Yoga Vasistha · Chapter 6.96

ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
pāṣāṇākhyānametatte kathitaṃ kāryakovida /
anayemāḥ sphuraddṛṣṭyā sṛṣṭayo nabhasi sthitāḥ

na ca sthitaṃ kiṃcanāpi kvacanāpi kadācana /
sthitaṃ brahmaghane brahma yathāsthitamakhaṇḍitam

brahma cinmātrakaṃ viddhi tadyathā svapnadṛṣṭiṣu /
puraṃ bhavannijādrūpānna kadācana bhidyate

svayaṃbhūtvasamāpattau tathā dṛśyavyavasthitau /
svarūpamajahattveva cidākāśamajaṃ sthitam

na svayaṃbhūrna ca jaganna svapnapuramastyalam /
sthitaṃ saṃvinmahādṛṣṭyā brahma cinmātrametayā

yathā puraṃ bhavatsvapne cidrūpaṃ svātmani sthitam /
akhaṇḍamevamāsṛṣṭerāmahāpralayasthiteḥ

hemahemāśmanoḥ svapnapuracetanayoryathā /
bhedo na saṃbhavatyeva na bhedaścitisargayoḥ

citirekāsti no sargo hemāsti na tadūrmikā /
svapnācale cidevāsti na tu kācana śailatā

cideva śailavadbhāti yathā svapne nirāmayā /
tathā brahma nirākāraṃ sargavadbhāti netarat

cinmātramidamākāśamanantamajamavyayam /
mahākalpasahasreṣu nodeti na ca śāmyati

cidākāśo hi puruṣaścidākāśo bhavānayam /
cidākāśo'hamajaraścidākāśo jagattrayam

cidākāśaṃ varjayitvā śavameva śarīrakam /
acchedyo'sāvadāhyo'sau cidākāśo na śāmyati

ato na kiṃcinmriyate na ca kiṃcana jāyate /
cittvāttataścitkacanaṃ jagadityanubhūyate

cinmātrapuruṣo janturmriyate yadi nāma vā /
tato mariṣyattatputro niḥsaṃdehaṃ piturmṛtau

ekasminpramṛte jantāvamariṣyaṃstu sarvadā /
sarva eva janāḥ śūnyamabhaviṣyanmahītalam

na cādyāpi mṛtaṃ rāma cinmātraṃ kasyacitkvacit /
na ca śūnyā sthitā bhūmistasmāccitpuruṣo'kṣayaḥ

ekaṃ cinmātramevāhaṃ na śarīrādayo mama /
iti satyanusaṃdhāne kva janmamaraṇādayaḥ

ahaṃ cinmātramamalamityātmānubhavaṃ svayam /
apahantyātmahantāro nimajjantyāpadarṇave

cidahaṃ gaganādacchā nityānantā nirāmayā /
kiṃ jīvitaṃ me kiṃ vāpi maraṇaṃ vā sukhāsukhe

vyomātmacetanamahaṃ ke śarīrādayo mama /
ityātmahāpahnute'ntaryo'nubhūtaṃ dhigastu tam

cidākāśamahaṃ svacchamanubhūtiriti sphuṭā /
yasyāstamāgatā mūḍhaṃ taṃ jīvantaṃ śavaṃ viduḥ

ahaṃ vedanamātrātmā kāni dehendriyāṇi me /
labdhātmānamiti svacchaṃ pravilumpanti nāpadaḥ

cinmātraṃ śuddhamātmānaṃ yo'valambya sthiraḥ sthitaḥ /
nādhayastaṃ vilumpanti mahopalamiveṣavaḥ

cittvaṃ svabhāvaṃ vismṛtya baddhāsthā ye śarīrake /
taiḥ suvarṇaṃ parityajya gṛhītaṃ bhasma vastutaḥ

balaṃ buddhiśca tejaśca deho'hamiti bhāvanāt /
naśyatyudetyetadeva cidevāhamiti sthiteḥ

cidākāśamahaṃ śuddhaṃ ke me maraṇajanmanī /
evaṃ sthite syuḥ kiṃniṣṭhā lobhamohamadādayaḥ

cidākāśādṛte dehānyo'nyatsāramavāpnuyāt /
tasmai tadyujyate vaktuṃ santi lobhādayastviti

na cchidye na ca dahye'haṃ cinmātraṃ vajravacciti /
na dehī niścayo yasya taṃ pratyantakarastṛṇam

aho nu mugdhatā jñānadṛṣṭīnāṃ yadvidantyalam /
śarīraśakalābhāve naśyāma iti mohitāḥ

ahaṃ cinnabha eveti satye bhāve sthire sati /
vajrapātayugāntāgnidāhāḥ puṣpotkaropamāḥ

cinmātramamaraṃ nāhaṃ yannaśyāmīti roditi /
anaṣṭa eva taddeho jātāpūrvā kharolikā

idaṃ cetanamevāhaṃ nāhaṃ dehādidṛṣṭayaḥ /
iti niścayavānyo'ntarna sa muhyati karhicit

ahaṃ cetanamākāśo nāśo me nopapadyate /
cetanena jagatpūrṇaṃ keva saṃdehitātra vaḥ

cetanaṃ varjayitvānyatkiṃcidyūyaṃ janā yadi /
yaducyatāṃ mahāmūḍhāḥ svātmā kimapalapyate

taccetanaṃ cenmriyate tajjanāḥ pratyahaṃ mṛtāḥ /
brūta kiṃ na mṛtā yūyaṃ tanmṛtaṃ kila cetanam

tasmānna mriyate kiṃcinna ca jīvati kiṃcana /
jīvāmīti mṛto'smīti ciccetati na naśyati

ciccetati yathā vā yattattathā sāśu paśyati /
ābālameṣo'nubhavo na kvacitsā ca naśyati

paripaśyati saṃsāraṃ paripaśyati muktatām /
sukhaduḥkhāni jānāti svarūpāttanna bhidyate

aparijñātadehāttu dhatte mohābhidhāṃ svayam /
parijñātasvarūpāttu dhatte mokṣābhidhāṃ svayam

nāstameti na codeti na kadācana kiṃcana /
sarvameva ca cinmātramākāśaviśadaṃ yataḥ

na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yanmṛṣā /
yadyathā yena nirṇītaṃ tattathā taṃ prati sthitam

yadyadyathā jagati cetati cetanātmā
tattattathānubhavatītyanubhūtisiddham /
dṛṣṭaṃ viṣāmṛtadṛśeva padārthajātaṃ
nātosti saṃvidavidheyamitiprasiddham

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० amaratvapratipādanaṃ nāma ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ