Yoga Vasistha · Verses 6.25-2
pañcaviṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
itthaṃ sa kathayanpakṣī pṛṣṭastatra punarmayā /
kīdṛśī prāṇavātasya gatirityeva rāghava
bhuśuṇḍa uvāca /
jānannapi mune sarva kiṃ māṃ pṛcchasi līlayā /
yathāpṛṣṭamahaṃ vacmi śṛṇu tatrāpi madvacaḥ
prāṇo'yamaniśaṃ brahmanspandaśaktiḥ sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare dehe prāṇo'yamupari sthitaḥ
apāno'pyaniśaṃ brahmanspandaśaktiḥ sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare dehe tvapāno'yamavāksthitaḥ
jāgrataḥ svapataścaiva prāṇāyāmo'yamuttamaḥ /
pravartate yatastajjña tattāvacchreyase śṛṇu
bāhyonmukhatvaṃ prāṇānāṃ yaddhṛdambujakoṭarāt /
svarasenāstayatnānāṃ taṃ dhīrā recakaṃ viduḥ
dvādaśāṅgulaparyantaṃ bāhyamākramatāmadhaḥ /
prāṇānāmaṅgasaṃsparśo yaḥ sa pūraka ucyate
bāhyātparāpatatyantarapāne yatnavarjitaḥ /
yo'yaṃ prapūraṇaḥ sparśo vidustamapi pūrakam
apāne'staṃgate prāṇo yāvannābhyudito hṛdi /
tāvatsā kumbhakāvasthā yogibhiryānubhūyate
recakaḥ kumbhakaścaiva pūrakaśca tridhā sthitaḥ /
apānasyodayasthāne dvādaśāntādadho bahiḥ
svabhāvāḥ sarvakālasthāḥ samyagyatnavivarjitāḥ /
ye proktāḥ sphāramatibhistāñchṛṇu tvaṃ mahāmate
dvādaśāṅgulaparyantādbāhyādabhyuditaḥ prabho /
yo vātastasya tatraiva svabhāvātpūrakādayaḥ
hṛdantarasthāniṣpannaghaṭavadyā sthitirbahiḥ /
dvādaśāṅgulaparyante nāsāgrasamasaṃmukhe
vyomni nityamapānasya taṃ viduḥ kumbhakaṃ budhāḥ /
bāhyonmukhasya vāyoryā nāsikāgrāvadhirgatiḥ
taṃ bāhyapūrakaṃ tvādyaṃ viduryogavido janāḥ /
nāsāgrādapi nirgatya dvādaśāntāvadhirgatiḥ
yā vāyostaṃ vidurdhīrā aparaṃ bāhyapūrakam /
vahirastaṃgate prāṇe yāvannāpāna udgataḥ
tāvatpūrṇaṃ samāvasthaṃ bahiṣṭhaṃ kumbhakaṃ viduḥ /
yattadantarmukhatvaṃ syādapānasyodayaṃ vinā
taṃ bāhyarecakaṃ vidyāccintyamānaṃ vimuktidam /
dvādaśāntādyadutthāya rūpapīvaratā parā
apānasya bahiṣṭhaṃ tamaparaṃ pūrakaṃ viduḥ /
bāhyānābhthantarāṃścaitānkumbhakādīnanāratam
prāṇāpānasvabhāvāṃstamabuddhvā bhūyo na jāyate /
aṣṭāvete mahābuddhe rātridivamanusmṛtāḥ
svabhāvā dehavāyūnāṃ kathitā muktidā mayā /
gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā
ete nirodhamāyānti prakṛtyā'ticalānilāḥ /
yatkaroti yadaśnāti buddhyaivālamanusmaran
kumbhakādīnnaraḥ svāntastatra kartā na kiṃcana /
avyagramasminvyāpāre bāhyaṃ parijahanmanaḥ
dinaiḥ katipayaireva padamāpnoti kevalam /
etadabhyasataḥ puṃso bāhye viṣayavṛttiṣu
na baghnāti ratiṃ cetaḥ śvadṛtau brāhmaṇo yathā /
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya ye sthitāḥ kṛtabuddhayaḥ
prāptaprāptavyamakhilaṃ tairakhinnāsta eva hi /
tiṣṭhatā gacchatā nityaṃ svapatā jāgratā tathā
eṣā cetprekṣyate dṛṣṭistanna bandhanamāpyate /
prāṇāpānānusaraṇaprāptabodhavatāmalam
saṃśāntamalamohena svasthenāntarihoṣyate /
sarvārambhānsadā svacchaḥ kurvanvāpi budho janaḥ
prāṇāpānagatiṃ prāpya susvasthaḥ sukhamedhate /
prāṇasyābhyudayo brahmanpadmapatrāddhṛdi sthitāt
dvādaśāṅgulaparyante prāṇo'staṃ yātyayaṃ bahiḥ /
apānasyodayo bāhyāddvādaśāntānmahāmune
astaṃgatirathāmbhojamadhye hṛdayasaṃsthite /
prāṇo yatra samāyāti dvādaśānte nabhaḥpade
padāttasmādapāno'yaṃ khādeti samanantaram /
bāhyākāśonmukhaḥ prāṇo vahatyagniśikhā yathā
hṛdākāśonmukho'pāno nimne vahati vārivat /
apānaścandramā dehamāpyāyayati bāhyataḥ
prāṇaḥ sūryo'gnirathavā pacatyantaridaṃ vapuḥ /
prāṇo hi hṛdayākāśaṃ tāpayitvā pratikṣaṇam
mukhāgragaganaṃ paścāttāpayatyuttamo raviḥ /
apānendurmukhāgraṃ tu plāvayitvā hṛdambaram
paścādāpyāyayatyeṣa nimeṣasamanantaram /
apānaśaśino'ntasthā kalā prāṇavivasvatā
yatra grastā tadāsādya padaṃ bhūyo na śocyate /
prāṇārkasya tathāntasthā yatrāpānasitāṃśunā
grastā tatpadamāsādya na bhūyo janmabhāṅnaraḥ /
prāṇa evārkatāṃ yāti sabāhyābhyantare'mbare
āpyāyanakarīṃ paścācchaśitāmadhitiṣṭhati /
prāṇa evendutāṃ tyaktvā śarīrāpyāyakāriṇīm
kṣaṇādāyāti sūryatvaṃ saṃśoṣaṇakaraṃ padam /
arkatāṃ saṃparityajya na yāvaccandratāṃ gataḥ
prāṇastāvadvicāryante'deśakāle na śocyate /
hṛdi candrārkayorjñātvā nityamastamayodayam
ānmano nijamādhāraṃ na bhūyo jāyate manaḥ /
sodayāstamayaṃ senduṃ saraśmiṃ sagamāgamam
hṛdaye bhāskaraṃ devaṃ yaḥ paśyati sa paśyati /
na kṣīṇaṃ nāparikṣīṇaṃ bahiṣṭhaṃ siddhaye tamaḥ
hārdaṃ tu kṣapayeddhvāntaṃ yatkṣaye siddhiruttamā /
bāhye tamasi saṃkṣīṇo lokālokaḥ prajāyate
hārde tu tamasi kṣīṇe svāloko jāyate mune /
hārdāndhakārakṣayadaṃ parijñātaṃ vimuktidam
sodayāstamayaṃ yatnātprāṇārkamavalokayet /
apānenduḥ prayātyastaṃ yatra hṛtpadmakoṭare
padāttasmādudetyantaḥ prāṇārko bahirunmukhaḥ /
apāne'staṃgate prāṇaḥ samudeti hṛdambujāt
chāyāyāṃ galitāṅgāyāṃ tatraivāśu yathātapaḥ /
prāṇe tvastaṃgate bāhyādapānaḥ proditaḥ kṣaṇāt
ātape parito naṣṭe chāyevānupadaṃ tathā /
prāṇajanmāvanau naṣṭamapānaṃ viddhi sanmate
apānajanmabhūmau ca prāṇaṃ naṣṭamavehi hi /
astaṃgatavati prāṇe tvapāne'bhyudayonmukhe
bahiḥ kumbhakamālambya ciraṃ bhūyo na śocyate /
apāne'staṃgate prāṇe kiṃcidabhyudayonmukhe
antaḥkumbhakamālambya ciraṃ bhūyo na śocyate /
prāṇarecakamālambya apānāddūrakoṭigam
svacchaṃ kumbhakamabhyasya na bhūyaḥ paritapyate /
apāne recakādhāraṃ prāṇapūrāntarāsthitam
svasaṃsthaṃ pūrakaṃ dṛṣṭvā na bhūyo jāyate naraḥ /
prāṇāpānāvubhāvantaryatraitau vilayaṃ gatau
tadālambya padaṃ śāntamātmānaṃ nānutapyate /
prāṇabhakṣonmukhe'pāne deśaṃ kālaṃ ca niṣkalam
vicārya bahirantarvā na bhūyaḥ pariśocyate /
apānabhakṣaṇapare prāṇe hṛdi tathā bahiḥ
deśaṃ kālaṃ ca saṃprekṣya na bhūyo jāyate manaḥ /
yatra prāṇo hyapānena prāṇenāpāna eva ca
nigīrṇau bahirantaśca deśakālau ca paśya tau /
kṣaṇamastaṃgataprāṇamapānodayavarjitam
ayatnasiddhabāhyasthaṃ kumbhakaṃ tatpadaṃ viduḥ /
ayatnasiddho hyantasthakumbhakaḥ paramaṃ padam
etattadātmano rūpaṃ śuddhaiṣā paramaiva cit /
etattattatsadābhāsametatprāpya na śocyate
puṣpasyāntarivāmodaḥ prāṇasyāntaravasthitam /
na sa prāṇaṃ na vā'pānaṃ cidātmānamupāsmahe
jalasyāntarivāsvādamapānasyāntarasthitam /
na saprāṇaṃ na vā'prāṇaṃ cidātmānamupāsmahe
prāṇakṣayasyopāntasthamapānakṣayakoṭigam /
apānaprāṇayormadhyaṃ cidātmānamupāsmahe
prāṇasya prāṇanaṃ proccaiḥ paraṃ jīvasya jīvanam /
dehasya dhāraṇaṃ dhuryaṃ cidātmānamupāsmahe
manaso mananaṃ satyaṃ buddherekāvabodhanam /
ahaṃkṛterahaṃkāraṃ cidātmānamupāsmahe
yasminsarva yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat /
yacca sarvamayaṃ nityaṃ taccittattvamupāsmahe
ālokālokanaṃ puṇyaṃ sarvapāvanapāvanam /
na ca bhāvanamannūnaṃ taccittattvamupāsmahe
[ apāno'staṃ gato yatra prāṇo nābhyuditaḥ kṣaṇam /
kalākalaṅkarahitaṃ taccittattvamupāsmahe //]
nāpāno'bhyudito yatra prāṇaścāntamupāgataḥ /
nāsāgragaganāvartaṃ taccittattvamupāsmahe
yatra prāṇo'stamāyāti yatrāpāno'stameti ca /
yatra dvāvapyanutpannau taccittattvamupāsmahe
prāṇāpānodbhavasthāne bāhyābhyantaramāsthite /
ye dve yogipadādhārastaccittattvamupāsmahe
prāṇāpānarathārūḍhaṃ prāṇāpānamanātatam /
yacchaktirūpaṃ śaktīnāṃ taccittattvamupāsmahe
hṛtprāṇakumbhakaṃ devaṃ bahiścāpānakumbhakam /
pūrakāṃśavisṛṣṭaṃ yattaccittattvamupāsmahe
prāṇāpānaparāmarśaṃ sattābodhaṃ virūpakam /
yatprāpyaṃ prāṇamananāttaccittattvamupāsmahe
yatprāṇapavanaspando yatspandānandakārakam /
kāraṇaṃ kāraṇānāṃ yattaccittattvamupāsmahe
yadakhilakalanākalaṅkahīnaṃ
parivalitaṃ ca sadā kalāgaṇena /
svanubhavavibhavaṃ padaṃ tadagryaṃ
sakalasurapraṇataṃ paraṃ prapadye
ityārṣe śrīvā०rāmāyaṇe vālmī० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० bhuśuṇḍopākhyāne samādhivarṇanaṃ nāma pañcaviṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0