Yoga Vasistha · Verses 6.39-2

ekonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

īśvara uvāca /
pāvanaṃ pāvanānāṃ yadyatsarvatamasāṃ kṣayaḥ /
tadidānīṃ pravakṣye'hamantaḥpūjanamātmanaḥ

gacchatastiṣṭhataścaiva jāgrataḥ svapato'pi ca /
sarvācāragatā pūjā nityaṃ dhyānātmikā tviyam

nityameva śarīrasthamimaṃ dhyāyetparaṃ śivam /
sarvapratyayakartāraṃ svayamātmānamātmanā

śayānamutthitaṃ caiva vrajantamathavā sthitam /
spṛśantamabhitaḥ spṛśyaṃ tyajantamathavā'bhitaḥ

bhuñjānaṃ saṃtyajantaṃ ca bhogānābhogapīvarān /
bāhyārthaparikartāraṃ sarvakāryasvarūpadam

dehaliṅgeṣu śāntasthaṃ tyaktaliṅgāntarādikam /
yathāprāptārthasaṃvittyā bodhaliṅgaṃ prapūjayet

pravāhapatitārthasthaḥ svabodhasnānaśuddhimān /
nityāvabodhārhaṇayā bodhaliṅgaṃ prapūjayet

ādityabhāvanābhogabhāvitāmbarabhāsvaram /
śaśāṅkabhāvanābhogabhāvitendutayoditam

pratibhāsapadārthaughanityāvagatasaṃvidam /
dvārairvahantaṃ śārīrairmukhe prāṇasvarūpiṇam

rasīkṛtya rasaṃ prāṇasvāntodāttaturaṅgamam /
prāṇāpānarathārūḍhaṃ gūḍhamantarguhāśayam

jñātāraṃ jñeyadṛṣṭīnāṃ kartāraṃ sarvakarmaṇām /
bhoktāraṃ sarvabhojyānāṃ smartāraṃ sarvasaṃvidām

samyaksaṃviditāṅgaughaṃ bhāvābhāvanabhāvitam /
ābhāsabhāsvaraṃ bhūri sarvagaṃ cintayecchivam

niṣkalaṃ sakalaṃ caiva dehasthaṃ vyomacāriṇam /
arañjitaṃ rañjitaṃ ca nityamaṅgāṅgasaṃvidam

manomananaśaktisthaṃ prāṇāpānāntaroditam /
hṛtkaṇṭhatālumadhyasthaṃ bhranāsāpuṭapīṭhagam

ṣaṭtriṃśatpadakoṭisthamunmanyantadaśātigam /
kurvantamantaḥśabdādīṃścodayantaṃ manaḥkhagam

vikalpinyavikalpe ca dvividhe vākpathe sthitam /
tile tailamivāṅgeṣu sarveṣvevāntaraṃ sthitam

kalākalaṅkarahitaṃ kaṭhinaṃ ca kalāgaṇaiḥ /
ekadeśe suhṛtpadme sarvadehe ca saṃsthitam

cinmātramamalābhāsaṃ kalākalanakalpanam /
pratyakṣadṛśyaṃ sarvatra svānubhūtimayātmakam

pratyakcetanamātmīyamarthitvena punaḥ sthitam /
padārthānāmupetyāśu kṣaṇāddvitvamivāgatam

sahastapādāvayavaḥ sakeśanakhadantakaḥ /
svadehasaṃvidābhāso devo'yamiti bhāvayet

vicitrāḥ śaktayo bahvyo nānācārā manodaśām /
upāsate māmaniśaṃ patnyaḥ kāntamivottamam

mano me dvārapālo'yaṃ niveditajagattrayaḥ /
cinteyaṃ me pratīhārī dvārasthā śuddharūpiṇī

śaktirmamātmikā buddhiḥ kriyā caiva varāṅganā /
jñānāni ca vicitrāṇi bhūṣaṇānyaṅgagāni me

karmendriyāṇi dvārāṇi buddhīndriyagaṇaiḥ saha /
ayaṃ so'hamanantātmā vyavacchedojjhitākṛtiḥ

tiṣṭhāmi bharitaikātmā pūrṇaḥ sarvāvapūrakaḥ /
iti daivīmupāśritya svacchāmātmacamatkṛtim

daivatvaparipūrṇo'ntaradīnātmāvatiṣṭhate /
nāstameti na codeti na tuṣyati na kupyati

na tṛptiṃ na kṣudhaṃ yāti nābhivāñchati nojjhati /
samaḥ samasamācāraḥ samābhāsaḥ samākṛtiḥ

saumyatāmalamāyātaḥ samantātsundarāśayaḥ /
ādehameka evāsāvavyucchinnamahāmatiḥ

devārcanaṃ karotyeva dīrghadīrghamaharniśam /
cittattvacalito deho devo'sya samudāhṛtaḥ

yathāprāptena sarveṇa tamarcayati vastunā /
samayā sarvayā buddhyā cinmātraṃ devacitparam

yathāprāptakramotthena sarvārthena samarcayet /
manāgapi na kartavyo yatno'trāpūrvavastuni

prāptadehatayā nityaṃ tathārthakriyayā'nayā /
kāmasaṃsevanenā'tha pūjayecchobhanaṃ vibhum

bhakṣyabhojyānnapānena nānāvibhavaśālinā /
śayanāsanayānena yathāptenārcayecchivam

kāntānnapānasaṃbhogasaṃbhārādivilāsinā /
sukhena sarvarūpeṇa saṃbuddhyā''tmānamarcayet

ādhivyādhiparītena mohasaṃrambhaśālinā /
sarvopadravaduḥkhena prāptenātmānamarcayet

samastaiśca samastānāṃ ceṣṭānāṃ jagataḥ sthiteḥ /
mṛtijīvitasvapnādyaiḥ prāptairātmānamarcayet

dāridryeṇātha rājyena pravāhapatitātmanā /
vicitraceṣṭāpuṣpeṇa śuddhātmānaṃ samarcayet

nānākalahakallolalalanollāsaśālinā /
rāgadveṣavilāsena saumyamātmānamarcayet

satāṃ hṛdayagāminyā rūḍhayā śaśiśītayā /
maitryā mādhuryadharmiṇyā hṛtsthamātmānamarcayet

upekṣayā karuṇayā sadā muditayā hṛdi /
śuddhayā śaktipaddhatyā bodhenātmānamarcayet

ākasmikopayātena sthitenāniyatena ca /
bhogābhogaikabhogena prāptenātmānamarcayet

bhogānāmaniṣiddhānāṃ niṣiddhānāṃ ca sarvadā /
tyāgena vātirāgeṇa svātmānaṃ śuddhamarcayet

īhitānīhitaughena yuktāyuktamayātmanā /
tyaktenāttena cārthena hyarthānāmīśamarcayet

naṣṭaṃ naṣṭamupekṣeta prāptaṃ prāptamupāharet /
nirvikāratayaitaddhi paramārcanamātmanaḥ

sarvadaiva samagrāsu ceṣṭāniṣṭāsu dṛṣṭiṣu /
paramaṃ sāmyamādhāya nityātmārcāvrataṃ caret

sarvaṃ vindeta suśubhaṃ sarvaṃ vidyā'cchubhāśubham /
sarvamātmamayaṃ kuryānnityātmārcāvrataṃ caret

āpātaramaṇīyaṃ yadyaccāpātasuduḥsaham /
tatsarvaṃ susamaṃ buddhvā nityātmārcāvrataṃ caret

ayaṃ sohamayaṃ nāhaṃ vibhāgamiti saṃtyajet /
sarvaṃ brahmeti niścitya nityātmārcāvrataṃ caret

sarvadā sarvarūpeṇa sarvākāravikāriṇā /
sarvaṃ sarvaprakāreṇa prāptenātmānamarcayet

anīhitaṃ parityajya parityajya tathehitam /
ubhayāśrayaṇenāpi nityamātmānamarcayet

na vāñchatā na tyajatā daivaprāptāḥ svabhāvataḥ /
saritaḥ sāgareṇeva bhoktavyā bhogabhūmayaḥ

udvego nānugantavyastucchā'tucchāsu dṛṣṭiṣu /
vyomnā citrapadārtheṣu patito hyātateṣviva

deśakālakriyāyogādyadupaiti śubhāśubham /
avikāraṃ gṛhītena tenaivātmānamarcayet

ātmārcanavidhāne'sminproktā dravyaśriyastu yāḥ /
ekenaiva samenaitā rasena paribhāvitāḥ

nāmlānakaṭvyo no tiktā na kaṣāyāśca kāścana /
citrairapi rasairdigdhā madhurā eva tāḥ kila

samatā madhurā rasyā rasaśaktiratīndriyā /
tayā yadbhāvitaṃ cetyamamṛtaṃ tatkṣaṇādbhavet

samatāmṛtarūpeṇa yadyannāma vibhāvyate /
tattadāyāti mādhuryaṃ paramindoriva cyutam

samatākāśavadbhūtvā yattu syāllīnamānasam /
avikāramanāyāsaṃ tadevārcanamucyate

pūrṇenduneva pūrṇena bhāvyaṃ samasamatviṣā /
svacchena ciddhanaikena jñenāpyupalarūpiṇā

antarākāśaviśado bahiḥprakṛtakāryakṛt /
rañjanāmihikāmuktaḥ saṃpūrṇo jña upāsakaḥ //
svapne'pyadṛṣṭahṛllekhamajñānābhraparikṣaye /
śāntāhaṃtādimihikaṃ jñaḥ śaradvyoma rājate

somārkamastamitamānasamātṛmeyaṃ
sadyaḥprasūtaśiśuvedanavadvitānam /
paśyanpraśāntamaticetanacittabījaṃ
jīvannanuttamapadasthita eva tiṣṭha

deśakālakaraṇakramoditaiḥ
sarvavastusukhaduḥkhavibhramaiḥ /
nityamarcaya śarīranāyakaṃ
tiṣṭha śāntasakalehayā dhiyā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० devārcanavidhirnāmaikonacatvāriṃśaḥ sargaḥ