Yoga Vasistha · Verses 6.53-2
tripañcāśaḥ sargaḥ
śrībhagavānuvāca /
arjuna tvaṃ na hantā tvamabhimānamalaṃ tyaja /
jarāmaraṇanirmuktaḥ svayamātmāsi śāśvataḥ
yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate /
hatvāpi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate
yaiva saṃjāyate saṃvidantaḥ sevānubhūyate /
ayaṃ so'hamidaṃ tanma ityantaḥ saṃvidaṃ tyaja
anayaiva ca yukto'smi naṣṭo'smīti ca bhārata /
abhitaḥ sukhaduḥkhābhyāmavaśaḥ paritapyase
svātmāṃśaiḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi bhāgaśaḥ /
ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate
cakṣuḥ paśyatu karṇaśca śrṛṇotu tvakspṛśatvidam /
rasanā ca rasaṃ yātu kātra ko'hamiti sthitiḥ
kalanākarmaṇi rate manasyapi mahātmanaḥ /
na kaścidatrāhamiti kleśabhāge ka eva te
bahubhiḥ samavāyena yatkṛtaṃ tatra bhārata /
eko'bhimānaduḥkhena hāsyāyaiva hṛiṃ gṛhyate
kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi /
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye
ahantvaviṣacūrṇena yeṣāṃ kāyo na māritaḥ /
kurvanto'pi haranto'pi na ca te nirviṣūcikāḥ
na kvacidrājate kāyo mamatāmedhyadūṣitaḥ /
prājño'pyatibahujño'pi duḥśīla iva mānavaḥ
nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī /
yaḥ sa kāryamakāryaṃ vā kurvannapi na lipyate
idaṃ ca te pāṇḍusuta svakarma kṣātramuttamam /
api krūramatiśreyaḥ sukhāyaivodayāya ca
api kutsitamapyanyadapyadharmamayakramam /
śreṣṭhaṃ te svaṃ yathā karma tathehāmṛtavānbhava
mūrkhasyāpi svakarmaiva śreyase kimu sanmateḥ /
matirgaladahaṃkārā patitāpi na lipyate
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya /
niḥsaṅgastvaṃ yathāprāptakarmavānna nibadhyase
śāntabrahmavapurbhūtvā karma brahmamayaṃ kuru /
brahmārpaṇasamācāro brahmaiva bhavasi kṣaṇāt
īśvarārpitasarvārtha īśvarātmā nirāmayaḥ /
īśvaraḥ sarvabhūtātmā bhava bhūṣitabhūtalaḥ
saṃnyastasarvasaṃkalpaḥ samaḥ śāntamanā muniḥ /
saṃnyāsayogayuktātmā kurvanmuktamatirbhava
arjuna uvāca /
saṅgatyāgasya bhagavaṃstathā brahmārpaṇasya ca /
īśvarārpaṇarūpasya saṃnyāsasya ca sarvaśaḥ
tathā jñānasya yogasya vibhāgaḥ kīdṛśaḥ prabho /
krameṇa kathayaitanme mahāmohanivṛttaye
śrībhagavānuvāca /
sarvasaṃkalpasaṃśāntau praśāntaghanavāsanam /
na kiṃcidbhāvanākāraṃ yattadbrahma paraṃ viduḥ
tadudyogaṃ vidurjñānaṃ yogaṃ ca kṛtabuddhayaḥ /
brahma sarvaṃ jagadahaṃ ceti brahmārpaṇaṃ viduḥ
antaḥśūnyaṃ bahiḥśūnyaṃ pāṣāṇahṛdayopamam /
śāntamākāśakośācchaṃ na dṛśyaṃ na dṛśaḥ param
tata īṣadyadutthānamīṣadanyatayoditam /
sa jagatpratibhāso'yamākāśamiva śūnyatā
bhāvo'hamiti ko'pyeṣa pratyekamuditaściteḥ /
koṭikoṭyaṃśakalitaḥ ka ivainaṃ prati grahaḥ
apṛthagbhūta evaiṣa pṛthagbhūta iva sthitaḥ /
pṛthaktvaṃ hi na paryanto nāhamityavagacchati
yathehāhaṃ tathehāsti ghaṭādīhāpi markaṭaḥ /
svamīhaivaṃ tathāmbhodhiḥ kimahaṃtāṃ prati grahaḥ
vikalpabhede sphurite saṃvitsāramayātmani /
vaicitryeṇa vicitrepi kimekatve'pi no grahaḥ
iti jñātavibhāgasya buddhau tasya parikṣayaḥ /
karmaṇāṃ yaḥ phalatyāgastaṃ saṃnyāsaṃ vidurbudhāḥ
tyāgaḥ saṃkalpajālānāmasaṃsaṅgaḥ sa kathyate /
samastakalanājālasyeśvaratvaikabhāvanā
galitadvaitanirbhāsametadeveśvarārpaṇam /
abodhavaśato bhedo nāmnaivaiṣāṃ cidātmani
bodhātmā kila śabdārtho jagadekaṃ na saṃśayaḥ /
ahamāśā jagadahaṃ svamahaṃ karma cāpyaham
kālo'hamahamadvaitaṃ dvaitaṃ cāhamahaṃ jagat /
manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru /
māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ
arjuna uvāca /
dve rūpe tava deveśa paraṃ cāparameva ca /
kīdṛśaṃ tatkadā rūpaṃ tiṣṭhāmyāśritya siddhaye
śrībhagavānuvāca /
sāmānyaṃ paramaṃ caiva dve rūpe viddhi me'nagha /
pāṇyādiyuktaṃ sāmānyaṃ śaṅkhacakragadādharam
paraṃ rūpamanādyantaṃ yanmamaikamanāmayam /
brahmātmaparamātmādiśabdenaitadudīryate
yāvadapratibuddhastvamanātmajñatayā sthitaḥ /
tāvaccaturbhujākāradevapūjāparo bhava
tatkramātsaṃprabuddhastvaṃ tato jñāsyasi tatparam /
mama rūpamanādyantaṃ yena bhūyo na jāyate
yadi vā vedyavijñāto bhāvastadarimardana /
tanmamātmānamātmānamātmanaścāśu saṃśraya
idaṃ cāhamidaṃ cāhamiti yatpravadāmyaham /
tadetadātmatattvaṃ tu tubhyaṃ hyupadiśāmyaham
manye sādhuvibuddhosi pade viśrāntavānasi /
saṃkalpairavamukto'si satyaikātmamayo bhava
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani /
paśya tvaṃ yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ
sarvabhūtasthamātmānaṃ bhajatyekatvamātmanaḥ /
sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate
ekatvaṃ sarvaśabdārtha ekaśabdārtha ātmanaḥ /
ātmāpi ca na sannāsadgato yasyāśu tasya tat
trailokyacetasāmantarāloko yaḥ prakāśakaḥ /
anubhūtimupārūḍhaḥ so'hamātmeti niścayaḥ
trailokyapayasāmantaryo rasānubhavaḥ sthitaḥ /
gavyānāmabdhijānāṃ ca so'yamātmeti bhārata
antaḥ sarvaśarīrāṇāṃ yaḥ sūkṣmonubhavaḥ sthitaḥ /
mukto'nubhavanīyena so'yamātmāsti sarvagaḥ
samagrapayasāmantaryathā ghṛtamiva sthitam /
tathā sarvapadārthānāṃ dehānāṃ saṃsthitaḥ paraḥ
sarvāmbhonidhiratnānāṃ sabāhyābhyantare yathā /
tejastathāsmi dehānāmasaṃsthita iva sthitaḥ
yathā kumbhasahasrāṇāṃ sabāhyābhyantare nabhaḥ /
jagattrayaśarīrāṇāṃ tathātmāhamavasthitaḥ
muktāphalaśataughānāṃ tantuḥ protavapuryathā /
tathāyaṃ dehalakṣāṇāṃ sthita ātmāstyalakṣitaḥ
brahmādau tṛṇaparyante padārthanikurambake /
sattāsāmānyametadyattamātmānamajaṃ viduḥ
tadīṣatsphuritākāraṃ brahma brahmaiva tiṣṭhati /
ahantādi jagattādi krameṇa bhramakāriṇā
ātmaivedaṃ jagadrūpaṃ hanyate hanti vātra kim /
śubhāśubhairjagadduḥkhaiḥ kimasyārjuna lipyate
pratibimbeṣvivādarśasamaṃ sākṣivadāsthitam /
naśyatsu na vinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
idaṃ cāhamidaṃ neti itīdaṃ kathyate mayā /
evamātmāsmi sarvātmā māmevaṃ viddhi pāṇḍava
imāḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ /
ātmanyahaṃtācittasthāḥ payaḥspandā ivāmbudhau
yathopalatvaṃ śailānāṃ dārutvaṃ ca mahīruhām /
taraṅgāṇāṃ jalatvaṃ ca padārthānāṃ tathātmatā
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani /
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati
nānākāravikāreṣu taraṅgeṣu yathā payaḥ /
kaṭakādiṣu vā hema bhūteṣvātmā tathā'rjuna
nānātaraṅgavṛndāni yathā lolāni vāriṇi /
kaṭakādīni vā hemni bhūtānyevaṃ parātmani
padārthajātaṃ bhūtāni bṛhadbrahma ca bhārata /
ekamevākhilaṃ viddhi pṛthaktvaṃ na manāgapi
kiṃ tadbhāvavikārāṇāṃ gamyamasti jagattraye /
kva te vāpi jagatkiṃ vā kiṃ mudhā parimuhyasi
iti śrutvā'bhayaṃ tvantarbhāvayitvā suniścitam /
jīvanmuktāścarantīha santaḥ samarasāśayāḥ
nirmānamohā jitasaṅgadoṣā
adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ /
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasajñai-
rgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० arjunopākhyāne arjunopadeśo nāma tripañcāśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0