન એવેતિ નોચિતઃ ।
યદ્વસ્તુ વિદ્યમાનં સત્પ્રશ્નસ્તત્ર વિરાજતે

પ્રેક્ષિતં યત્તુ નાસ્ત્યેવ પ્રેક્ષાપ્રશ્નેન તત્ર કિમ્ ।
સંનિવેશં વિના સત્તા યથા હેમ્નો ન વિદ્યતે

તથા જગદહંભાવં વિના નેશસ્ય સંસ્થિતિઃ । ।
અકારણત્વાન્નાસ્તીદં બ્રહ્મૈવેત્થં વિજૃમ્ભતે

અજૃમ્ભમાણમેવેદં જગત્ત્વેનેવ સંસ્થિતમ્ ।
યન્મયા એવ તેનૈવ મિથઃ સંપ્રેરિતાશયમ્

ચમત્કુર્વન્ત્યમી ભાવાઃ પઞ્ચકે મિથુનૌઘવત્ ।
ચિન્માત્ર એવ ચિન્માત્રં ચિન્માત્રેણાવધીયતે

નાનાત્મનૈવ નાનેવ સ્વાત્મજ્ઞાનાત્મનાત્મવત્ ।
પૂર્ણાત્પૂર્ણાન્યુદ્ધરન્તિ પૂર્ણાત્પૂર્ણાનિ ચક્રિરે

ભવન્તિ પૂર્ણાત્પૂર્ણાનિ પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ।
ચિન્માત્રમેવ કચતિ યચ્ચિન્માત્રમયાત્મનિ

અકચિત્વૈવ તન્નામ કચિતં સર્ગવેદનમ્ ।
અહં ચિતા ચિદેવાદૌ ભવતીવ સ્વયં તતઃ

અભવન્ત્યેવ રૂપં સ્વમત્યજન્તી નિરામયમ્ ।
તેજોમયમનાદ્યન્તં મનોરૂપમનન્તકમ્

સમ્રાટ્સંસારમાભાસિ ભવતીવ સ્વયં વપુઃ ।
પશ્યત્યથ સદેવેદં સ્વરૂપત્વાત્સદેવ વા ।
ભાવનાદ્ભૂતતામેતિ દૃશ્યં ભવતિ ચ ક્ષણાત્

શાન્તં જગત્પ્રસરરૂપતયા સ્વભાવ-
શબ્દાર્થમુક્તમિદમવ્યપદેશ્યમેકમ્ ।
વસ્તુ સ્થિતં નિજચમત્કરણાવલોક-
રૂપં જગત્સ્વરહિતાનુભવાત્મતત્ત્વમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજાવબોધનં નામ ષણ્ણવતિતમઃ સર્ગઃ