Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Verses 6.25-2

6.25-2.25

pañcaviṃśaḥ sargaḥ

6.25-2.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
itthaṃ sa kathayanpakṣī pṛṣṭastatra punarmayā /
kīdṛśī prāṇavātasya gatirityeva rāghava

6.25-2.2

bhuśuṇḍa uvāca /
jānannapi mune sarva kiṃ māṃ pṛcchasi līlayā /
yathāpṛṣṭamahaṃ vacmi śṛṇu tatrāpi madvacaḥ

6.25-2.3

prāṇo'yamaniśaṃ brahmanspandaśaktiḥ sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare dehe prāṇo'yamupari sthitaḥ

6.25-2.4

apāno'pyaniśaṃ brahmanspandaśaktiḥ sadāgatiḥ /
sabāhyābhyantare dehe tvapāno'yamavāksthitaḥ

6.25-2.5

jāgrataḥ svapataścaiva prāṇāyāmo'yamuttamaḥ /
pravartate yatastajjña tattāvacchreyase śṛṇu

6.25-2.6

bāhyonmukhatvaṃ prāṇānāṃ yaddhṛdambujakoṭarāt /
svarasenāstayatnānāṃ taṃ dhīrā recakaṃ viduḥ

6.25-2.7

dvādaśāṅgulaparyantaṃ bāhyamākramatāmadhaḥ /
prāṇānāmaṅgasaṃsparśo yaḥ sa pūraka ucyate

6.25-2.8

bāhyātparāpatatyantarapāne yatnavarjitaḥ /
yo'yaṃ prapūraṇaḥ sparśo vidustamapi pūrakam

6.25-2.9

apāne'staṃgate prāṇo yāvannābhyudito hṛdi /
tāvatsā kumbhakāvasthā yogibhiryānubhūyate

6.25-2.6.1.25.10

recakaḥ kumbhakaścaiva pūrakaśca tridhā sthitaḥ /
apānasyodayasthāne dvādaśāntādadho bahiḥ

6.25-2.11

svabhāvāḥ sarvakālasthāḥ samyagyatnavivarjitāḥ /
ye proktāḥ sphāramatibhistāñchṛṇu tvaṃ mahāmate

6.25-2.12

dvādaśāṅgulaparyantādbāhyādabhyuditaḥ prabho /
yo vātastasya tatraiva svabhāvātpūrakādayaḥ

6.25-2.13

hṛdantarasthāniṣpannaghaṭavadyā sthitirbahiḥ /
dvādaśāṅgulaparyante nāsāgrasamasaṃmukhe

6.25-2.14

vyomni nityamapānasya taṃ viduḥ kumbhakaṃ budhāḥ /
bāhyonmukhasya vāyoryā nāsikāgrāvadhirgatiḥ

6.25-2.15

taṃ bāhyapūrakaṃ tvādyaṃ viduryogavido janāḥ /
nāsāgrādapi nirgatya dvādaśāntāvadhirgatiḥ

6.25-2.16

yā vāyostaṃ vidurdhīrā aparaṃ bāhyapūrakam /
vahirastaṃgate prāṇe yāvannāpāna udgataḥ

6.25-2.17

tāvatpūrṇaṃ samāvasthaṃ bahiṣṭhaṃ kumbhakaṃ viduḥ /
yattadantarmukhatvaṃ syādapānasyodayaṃ vinā

6.25-2.18

taṃ bāhyarecakaṃ vidyāccintyamānaṃ vimuktidam /
dvādaśāntādyadutthāya rūpapīvaratā parā

6.25-2.19

apānasya bahiṣṭhaṃ tamaparaṃ pūrakaṃ viduḥ /
bāhyānābhthantarāṃścaitānkumbhakādīnanāratam

6.25-2.6.1.25.20

prāṇāpānasvabhāvāṃstamabuddhvā bhūyo na jāyate /
aṣṭāvete mahābuddhe rātridivamanusmṛtāḥ

6.25-2.21

svabhāvā dehavāyūnāṃ kathitā muktidā mayā /
gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā

6.25-2.22

ete nirodhamāyānti prakṛtyā'ticalānilāḥ /
yatkaroti yadaśnāti buddhyaivālamanusmaran

6.25-2.23

kumbhakādīnnaraḥ svāntastatra kartā na kiṃcana /
avyagramasminvyāpāre bāhyaṃ parijahanmanaḥ

6.25-2.24

dinaiḥ katipayaireva padamāpnoti kevalam /
etadabhyasataḥ puṃso bāhye viṣayavṛttiṣu

6.25-2.25

na baghnāti ratiṃ cetaḥ śvadṛtau brāhmaṇo yathā /
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya ye sthitāḥ kṛtabuddhayaḥ

6.25-2.26

prāptaprāptavyamakhilaṃ tairakhinnāsta eva hi /
tiṣṭhatā gacchatā nityaṃ svapatā jāgratā tathā

6.25-2.27

eṣā cetprekṣyate dṛṣṭistanna bandhanamāpyate /
prāṇāpānānusaraṇaprāptabodhavatāmalam

6.25-2.28

saṃśāntamalamohena svasthenāntarihoṣyate /
sarvārambhānsadā svacchaḥ kurvanvāpi budho janaḥ

6.25-2.29

prāṇāpānagatiṃ prāpya susvasthaḥ sukhamedhate /
prāṇasyābhyudayo brahmanpadmapatrāddhṛdi sthitāt

6.25-2.6.1.25.30

dvādaśāṅgulaparyante prāṇo'staṃ yātyayaṃ bahiḥ /
apānasyodayo bāhyāddvādaśāntānmahāmune

6.25-2.31

astaṃgatirathāmbhojamadhye hṛdayasaṃsthite /
prāṇo yatra samāyāti dvādaśānte nabhaḥpade

6.25-2.32

padāttasmādapāno'yaṃ khādeti samanantaram /
bāhyākāśonmukhaḥ prāṇo vahatyagniśikhā yathā

6.25-2.33

hṛdākāśonmukho'pāno nimne vahati vārivat /
apānaścandramā dehamāpyāyayati bāhyataḥ

6.25-2.34

prāṇaḥ sūryo'gnirathavā pacatyantaridaṃ vapuḥ /
prāṇo hi hṛdayākāśaṃ tāpayitvā pratikṣaṇam

6.25-2.35

mukhāgragaganaṃ paścāttāpayatyuttamo raviḥ /
apānendurmukhāgraṃ tu plāvayitvā hṛdambaram

6.25-2.36

paścādāpyāyayatyeṣa nimeṣasamanantaram /
apānaśaśino'ntasthā kalā prāṇavivasvatā

6.25-2.37

yatra grastā tadāsādya padaṃ bhūyo na śocyate /
prāṇārkasya tathāntasthā yatrāpānasitāṃśunā

6.25-2.38

grastā tatpadamāsādya na bhūyo janmabhāṅnaraḥ /
prāṇa evārkatāṃ yāti sabāhyābhyantare'mbare

6.25-2.39

āpyāyanakarīṃ paścācchaśitāmadhitiṣṭhati /
prāṇa evendutāṃ tyaktvā śarīrāpyāyakāriṇīm

6.25-2.6.1.25.40

kṣaṇādāyāti sūryatvaṃ saṃśoṣaṇakaraṃ padam /
arkatāṃ saṃparityajya na yāvaccandratāṃ gataḥ

6.25-2.41

prāṇastāvadvicāryante'deśakāle na śocyate /
hṛdi candrārkayorjñātvā nityamastamayodayam

6.25-2.42

ānmano nijamādhāraṃ na bhūyo jāyate manaḥ /
sodayāstamayaṃ senduṃ saraśmiṃ sagamāgamam

6.25-2.43

hṛdaye bhāskaraṃ devaṃ yaḥ paśyati sa paśyati /
na kṣīṇaṃ nāparikṣīṇaṃ bahiṣṭhaṃ siddhaye tamaḥ

6.25-2.44

hārdaṃ tu kṣapayeddhvāntaṃ yatkṣaye siddhiruttamā /
bāhye tamasi saṃkṣīṇo lokālokaḥ prajāyate

6.25-2.45

hārde tu tamasi kṣīṇe svāloko jāyate mune /
hārdāndhakārakṣayadaṃ parijñātaṃ vimuktidam

6.25-2.46

sodayāstamayaṃ yatnātprāṇārkamavalokayet /
apānenduḥ prayātyastaṃ yatra hṛtpadmakoṭare

6.25-2.47

padāttasmādudetyantaḥ prāṇārko bahirunmukhaḥ /
apāne'staṃgate prāṇaḥ samudeti hṛdambujāt

6.25-2.48

chāyāyāṃ galitāṅgāyāṃ tatraivāśu yathātapaḥ /
prāṇe tvastaṃgate bāhyādapānaḥ proditaḥ kṣaṇāt

6.25-2.49

ātape parito naṣṭe chāyevānupadaṃ tathā /
prāṇajanmāvanau naṣṭamapānaṃ viddhi sanmate

6.25-2.6.1.25.50

apānajanmabhūmau ca prāṇaṃ naṣṭamavehi hi /
astaṃgatavati prāṇe tvapāne'bhyudayonmukhe

6.25-2.51

bahiḥ kumbhakamālambya ciraṃ bhūyo na śocyate /
apāne'staṃgate prāṇe kiṃcidabhyudayonmukhe

6.25-2.52

antaḥkumbhakamālambya ciraṃ bhūyo na śocyate /
prāṇarecakamālambya apānāddūrakoṭigam

6.25-2.53

svacchaṃ kumbhakamabhyasya na bhūyaḥ paritapyate /
apāne recakādhāraṃ prāṇapūrāntarāsthitam

6.25-2.54

svasaṃsthaṃ pūrakaṃ dṛṣṭvā na bhūyo jāyate naraḥ /
prāṇāpānāvubhāvantaryatraitau vilayaṃ gatau

6.25-2.55

tadālambya padaṃ śāntamātmānaṃ nānutapyate /
prāṇabhakṣonmukhe'pāne deśaṃ kālaṃ ca niṣkalam

6.25-2.56

vicārya bahirantarvā na bhūyaḥ pariśocyate /
apānabhakṣaṇapare prāṇe hṛdi tathā bahiḥ

6.25-2.57

deśaṃ kālaṃ ca saṃprekṣya na bhūyo jāyate manaḥ /
yatra prāṇo hyapānena prāṇenāpāna eva ca

6.25-2.58

nigīrṇau bahirantaśca deśakālau ca paśya tau /
kṣaṇamastaṃgataprāṇamapānodayavarjitam

6.25-2.59

ayatnasiddhabāhyasthaṃ kumbhakaṃ tatpadaṃ viduḥ /
ayatnasiddho hyantasthakumbhakaḥ paramaṃ padam

6.25-2.6.1.25.60

etattadātmano rūpaṃ śuddhaiṣā paramaiva cit /
etattattatsadābhāsametatprāpya na śocyate

6.25-2.61

puṣpasyāntarivāmodaḥ prāṇasyāntaravasthitam /
na sa prāṇaṃ na vā'pānaṃ cidātmānamupāsmahe

6.25-2.62

jalasyāntarivāsvādamapānasyāntarasthitam /
na saprāṇaṃ na vā'prāṇaṃ cidātmānamupāsmahe

6.25-2.63

prāṇakṣayasyopāntasthamapānakṣayakoṭigam /
apānaprāṇayormadhyaṃ cidātmānamupāsmahe

6.25-2.64

prāṇasya prāṇanaṃ proccaiḥ paraṃ jīvasya jīvanam /
dehasya dhāraṇaṃ dhuryaṃ cidātmānamupāsmahe

6.25-2.65

manaso mananaṃ satyaṃ buddherekāvabodhanam /
ahaṃkṛterahaṃkāraṃ cidātmānamupāsmahe

6.25-2.66

yasminsarva yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat /
yacca sarvamayaṃ nityaṃ taccittattvamupāsmahe

6.25-2.67

ālokālokanaṃ puṇyaṃ sarvapāvanapāvanam /
na ca bhāvanamannūnaṃ taccittattvamupāsmahe

6.25-2.68

[ apāno'staṃ gato yatra prāṇo nābhyuditaḥ kṣaṇam /
kalākalaṅkarahitaṃ taccittattvamupāsmahe //]
nāpāno'bhyudito yatra prāṇaścāntamupāgataḥ /
nāsāgragaganāvartaṃ taccittattvamupāsmahe

6.25-2.69

yatra prāṇo'stamāyāti yatrāpāno'stameti ca /
yatra dvāvapyanutpannau taccittattvamupāsmahe

6.25-2.6.1.25.70

prāṇāpānodbhavasthāne bāhyābhyantaramāsthite /
ye dve yogipadādhārastaccittattvamupāsmahe

6.25-2.71

prāṇāpānarathārūḍhaṃ prāṇāpānamanātatam /
yacchaktirūpaṃ śaktīnāṃ taccittattvamupāsmahe

6.25-2.72

hṛtprāṇakumbhakaṃ devaṃ bahiścāpānakumbhakam /
pūrakāṃśavisṛṣṭaṃ yattaccittattvamupāsmahe

6.25-2.73

prāṇāpānaparāmarśaṃ sattābodhaṃ virūpakam /
yatprāpyaṃ prāṇamananāttaccittattvamupāsmahe

6.25-2.74

yatprāṇapavanaspando yatspandānandakārakam /
kāraṇaṃ kāraṇānāṃ yattaccittattvamupāsmahe

6.25-2.75

yadakhilakalanākalaṅkahīnaṃ
parivalitaṃ ca sadā kalāgaṇena /
svanubhavavibhavaṃ padaṃ tadagryaṃ
sakalasurapraṇataṃ paraṃ prapadye

6.25-2.25

ityārṣe śrīvā०rāmāyaṇe vālmī० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० bhuśuṇḍopākhyāne samādhivarṇanaṃ nāma pañcaviṃśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc