યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.25-2

પઞ્ચવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્થં સ કથયન્પક્ષી પૃષ્ટસ્તત્ર પુનર્મયા ।
કીદૃશી પ્રાણવાતસ્ય ગતિરિત્યેવ રાઘવ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
જાનન્નપિ મુને સર્વ કિં માં પૃચ્છસિ લીલયા ।
યથાપૃષ્ટમહં વચ્મિ શૃણુ તત્રાપિ મદ્વચઃ

પ્રાણોઽયમનિશં બ્રહ્મન્સ્પન્દશક્તિઃ સદાગતિઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહે પ્રાણોઽયમુપરિ સ્થિતઃ

અપાનોઽપ્યનિશં બ્રહ્મન્સ્પન્દશક્તિઃ સદાગતિઃ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરે દેહે ત્વપાનોઽયમવાક્સ્થિતઃ

જાગ્રતઃ સ્વપતશ્ચૈવ પ્રાણાયામોઽયમુત્તમઃ ।
પ્રવર્તતે યતસ્તજ્જ્ઞ તત્તાવચ્છ્રેયસે શૃણુ

બાહ્યોન્મુખત્વં પ્રાણાનાં યદ્ધૃદમ્બુજકોટરાત્ ।
સ્વરસેનાસ્તયત્નાનાં તં ધીરા રેચકં વિદુઃ

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તં બાહ્યમાક્રમતામધઃ ।
પ્રાણાનામઙ્ગસંસ્પર્શો યઃ સ પૂરક ઉચ્યતે

બાહ્યાત્પરાપતત્યન્તરપાને યત્નવર્જિતઃ ।
યોઽયં પ્રપૂરણઃ સ્પર્શો વિદુસ્તમપિ પૂરકમ્

અપાનેઽસ્તંગતે પ્રાણો યાવન્નાભ્યુદિતો હૃદિ ।
તાવત્સા કુમ્ભકાવસ્થા યોગિભિર્યાનુભૂયતે

રેચકઃ કુમ્ભકશ્ચૈવ પૂરકશ્ચ ત્રિધા સ્થિતઃ ।
અપાનસ્યોદયસ્થાને દ્વાદશાન્તાદધો બહિઃ

સ્વભાવાઃ સર્વકાલસ્થાઃ સમ્યગ્યત્નવિવર્જિતાઃ ।
યે પ્રોક્તાઃ સ્ફારમતિભિસ્તાઞ્છૃણુ ત્વં મહામતે

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તાદ્બાહ્યાદભ્યુદિતઃ પ્રભો ।
યો વાતસ્તસ્ય તત્રૈવ સ્વભાવાત્પૂરકાદયઃ

હૃદન્તરસ્થાનિષ્પન્નઘટવદ્યા સ્થિતિર્બહિઃ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તે નાસાગ્રસમસંમુખે

વ્યોમ્નિ નિત્યમપાનસ્ય તં વિદુઃ કુમ્ભકં બુધાઃ ।
બાહ્યોન્મુખસ્ય વાયોર્યા નાસિકાગ્રાવધિર્ગતિઃ

તં બાહ્યપૂરકં ત્વાદ્યં વિદુર્યોગવિદો જનાઃ ।
નાસાગ્રાદપિ નિર્ગત્ય દ્વાદશાન્તાવધિર્ગતિઃ

યા વાયોસ્તં વિદુર્ધીરા અપરં બાહ્યપૂરકમ્ ।
વહિરસ્તંગતે પ્રાણે યાવન્નાપાન ઉદ્ગતઃ

તાવત્પૂર્ણં સમાવસ્થં બહિષ્ઠં કુમ્ભકં વિદુઃ ।
યત્તદન્તર્મુખત્વં સ્યાદપાનસ્યોદયં વિના

તં બાહ્યરેચકં વિદ્યાચ્ચિન્ત્યમાનં વિમુક્તિદમ્ ।
દ્વાદશાન્તાદ્યદુત્થાય રૂપપીવરતા પરા

અપાનસ્ય બહિષ્ઠં તમપરં પૂરકં વિદુઃ ।
બાહ્યાનાભ્થન્તરાંશ્ચૈતાન્કુમ્ભકાદીનનારતમ્

પ્રાણાપાનસ્વભાવાંસ્તમબુદ્ધ્વા ભૂયો ન જાયતે ।
અષ્ટાવેતે મહાબુદ્ધે રાત્રિદિવમનુસ્મૃતાઃ

સ્વભાવા દેહવાયૂનાં કથિતા મુક્તિદા મયા ।
ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતોઽપિ વા

એતે નિરોધમાયાન્તિ પ્રકૃત્યાઽતિચલાનિલાઃ ।
યત્કરોતિ યદશ્નાતિ બુદ્ધ્યૈવાલમનુસ્મરન્

કુમ્ભકાદીન્નરઃ સ્વાન્તસ્તત્ર કર્તા ન કિંચન ।
અવ્યગ્રમસ્મિન્વ્યાપારે બાહ્યં પરિજહન્મનઃ

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ પદમાપ્નોતિ કેવલમ્ ।
એતદભ્યસતઃ પુંસો બાહ્યે વિષયવૃત્તિષુ

ન બઘ્નાતિ રતિં ચેતઃ શ્વદૃતૌ બ્રાહ્મણો યથા ।
એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય યે સ્થિતાઃ કૃતબુદ્ધયઃ

પ્રાપ્તપ્રાપ્તવ્યમખિલં તૈરખિન્નાસ્ત એવ હિ ।
તિષ્ઠતા ગચ્છતા નિત્યં સ્વપતા જાગ્રતા તથા

એષા ચેત્પ્રેક્ષ્યતે દૃષ્ટિસ્તન્ન બન્ધનમાપ્યતે ।
પ્રાણાપાનાનુસરણપ્રાપ્તબોધવતામલમ્

સંશાન્તમલમોહેન સ્વસ્થેનાન્તરિહોષ્યતે ।
સર્વારમ્ભાન્સદા સ્વચ્છઃ કુર્વન્વાપિ બુધો જનઃ

પ્રાણાપાનગતિં પ્રાપ્ય સુસ્વસ્થઃ સુખમેધતે ।
પ્રાણસ્યાભ્યુદયો બ્રહ્મન્પદ્મપત્રાદ્ધૃદિ સ્થિતાત્

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તે પ્રાણોઽસ્તં યાત્યયં બહિઃ ।
અપાનસ્યોદયો બાહ્યાદ્દ્વાદશાન્તાન્મહામુને

અસ્તંગતિરથામ્ભોજમધ્યે હૃદયસંસ્થિતે ।
પ્રાણો યત્ર સમાયાતિ દ્વાદશાન્તે નભઃપદે

પદાત્તસ્માદપાનોઽયં ખાદેતિ સમનન્તરમ્ ।
બાહ્યાકાશોન્મુખઃ પ્રાણો વહત્યગ્નિશિખા યથા

હૃદાકાશોન્મુખોઽપાનો નિમ્ને વહતિ વારિવત્ ।
અપાનશ્ચન્દ્રમા દેહમાપ્યાયયતિ બાહ્યતઃ

પ્રાણઃ સૂર્યોઽગ્નિરથવા પચત્યન્તરિદં વપુઃ ।
પ્રાણો હિ હૃદયાકાશં તાપયિત્વા પ્રતિક્ષણમ્

મુખાગ્રગગનં પશ્ચાત્તાપયત્યુત્તમો રવિઃ ।
અપાનેન્દુર્મુખાગ્રં તુ પ્લાવયિત્વા હૃદમ્બરમ્

પશ્ચાદાપ્યાયયત્યેષ નિમેષસમનન્તરમ્ ।
અપાનશશિનોઽન્તસ્થા કલા પ્રાણવિવસ્વતા

યત્ર ગ્રસ્તા તદાસાદ્ય પદં ભૂયો ન શોચ્યતે ।
પ્રાણાર્કસ્ય તથાન્તસ્થા યત્રાપાનસિતાંશુના

ગ્રસ્તા તત્પદમાસાદ્ય ન ભૂયો જન્મભાઙ્નરઃ ।
પ્રાણ એવાર્કતાં યાતિ સબાહ્યાભ્યન્તરેઽમ્બરે

આપ્યાયનકરીં પશ્ચાચ્છશિતામધિતિષ્ઠતિ ।
પ્રાણ એવેન્દુતાં ત્યક્ત્વા શરીરાપ્યાયકારિણીમ્

ક્ષણાદાયાતિ સૂર્યત્વં સંશોષણકરં પદમ્ ।
અર્કતાં સંપરિત્યજ્ય ન યાવચ્ચન્દ્રતાં ગતઃ

પ્રાણસ્તાવદ્વિચાર્યન્તેઽદેશકાલે ન શોચ્યતે ।
હૃદિ ચન્દ્રાર્કયોર્જ્ઞાત્વા નિત્યમસ્તમયોદયમ્

આન્મનો નિજમાધારં ન ભૂયો જાયતે મનઃ ।
સોદયાસ્તમયં સેન્દું સરશ્મિં સગમાગમમ્

હૃદયે ભાસ્કરં દેવં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ।
ન ક્ષીણં નાપરિક્ષીણં બહિષ્ઠં સિદ્ધયે તમઃ

હાર્દં તુ ક્ષપયેદ્ધ્વાન્તં યત્ક્ષયે સિદ્ધિરુત્તમા ।
બાહ્યે તમસિ સંક્ષીણો લોકાલોકઃ પ્રજાયતે

હાર્દે તુ તમસિ ક્ષીણે સ્વાલોકો જાયતે મુને ।
હાર્દાન્ધકારક્ષયદં પરિજ્ઞાતં વિમુક્તિદમ્

સોદયાસ્તમયં યત્નાત્પ્રાણાર્કમવલોકયેત્ ।
અપાનેન્દુઃ પ્રયાત્યસ્તં યત્ર હૃત્પદ્મકોટરે

પદાત્તસ્માદુદેત્યન્તઃ પ્રાણાર્કો બહિરુન્મુખઃ ।
અપાનેઽસ્તંગતે પ્રાણઃ સમુદેતિ હૃદમ્બુજાત્

છાયાયાં ગલિતાઙ્ગાયાં તત્રૈવાશુ યથાતપઃ ।
પ્રાણે ત્વસ્તંગતે બાહ્યાદપાનઃ પ્રોદિતઃ ક્ષણાત્

આતપે પરિતો નષ્ટે છાયેવાનુપદં તથા ।
પ્રાણજન્માવનૌ નષ્ટમપાનં વિદ્ધિ સન્મતે

અપાનજન્મભૂમૌ ચ પ્રાણં નષ્ટમવેહિ હિ ।
અસ્તંગતવતિ પ્રાણે ત્વપાનેઽભ્યુદયોન્મુખે

બહિઃ કુમ્ભકમાલમ્બ્ય ચિરં ભૂયો ન શોચ્યતે ।
અપાનેઽસ્તંગતે પ્રાણે કિંચિદભ્યુદયોન્મુખે

અન્તઃકુમ્ભકમાલમ્બ્ય ચિરં ભૂયો ન શોચ્યતે ।
પ્રાણરેચકમાલમ્બ્ય અપાનાદ્દૂરકોટિગમ્

સ્વચ્છં કુમ્ભકમભ્યસ્ય ન ભૂયઃ પરિતપ્યતે ।
અપાને રેચકાધારં પ્રાણપૂરાન્તરાસ્થિતમ્

સ્વસંસ્થં પૂરકં દૃષ્ટ્વા ન ભૂયો જાયતે નરઃ ।
પ્રાણાપાનાવુભાવન્તર્યત્રૈતૌ વિલયં ગતૌ

તદાલમ્બ્ય પદં શાન્તમાત્માનં નાનુતપ્યતે ।
પ્રાણભક્ષોન્મુખેઽપાને દેશં કાલં ચ નિષ્કલમ્

વિચાર્ય બહિરન્તર્વા ન ભૂયઃ પરિશોચ્યતે ।
અપાનભક્ષણપરે પ્રાણે હૃદિ તથા બહિઃ

દેશં કાલં ચ સંપ્રેક્ષ્ય ન ભૂયો જાયતે મનઃ ।
યત્ર પ્રાણો હ્યપાનેન પ્રાણેનાપાન એવ ચ

નિગીર્ણૌ બહિરન્તશ્ચ દેશકાલૌ ચ પશ્ય તૌ ।
ક્ષણમસ્તંગતપ્રાણમપાનોદયવર્જિતમ્

અયત્નસિદ્ધબાહ્યસ્થં કુમ્ભકં તત્પદં વિદુઃ ।
અયત્નસિદ્ધો હ્યન્તસ્થકુમ્ભકઃ પરમં પદમ્

એતત્તદાત્મનો રૂપં શુદ્ધૈષા પરમૈવ ચિત્ ।
એતત્તત્તત્સદાભાસમેતત્પ્રાપ્ય ન શોચ્યતે

પુષ્પસ્યાન્તરિવામોદઃ પ્રાણસ્યાન્તરવસ્થિતમ્ ।
ન સ પ્રાણં ન વાઽપાનં ચિદાત્માનમુપાસ્મહે

જલસ્યાન્તરિવાસ્વાદમપાનસ્યાન્તરસ્થિતમ્ ।
ન સપ્રાણં ન વાઽપ્રાણં ચિદાત્માનમુપાસ્મહે

પ્રાણક્ષયસ્યોપાન્તસ્થમપાનક્ષયકોટિગમ્ ।
અપાનપ્રાણયોર્મધ્યં ચિદાત્માનમુપાસ્મહે

પ્રાણસ્ય પ્રાણનં પ્રોચ્ચૈઃ પરં જીવસ્ય જીવનમ્ ।
દેહસ્ય ધારણં ધુર્યં ચિદાત્માનમુપાસ્મહે

મનસો મનનં સત્યં બુદ્ધેરેકાવબોધનમ્ ।
અહંકૃતેરહંકારં ચિદાત્માનમુપાસ્મહે

યસ્મિન્સર્વ યતઃ સર્વં યત્સર્વં સર્વતશ્ચ યત્ ।
યચ્ચ સર્વમયં નિત્યં તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

આલોકાલોકનં પુણ્યં સર્વપાવનપાવનમ્ ।
ન ચ ભાવનમન્નૂનં તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

[ અપાનોઽસ્તં ગતો યત્ર પ્રાણો નાભ્યુદિતઃ ક્ષણમ્ ।
કલાકલઙ્કરહિતં તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે ॥]
નાપાનોઽભ્યુદિતો યત્ર પ્રાણશ્ચાન્તમુપાગતઃ ।
નાસાગ્રગગનાવર્તં તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

યત્ર પ્રાણોઽસ્તમાયાતિ યત્રાપાનોઽસ્તમેતિ ચ ।
યત્ર દ્વાવપ્યનુત્પન્નૌ તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

પ્રાણાપાનોદ્ભવસ્થાને બાહ્યાભ્યન્તરમાસ્થિતે ।
યે દ્વે યોગિપદાધારસ્તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

પ્રાણાપાનરથારૂઢં પ્રાણાપાનમનાતતમ્ ।
યચ્છક્તિરૂપં શક્તીનાં તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

હૃત્પ્રાણકુમ્ભકં દેવં બહિશ્ચાપાનકુમ્ભકમ્ ।
પૂરકાંશવિસૃષ્ટં યત્તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

પ્રાણાપાનપરામર્શં સત્તાબોધં વિરૂપકમ્ ।
યત્પ્રાપ્યં પ્રાણમનનાત્તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

યત્પ્રાણપવનસ્પન્દો યત્સ્પન્દાનન્દકારકમ્ ।
કારણં કારણાનાં યત્તચ્ચિત્તત્ત્વમુપાસ્મહે

યદખિલકલનાકલઙ્કહીનં
પરિવલિતં ચ સદા કલાગણેન ।
સ્વનુભવવિભવં પદં તદગ્ર્યં
સકલસુરપ્રણતં પરં પ્રપદ્યે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦રામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ભુશુણ્ડોપાખ્યાને સમાધિવર્ણનં નામ પઞ્ચવિંશઃ સર્ગઃ