યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.39-2

એકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

ઈશ્વર ઉવાચ ।
પાવનં પાવનાનાં યદ્યત્સર્વતમસાં ક્ષયઃ ।
તદિદાનીં પ્રવક્ષ્યેઽહમન્તઃપૂજનમાત્મનઃ

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતશ્ચૈવ જાગ્રતઃ સ્વપતોઽપિ ચ ।
સર્વાચારગતા પૂજા નિત્યં ધ્યાનાત્મિકા ત્વિયમ્

નિત્યમેવ શરીરસ્થમિમં ધ્યાયેત્પરં શિવમ્ ।
સર્વપ્રત્યયકર્તારં સ્વયમાત્માનમાત્મના

શયાનમુત્થિતં ચૈવ વ્રજન્તમથવા સ્થિતમ્ ।
સ્પૃશન્તમભિતઃ સ્પૃશ્યં ત્યજન્તમથવાઽભિતઃ

ભુઞ્જાનં સંત્યજન્તં ચ ભોગાનાભોગપીવરાન્ ।
બાહ્યાર્થપરિકર્તારં સર્વકાર્યસ્વરૂપદમ્

દેહલિઙ્ગેષુ શાન્તસ્થં ત્યક્તલિઙ્ગાન્તરાદિકમ્ ।
યથાપ્રાપ્તાર્થસંવિત્ત્યા બોધલિઙ્ગં પ્રપૂજયેત્

પ્રવાહપતિતાર્થસ્થઃ સ્વબોધસ્નાનશુદ્ધિમાન્ ।
નિત્યાવબોધાર્હણયા બોધલિઙ્ગં પ્રપૂજયેત્

આદિત્યભાવનાભોગભાવિતામ્બરભાસ્વરમ્ ।
શશાઙ્કભાવનાભોગભાવિતેન્દુતયોદિતમ્

પ્રતિભાસપદાર્થૌઘનિત્યાવગતસંવિદમ્ ।
દ્વારૈર્વહન્તં શારીરૈર્મુખે પ્રાણસ્વરૂપિણમ્

રસીકૃત્ય રસં પ્રાણસ્વાન્તોદાત્તતુરઙ્ગમમ્ ।
પ્રાણાપાનરથારૂઢં ગૂઢમન્તર્ગુહાશયમ્

જ્ઞાતારં જ્ઞેયદૃષ્ટીનાં કર્તારં સર્વકર્મણામ્ ।
ભોક્તારં સર્વભોજ્યાનાં સ્મર્તારં સર્વસંવિદામ્

સમ્યક્સંવિદિતાઙ્ગૌઘં ભાવાભાવનભાવિતમ્ ।
આભાસભાસ્વરં ભૂરિ સર્વગં ચિન્તયેચ્છિવમ્

નિષ્કલં સકલં ચૈવ દેહસ્થં વ્યોમચારિણમ્ ।
અરઞ્જિતં રઞ્જિતં ચ નિત્યમઙ્ગાઙ્ગસંવિદમ્

મનોમનનશક્તિસ્થં પ્રાણાપાનાન્તરોદિતમ્ ।
હૃત્કણ્ઠતાલુમધ્યસ્થં ભ્રનાસાપુટપીઠગમ્

ષટ્ત્રિંશત્પદકોટિસ્થમુન્મન્યન્તદશાતિગમ્ ।
કુર્વન્તમન્તઃશબ્દાદીંશ્ચોદયન્તં મનઃખગમ્

વિકલ્પિન્યવિકલ્પે ચ દ્વિવિધે વાક્પથે સ્થિતમ્ ।
તિલે તૈલમિવાઙ્ગેષુ સર્વેષ્વેવાન્તરં સ્થિતમ્

કલાકલઙ્કરહિતં કઠિનં ચ કલાગણૈઃ ।
એકદેશે સુહૃત્પદ્મે સર્વદેહે ચ સંસ્થિતમ્

ચિન્માત્રમમલાભાસં કલાકલનકલ્પનમ્ ।
પ્રત્યક્ષદૃશ્યં સર્વત્ર સ્વાનુભૂતિમયાત્મકમ્

પ્રત્યક્ચેતનમાત્મીયમર્થિત્વેન પુનઃ સ્થિતમ્ ।
પદાર્થાનામુપેત્યાશુ ક્ષણાદ્દ્વિત્વમિવાગતમ્

સહસ્તપાદાવયવઃ સકેશનખદન્તકઃ ।
સ્વદેહસંવિદાભાસો દેવોઽયમિતિ ભાવયેત્

વિચિત્રાઃ શક્તયો બહ્વ્યો નાનાચારા મનોદશામ્ ।
ઉપાસતે મામનિશં પત્ન્યઃ કાન્તમિવોત્તમમ્

મનો મે દ્વારપાલોઽયં નિવેદિતજગત્ત્રયઃ ।
ચિન્તેયં મે પ્રતીહારી દ્વારસ્થા શુદ્ધરૂપિણી

શક્તિર્મમાત્મિકા બુદ્ધિઃ ક્રિયા ચૈવ વરાઙ્ગના ।
જ્ઞાનાનિ ચ વિચિત્રાણિ ભૂષણાન્યઙ્ગગાનિ મે

કર્મેન્દ્રિયાણિ દ્વારાણિ બુદ્ધીન્દ્રિયગણૈઃ સહ ।
અયં સોઽહમનન્તાત્મા વ્યવચ્છેદોજ્ઝિતાકૃતિઃ

તિષ્ઠામિ ભરિતૈકાત્મા પૂર્ણઃ સર્વાવપૂરકઃ ।
ઇતિ દૈવીમુપાશ્રિત્ય સ્વચ્છામાત્મચમત્કૃતિમ્

દૈવત્વપરિપૂર્ણોઽન્તરદીનાત્માવતિષ્ઠતે ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ન તુષ્યતિ ન કુપ્યતિ

ન તૃપ્તિં ન ક્ષુધં યાતિ નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ ।
સમઃ સમસમાચારઃ સમાભાસઃ સમાકૃતિઃ

સૌમ્યતામલમાયાતઃ સમન્તાત્સુન્દરાશયઃ ।
આદેહમેક એવાસાવવ્યુચ્છિન્નમહામતિઃ

દેવાર્ચનં કરોત્યેવ દીર્ઘદીર્ઘમહર્નિશમ્ ।
ચિત્તત્ત્વચલિતો દેહો દેવોઽસ્ય સમુદાહૃતઃ

યથાપ્રાપ્તેન સર્વેણ તમર્ચયતિ વસ્તુના ।
સમયા સર્વયા બુદ્ધ્યા ચિન્માત્રં દેવચિત્પરમ્

યથાપ્રાપ્તક્રમોત્થેન સર્વાર્થેન સમર્ચયેત્ ।
મનાગપિ ન કર્તવ્યો યત્નોઽત્રાપૂર્વવસ્તુનિ

પ્રાપ્તદેહતયા નિત્યં તથાર્થક્રિયયાઽનયા ।
કામસંસેવનેનાઽથ પૂજયેચ્છોભનં વિભુમ્

ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનેન નાનાવિભવશાલિના ।
શયનાસનયાનેન યથાપ્તેનાર્ચયેચ્છિવમ્

કાન્તાન્નપાનસંભોગસંભારાદિવિલાસિના ।
સુખેન સર્વરૂપેણ સંબુદ્ધ્યાઽઽત્માનમર્ચયેત્

આધિવ્યાધિપરીતેન મોહસંરમ્ભશાલિના ।
સર્વોપદ્રવદુઃખેન પ્રાપ્તેનાત્માનમર્ચયેત્

સમસ્તૈશ્ચ સમસ્તાનાં ચેષ્ટાનાં જગતઃ સ્થિતેઃ ।
મૃતિજીવિતસ્વપ્નાદ્યૈઃ પ્રાપ્તૈરાત્માનમર્ચયેત્

દારિદ્ર્યેણાથ રાજ્યેન પ્રવાહપતિતાત્મના ।
વિચિત્રચેષ્ટાપુષ્પેણ શુદ્ધાત્માનં સમર્ચયેત્

નાનાકલહકલ્લોલલલનોલ્લાસશાલિના ।
રાગદ્વેષવિલાસેન સૌમ્યમાત્માનમર્ચયેત્

સતાં હૃદયગામિન્યા રૂઢયા શશિશીતયા ।
મૈત્ર્યા માધુર્યધર્મિણ્યા હૃત્સ્થમાત્માનમર્ચયેત્

ઉપેક્ષયા કરુણયા સદા મુદિતયા હૃદિ ।
શુદ્ધયા શક્તિપદ્ધત્યા બોધેનાત્માનમર્ચયેત્

આકસ્મિકોપયાતેન સ્થિતેનાનિયતેન ચ ।
ભોગાભોગૈકભોગેન પ્રાપ્તેનાત્માનમર્ચયેત્

ભોગાનામનિષિદ્ધાનાં નિષિદ્ધાનાં ચ સર્વદા ।
ત્યાગેન વાતિરાગેણ સ્વાત્માનં શુદ્ધમર્ચયેત્

ઈહિતાનીહિતૌઘેન યુક્તાયુક્તમયાત્મના ।
ત્યક્તેનાત્તેન ચાર્થેન હ્યર્થાનામીશમર્ચયેત્

નષ્ટં નષ્ટમુપેક્ષેત પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમુપાહરેત્ ।
નિર્વિકારતયૈતદ્ધિ પરમાર્ચનમાત્મનઃ

સર્વદૈવ સમગ્રાસુ ચેષ્ટાનિષ્ટાસુ દૃષ્ટિષુ ।
પરમં સામ્યમાધાય નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્

સર્વં વિન્દેત સુશુભં સર્વં વિદ્યાઽચ્છુભાશુભમ્ ।
સર્વમાત્મમયં કુર્યાન્નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્

આપાતરમણીયં યદ્યચ્ચાપાતસુદુઃસહમ્ ।
તત્સર્વં સુસમં બુદ્ધ્વા નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્

અયં સોહમયં નાહં વિભાગમિતિ સંત્યજેત્ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય નિત્યાત્માર્ચાવ્રતં ચરેત્

સર્વદા સર્વરૂપેણ સર્વાકારવિકારિણા ।
સર્વં સર્વપ્રકારેણ પ્રાપ્તેનાત્માનમર્ચયેત્

અનીહિતં પરિત્યજ્ય પરિત્યજ્ય તથેહિતમ્ ।
ઉભયાશ્રયણેનાપિ નિત્યમાત્માનમર્ચયેત્

ન વાઞ્છતા ન ત્યજતા દૈવપ્રાપ્તાઃ સ્વભાવતઃ ।
સરિતઃ સાગરેણેવ ભોક્તવ્યા ભોગભૂમયઃ

ઉદ્વેગો નાનુગન્તવ્યસ્તુચ્છાઽતુચ્છાસુ દૃષ્ટિષુ ।
વ્યોમ્ના ચિત્રપદાર્થેષુ પતિતો હ્યાતતેષ્વિવ

દેશકાલક્રિયાયોગાદ્યદુપૈતિ શુભાશુભમ્ ।
અવિકારં ગૃહીતેન તેનૈવાત્માનમર્ચયેત્

આત્માર્ચનવિધાનેઽસ્મિન્પ્રોક્તા દ્રવ્યશ્રિયસ્તુ યાઃ ।
એકેનૈવ સમેનૈતા રસેન પરિભાવિતાઃ

નામ્લાનકટ્વ્યો નો તિક્તા ન કષાયાશ્ચ કાશ્ચન ।
ચિત્રૈરપિ રસૈર્દિગ્ધા મધુરા એવ તાઃ કિલ

સમતા મધુરા રસ્યા રસશક્તિરતીન્દ્રિયા ।
તયા યદ્ભાવિતં ચેત્યમમૃતં તત્ક્ષણાદ્ભવેત્

સમતામૃતરૂપેણ યદ્યન્નામ વિભાવ્યતે ।
તત્તદાયાતિ માધુર્યં પરમિન્દોરિવ ચ્યુતમ્

સમતાકાશવદ્ભૂત્વા યત્તુ સ્યાલ્લીનમાનસમ્ ।
અવિકારમનાયાસં તદેવાર્ચનમુચ્યતે

પૂર્ણેન્દુનેવ પૂર્ણેન ભાવ્યં સમસમત્વિષા ।
સ્વચ્છેન ચિદ્ધનૈકેન જ્ઞેનાપ્યુપલરૂપિણા

અન્તરાકાશવિશદો બહિઃપ્રકૃતકાર્યકૃત્ ।
રઞ્જનામિહિકામુક્તઃ સંપૂર્ણો જ્ઞ ઉપાસકઃ ॥
સ્વપ્નેઽપ્યદૃષ્ટહૃલ્લેખમજ્ઞાનાભ્રપરિક્ષયે ।
શાન્તાહંતાદિમિહિકં જ્ઞઃ શરદ્વ્યોમ રાજતે

સોમાર્કમસ્તમિતમાનસમાતૃમેયં
સદ્યઃપ્રસૂતશિશુવેદનવદ્વિતાનમ્ ।
પશ્યન્પ્રશાન્તમતિચેતનચિત્તબીજં
જીવન્નનુત્તમપદસ્થિત એવ તિષ્ઠ

દેશકાલકરણક્રમોદિતૈઃ
સર્વવસ્તુસુખદુઃખવિભ્રમૈઃ ।
નિત્યમર્ચય શરીરનાયકં
તિષ્ઠ શાન્તસકલેહયા ધિયા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ દેવાર્ચનવિધિર્નામૈકોનચત્વારિંશઃ સર્ગઃ