યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.53-2

ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
અર્જુન ત્વં ન હન્તા ત્વમભિમાનમલં ત્યજ ।
જરામરણનિર્મુક્તઃ સ્વયમાત્માસિ શાશ્વતઃ

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે ।
હત્વાપિ સ ઇમાઁલ્લોકાન્ન હન્તિ ન નિબધ્યતે

યૈવ સંજાયતે સંવિદન્તઃ સેવાનુભૂયતે ।
અયં સોઽહમિદં તન્મ ઇત્યન્તઃ સંવિદં ત્યજ

અનયૈવ ચ યુક્તોઽસ્મિ નષ્ટોઽસ્મીતિ ચ ભારત ।
અભિતઃ સુખદુઃખાભ્યામવશઃ પરિતપ્યસે

સ્વાત્માંશૈઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ ભાગશઃ ।
અહંકારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમિતિ મન્યતે

ચક્ષુઃ પશ્યતુ કર્ણશ્ચ શ્રૃણોતુ ત્વક્સ્પૃશત્વિદમ્ ।
રસના ચ રસં યાતુ કાત્ર કોઽહમિતિ સ્થિતિઃ

કલનાકર્મણિ રતે મનસ્યપિ મહાત્મનઃ ।
ન કશ્ચિદત્રાહમિતિ ક્લેશભાગે ક એવ તે

બહુભિઃ સમવાયેન યત્કૃતં તત્ર ભારત ।
એકોઽભિમાનદુઃખેન હાસ્યાયૈવ હૃઇં ગૃહ્યતે

કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈરિન્દ્રિયૈરપિ ।
યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મશુદ્ધયે

અહન્ત્વવિષચૂર્ણેન યેષાં કાયો ન મારિતઃ ।
કુર્વન્તોઽપિ હરન્તોઽપિ ન ચ તે નિર્વિષૂચિકાઃ

ન ક્વચિદ્રાજતે કાયો મમતામેધ્યદૂષિતઃ ।
પ્રાજ્ઞોઽપ્યતિબહુજ્ઞોઽપિ દુઃશીલ ઇવ માનવઃ

નિર્મમો નિરહંકારઃ સમદુઃખસુખઃ ક્ષમી ।
યઃ સ કાર્યમકાર્યં વા કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે

ઇદં ચ તે પાણ્ડુસુત સ્વકર્મ ક્ષાત્રમુત્તમમ્ ।
અપિ ક્રૂરમતિશ્રેયઃ સુખાયૈવોદયાય ચ

અપિ કુત્સિતમપ્યન્યદપ્યધર્મમયક્રમમ્ ।
શ્રેષ્ઠં તે સ્વં યથા કર્મ તથેહામૃતવાન્ભવ

મૂર્ખસ્યાપિ સ્વકર્મૈવ શ્રેયસે કિમુ સન્મતેઃ ।
મતિર્ગલદહંકારા પતિતાપિ ન લિપ્યતે

યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનંજય ।
નિઃસઙ્ગસ્ત્વં યથાપ્રાપ્તકર્મવાન્ન નિબધ્યસે

શાન્તબ્રહ્મવપુર્ભૂત્વા કર્મ બ્રહ્મમયં કુરુ ।
બ્રહ્માર્પણસમાચારો બ્રહ્મૈવ ભવસિ ક્ષણાત્

ઈશ્વરાર્પિતસર્વાર્થ ઈશ્વરાત્મા નિરામયઃ ।
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાત્મા ભવ ભૂષિતભૂતલઃ

સંન્યસ્તસર્વસંકલ્પઃ સમઃ શાન્તમના મુનિઃ ।
સંન્યાસયોગયુક્તાત્મા કુર્વન્મુક્તમતિર્ભવ

અર્જુન ઉવાચ ।
સઙ્ગત્યાગસ્ય ભગવંસ્તથા બ્રહ્માર્પણસ્ય ચ ।
ઈશ્વરાર્પણરૂપસ્ય સંન્યાસસ્ય ચ સર્વશઃ

તથા જ્ઞાનસ્ય યોગસ્ય વિભાગઃ કીદૃશઃ પ્રભો ।
ક્રમેણ કથયૈતન્મે મહામોહનિવૃત્તયે

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સર્વસંકલ્પસંશાન્તૌ પ્રશાન્તઘનવાસનમ્ ।
ન કિંચિદ્ભાવનાકારં યત્તદ્બ્રહ્મ પરં વિદુઃ

તદુદ્યોગં વિદુર્જ્ઞાનં યોગં ચ કૃતબુદ્ધયઃ ।
બ્રહ્મ સર્વં જગદહં ચેતિ બ્રહ્માર્પણં વિદુઃ

અન્તઃશૂન્યં બહિઃશૂન્યં પાષાણહૃદયોપમમ્ ।
શાન્તમાકાશકોશાચ્છં ન દૃશ્યં ન દૃશઃ પરમ્

તત ઈષદ્યદુત્થાનમીષદન્યતયોદિતમ્ ।
સ જગત્પ્રતિભાસોઽયમાકાશમિવ શૂન્યતા

ભાવોઽહમિતિ કોઽપ્યેષ પ્રત્યેકમુદિતશ્ચિતેઃ ।
કોટિકોટ્યંશકલિતઃ ક ઇવૈનં પ્રતિ ગ્રહઃ

અપૃથગ્ભૂત એવૈષ પૃથગ્ભૂત ઇવ સ્થિતઃ ।
પૃથક્ત્વં હિ ન પર્યન્તો નાહમિત્યવગચ્છતિ

યથેહાહં તથેહાસ્તિ ઘટાદીહાપિ મર્કટઃ ।
સ્વમીહૈવં તથામ્ભોધિઃ કિમહંતાં પ્રતિ ગ્રહઃ

વિકલ્પભેદે સ્ફુરિતે સંવિત્સારમયાત્મનિ ।
વૈચિત્ર્યેણ વિચિત્રેપિ કિમેકત્વેઽપિ નો ગ્રહઃ

ઇતિ જ્ઞાતવિભાગસ્ય બુદ્ધૌ તસ્ય પરિક્ષયઃ ।
કર્મણાં યઃ ફલત્યાગસ્તં સંન્યાસં વિદુર્બુધાઃ

ત્યાગઃ સંકલ્પજાલાનામસંસઙ્ગઃ સ કથ્યતે ।
સમસ્તકલનાજાલસ્યેશ્વરત્વૈકભાવના

ગલિતદ્વૈતનિર્ભાસમેતદેવેશ્વરાર્પણમ્ ।
અબોધવશતો ભેદો નામ્નૈવૈષાં ચિદાત્મનિ

બોધાત્મા કિલ શબ્દાર્થો જગદેકં ન સંશયઃ ।
અહમાશા જગદહં સ્વમહં કર્મ ચાપ્યહમ્

કાલોઽહમહમદ્વૈતં દ્વૈતં ચાહમહં જગત્ ।
મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામેવૈષ્યસિ યુક્ત્વૈવમાત્માનં મત્પરાયણઃ

અર્જુન ઉવાચ ।
દ્વે રૂપે તવ દેવેશ પરં ચાપરમેવ ચ ।
કીદૃશં તત્કદા રૂપં તિષ્ઠામ્યાશ્રિત્ય સિદ્ધયે

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સામાન્યં પરમં ચૈવ દ્વે રૂપે વિદ્ધિ મેઽનઘ ।
પાણ્યાદિયુક્તં સામાન્યં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

પરં રૂપમનાદ્યન્તં યન્મમૈકમનામયમ્ ।
બ્રહ્માત્મપરમાત્માદિશબ્દેનૈતદુદીર્યતે

યાવદપ્રતિબુદ્ધસ્ત્વમનાત્મજ્ઞતયા સ્થિતઃ ।
તાવચ્ચતુર્ભુજાકારદેવપૂજાપરો ભવ

તત્ક્રમાત્સંપ્રબુદ્ધસ્ત્વં તતો જ્ઞાસ્યસિ તત્પરમ્ ।
મમ રૂપમનાદ્યન્તં યેન ભૂયો ન જાયતે

યદિ વા વેદ્યવિજ્ઞાતો ભાવસ્તદરિમર્દન ।
તન્મમાત્માનમાત્માનમાત્મનશ્ચાશુ સંશ્રય

ઇદં ચાહમિદં ચાહમિતિ યત્પ્રવદામ્યહમ્ ।
તદેતદાત્મતત્ત્વં તુ તુભ્યં હ્યુપદિશામ્યહમ્

મન્યે સાધુવિબુદ્ધોસિ પદે વિશ્રાન્તવાનસિ ।
સંકલ્પૈરવમુક્તોઽસિ સત્યૈકાત્મમયો ભવ

સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
પશ્ય ત્વં યોગયુક્તાત્મા સર્વત્ર સમદર્શનઃ

સર્વભૂતસ્થમાત્માનં ભજત્યેકત્વમાત્મનઃ ।
સર્વથા વર્તમાનોઽપિ ન સ ભૂયોઽભિજાયતે

એકત્વં સર્વશબ્દાર્થ એકશબ્દાર્થ આત્મનઃ ।
આત્માપિ ચ ન સન્નાસદ્ગતો યસ્યાશુ તસ્ય તત્

ત્રૈલોક્યચેતસામન્તરાલોકો યઃ પ્રકાશકઃ ।
અનુભૂતિમુપારૂઢઃ સોઽહમાત્મેતિ નિશ્ચયઃ

ત્રૈલોક્યપયસામન્તર્યો રસાનુભવઃ સ્થિતઃ ।
ગવ્યાનામબ્ધિજાનાં ચ સોઽયમાત્મેતિ ભારત

અન્તઃ સર્વશરીરાણાં યઃ સૂક્ષ્મોનુભવઃ સ્થિતઃ ।
મુક્તોઽનુભવનીયેન સોઽયમાત્માસ્તિ સર્વગઃ

સમગ્રપયસામન્તર્યથા ઘૃતમિવ સ્થિતમ્ ।
તથા સર્વપદાર્થાનાં દેહાનાં સંસ્થિતઃ પરઃ

સર્વામ્ભોનિધિરત્નાનાં સબાહ્યાભ્યન્તરે યથા ।
તેજસ્તથાસ્મિ દેહાનામસંસ્થિત ઇવ સ્થિતઃ

યથા કુમ્ભસહસ્રાણાં સબાહ્યાભ્યન્તરે નભઃ ।
જગત્ત્રયશરીરાણાં તથાત્માહમવસ્થિતઃ

મુક્તાફલશતૌઘાનાં તન્તુઃ પ્રોતવપુર્યથા ।
તથાયં દેહલક્ષાણાં સ્થિત આત્માસ્ત્યલક્ષિતઃ

બ્રહ્માદૌ તૃણપર્યન્તે પદાર્થનિકુરમ્બકે ।
સત્તાસામાન્યમેતદ્યત્તમાત્માનમજં વિદુઃ

તદીષત્સ્ફુરિતાકારં બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવ તિષ્ઠતિ ।
અહન્તાદિ જગત્તાદિ ક્રમેણ ભ્રમકારિણા

આત્મૈવેદં જગદ્રૂપં હન્યતે હન્તિ વાત્ર કિમ્ ।
શુભાશુભૈર્જગદ્દુઃખૈઃ કિમસ્યાર્જુન લિપ્યતે

પ્રતિબિમ્બેષ્વિવાદર્શસમં સાક્ષિવદાસ્થિતમ્ ।
નશ્યત્સુ ન વિનશ્યન્તં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

ઇદં ચાહમિદં નેતિ ઇતીદં કથ્યતે મયા ।
એવમાત્માસ્મિ સર્વાત્મા મામેવં વિદ્ધિ પાણ્ડવ

ઇમાઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ ।
આત્મન્યહંતાચિત્તસ્થાઃ પયઃસ્પન્દા ઇવામ્બુધૌ

યથોપલત્વં શૈલાનાં દારુત્વં ચ મહીરુહામ્ ।
તરઙ્ગાણાં જલત્વં ચ પદાર્થાનાં તથાત્મતા

સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમકર્તારં સ પશ્યતિ

નાનાકારવિકારેષુ તરઙ્ગેષુ યથા પયઃ ।
કટકાદિષુ વા હેમ ભૂતેષ્વાત્મા તથાઽર્જુન

નાનાતરઙ્ગવૃન્દાનિ યથા લોલાનિ વારિણિ ।
કટકાદીનિ વા હેમ્નિ ભૂતાન્યેવં પરાત્મનિ

પદાર્થજાતં ભૂતાનિ બૃહદ્બ્રહ્મ ચ ભારત ।
એકમેવાખિલં વિદ્ધિ પૃથક્ત્વં ન મનાગપિ

કિં તદ્ભાવવિકારાણાં ગમ્યમસ્તિ જગત્ત્રયે ।
ક્વ તે વાપિ જગત્કિં વા કિં મુધા પરિમુહ્યસિ

ઇતિ શ્રુત્વાઽભયં ત્વન્તર્ભાવયિત્વા સુનિશ્ચિતમ્ ।
જીવન્મુક્તાશ્ચરન્તીહ સન્તઃ સમરસાશયાઃ

નિર્માનમોહા જિતસઙ્ગદોષા
અધ્યાત્મનિત્યા વિનિવૃત્તકામાઃ ।
દ્વન્દ્વૈર્વિમુક્તાઃ સુખદુઃખસજ્ઞૈ-
ર્ગચ્છન્ત્યમૂઢાઃ પદમવ્યયં તત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ અર્જુનોપાખ્યાને અર્જુનોપદેશો નામ ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ