Yoga Vasistha · Chapter 6.97

saptanavatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
saṃvinmayatvājjagataḥ svapnasya paramātmanaḥ /
brahmākāśatayā sarvaṃ brahmaivetyanubhūyate

bhramasya cātidṛśyatvādadṛśyatvānmahāciteḥ /
madaśaktivadātmeti satyatāsyāpi yujyate

asattvāddṛśyaviśrānteralabhyatvānmahāciteḥ /
upalabdhurabhāvācca śūnyanāmnīva satyapi

cinmātraṃ puruṣo'kartā sametyavyaktato jagat /
evaṃdṛṣṭeḥ satyametadevamarthānubhūtitaḥ

vivarto brahmaṇo dṛśyamityevaṃvādino'pi sat /
matamevaṃsvarūpāṇāmarthānāmanubhūtitaḥ

paramāṇusamūhātma jagadityapi satyataḥ /
saṃvedyate yathā yadyattattathaivānubhūtitaḥ

yathā dṛṣṭaṃ tathaivedamiha loke paratra ca /
nāsanna saditi prauḍhā satyamādhyātmikī gatiḥ

bāhyamevāsti nāstyanyadityanye satyavādinaḥ /
svātmanyakṣagaṇātītaṃ prāpnuvanti na te yataḥ

anārataviparyāsadarśanātkṣaṇabhaṅgadhīḥ /
yuktaiva tadvidāmādyaṃ sarvaśakti hi tatpadam

kalaviṅkaghaṭanyāyo dharma ityapi tadvidām /
tathātmasiddhermlecchānāṃ taddeśeṣu na duṣyati

samāḥ santaśca viprāgniviṣāmṛtamṛtiṣvapi /
bhāntyevaṃ tadvidāṃ sarvamidaṃ sarvātmakaṃ yataḥ

svabhāvasiddhamevedaṃ yuktamityeva tadvidām /
anviṣṭā yāti no prāptiṃ buddhimatsarvakartṛtā

ekaḥ sarvatra karteti satyaṃ tanmayacetasām /
so'yaṃ niścayavānso'tra tadāpnotītyabādhitam

ayaṃ lokaḥ paraścāsti snānāgnyādi ca netarat /
etadetādṛśaṃ satyaṃ viddhi bhāvitabhāvanam

aśeṣaṃ śūnyameveti bauddhānāmetadeva sat /
labhyate tadvicāreṇa yatra kiṃcana naiva hi

citiścintāmaṇiriva kalpadruma ivepsitam /
āśu saṃpādayatyantarātmanātmani khātmikā

nedaṃ śūnyaṃ na cāśūnyamityavastu na tadvidām /
sarvaśaktirhi sā śaktirna tadvidyata eva tat

tasmātsvaniścaye yasminyaḥ sthitaḥ sa tathā tataḥ /
avaśyaṃ phalamāpnoti na cedbālyānnivartate

vicārya paṇḍitaiḥ sārdhaṃ śreṣṭhavastuni dhīmatā /
sa rūḍho niścayo grāhyo netaratra yathā tathā

saṃbhavatyuttamaprajñaḥ śāstrato vyavahārataḥ /
yo yatra nāma tatrāsau paṇḍitastaṃ samāśrayet

satāṃ vivadamānānāṃ sacchāstravyavahāriṇām /
yaḥ samāhlādako'nindyaḥ sa śreṣṭhastaṃ samāśrayet

sarva evāniśaṃ śreyo dhāvanti prāṇino balāt /
parinimnaṃ payāṃsīva tadvicārya samāśrayet

kallolairuhyamānānāṃ nṛṇāṃ saṃsārasāgare /
ajñātā divasā yānti tṛṇānāmiva bindavaḥ

śrīrāma uvāca /
jagatpūrvaṃ latevāpi viśrāntā vitate pade /
pūrvāparavicāreṇa ke parābhāvadarśinaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
jātau jātau katipaye vyapadeśyā bhavanti te /
yeṣāṃ yānti prakāśena divasā bhāsvatāmiva

adhaścordhvaṃ ca dhāvantaścakrāvartavivartanaiḥ /
sarve tṛṇavaduhyante mūḍhā mohabhavāmbudhau

naṣṭātmasthitayo bhogavahniṣu prajvalantyalam /
devā divi davenādrau dahyamānā drumā iva

pātitā madasaṃpannā dānavā dānavāribhiḥ /
gajā iva nirālānā ghore nārāyaṇāvaṭe

na gandhamapi gandharvā darśayanti vivekajam /
gītapītaparāmarśāḥ saranti hariṇā iva

vidyādharāśca vidyānāmādhāratvena mohitāḥ /
sphuritānāmudārāṇāmapi kurvanti nādaram

yakṣā vikṣobhitabhuvo dakṣatāmakṣatā iva /
darśayantyasahāyeṣu bālavṛddhātureṣu ca

dantināmiva mattānāṃ raṃhasā hariṇāriṇā /
kṛtaḥ kariṣyasi tvaṃ ca rākṣasānāṃ parikṣayam

bhṛśaṃ piśācāḥ paśyanti bhūtabhojanacintayā /
dhūmāndhakārānilayā jvālayāhutayo yathā

nāgajālamṛṇālāni magnāni dharaṇītale /
nagānāmiva mūlāni jaḍānīva sthitānyalam

vivaraṃ śaraṇaṃ yeṣāṃ kīṭānāmiva bhūtale /
teṣāmasurabālānāṃ vivekeṣu kathaiva kā

alpamātrakaṇārthena saṃcaranti divāniśam /
pipīlikāsadharmāṇaḥ prāyeṇa puruṣā api

sarvāsāṃ bhūtajātīnāṃ vyagrāṇāṃ vyarthadīrghayā /
kṣībāṇāmiva gacchanti divasāni durīhayā

na kaṃcitsaṃspṛśatyantarviveko vimalo janam /
jale'gādhe nipatitaṃ nimajjantaṃ rajo yathā

nīyante niyamādhūtā mānavā mānavāyubhiḥ /
kāmpikaiḥ sphuṭatāpūtāḥ kirārunikarā iva

pānabhojanajambāle gahane yoginīgaṇāḥ /
durgandhapalvalodgāre patitāḥ pāmarā iva

kevalaṃ yamacandrendrarudrārkavaruṇānilāḥ /
jīvanmuktā haribrahmaguruśukrānalādayaḥ

prajāpatīnāṃ saptarṣidakṣādyāḥ kaśyapādayaḥ /
nāradādyāḥ kumārādyāḥ sanakādyāḥ surātmajāḥ

dānavānāṃ hiraṇyākṣabaliprahlādaśambarāḥ /
mayavṛtrāndhanamucikeśiputramurādayaḥ

bibhīṣaṇādyā rakṣassu prahastendrajidādayaḥ /
śeṣatakṣakakarkoṭamahāpadmādayo'hiṣu

brahmaviṣṇvindralokeṣu vāstavyā muktadehinaḥ /
muktasvabhāvāstuṣitāḥ siddhāḥ sādhyāśca kecana

mānuṣeṣu ca rājāno munayo brāhmaṇottamāḥ /
jīvanmuktāḥ saṃbhavanti viralāstu raghūdvaha

bhūtāni santi sakalāni bahūni dikṣu
bodhānvitāni viralāni bhavanti kiṃtu /
vṛkṣā bhavanti phalapallavajālayuktāḥ
kalpadrumāstu viralāḥ khalu saṃbhavanti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣo० nirvāṇaprakaraṇe u० vivekiviralatvavarṇanaṃ nāma saptanavatitamaḥ sargaḥ