Yoga Vasistha · Chapter 6.167

saptaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
ātmakhyātirasatkhyātiḥ khyātirakhyātiranyathā /
śabdārthadṛṣṭayastajjñaṃ pratyetāḥ śaśaśrṛṅgavat

kadācanāpi nāmāṅga saṃbhavanti na kāścana /
śāntamavyapadeśyātmā jña āste'staṅgateṅganaḥ

etā udyanti cinmātrādātmakhyātyādikā dṛśaḥ /
tacca śuddhataraṃ vyoma tanmayyeva ca dṛśyate

ayamātmā tviyaṃ khyātirityantaḥkalanābhramaḥ /
na saṃbhavatyataścainaṃ śabdaṃ tyaktvā bhavārthabhāk

gacchaṃstiṣṭhannadadapi sarve śāntamato jagat /
ākāśamaunamevācchamacchinnaṃ vā'pravṛttimat

nānāmahāśabdamapi śilāmaunamavasthitam /
anārataṃ gacchadapi vyomavacchailavatsthitam

nānāvidhārambhamapi mahāśūnyamanaṅkitam /
pañcabhūtātmakamapi khamivālabdhapañcakam

padārthasaṃkulamapi śūnyaṃ saṃvittimātrakam /
svapne mahāpuramiva dṛṣṭamapyacchacinmayam

sārambhamapyanārambhaṃ saṃkalpanagaraṃ yathā /
ākāśamātraṃ bhrāntyātma svapnastrīsaṃgamopamam

anubhūtamapi vyarthaṃ pratibimbāṅganāsamam /
nānānubhavanirmāṇaṃ vastu śūnyaṃ tu vastutaḥ

śrīrāma uvāca /
jāgratsvapnātmakamidaṃ manye smṛtyaiva dṛśyate /
sadrūpabāhyārthakṛtā smṛtireveha kāraṇam

śrīvasiṣṭha uvāca /
yattaccitkācakacyena kākatālīyavadvapuḥ /
vyomātmā''bhāti bhāvānāṃ sattāmātramabhittimat

tadetadavināśātma sarvatra paramātmani /
sarvadā vidyate śānte payasīva taraṅgakāḥ

nirnimittaṃ svarūpātma tadetatparamātmani /
sarvātmanyapi nirvāṇe vyomātmani nirātmani

yadā yadāvabhātyantaryena tena yathā tathā /
sarvadā na kadācidvā yatra tatra na kiṃcana

tasyaiva brahmabhānasya tenaivaṃ brahmaṇātmanā /
svacchasyaiva svabhāvasya svasvabhāvamanujjhatā

idaṃ jāgradayaṃ svapnaḥ suṣuptaṃ turyamityapi /
kṛtaṃ nāma svayaṃ citvādbrahma vātmeti cātmani

vastutastvasti na svapno na jāgranna suṣuptatā /
na turyaṃ na tato'tītaṃ sarvaṃ śāntaṃ paraṃ nabhaḥ

athavā sarvamevedaṃ jāgradrūpaṃ sadaiva ca /
sarvadaiva ca vā svapnaḥ suṣuptaṃ sarvadaiva ca

sarvadaiva ca vā turyaṃ tadantaḥ sarvadaiva vā /
tadidaṃ vā na yadvidmo vayamāśāntarūpiṇaḥ

idaṃ pheno na kiṃcidvā budbudo vā na kaścana /
śūnyatāmbhasi cidvyoma mahārṇavamahodare

yathā saṃvedyate yadyattathā tadanubhūyate /
sadvāsadvā bhavatsvapne vyomnīva sadasacca tat

saṃvitkacanamevedaṃ yathā bhānaṃ vibhāsate /
vyoma vyomani cidrūpaṃ cidrūpe vitatātmani

saṃvicca cinnabhomajjā saivaṃrūpaiva sarvadā /
nāstameti na codeti tasyāḥ svāṅgamidaṃ jagat

mahāpralayasargādyā mahāpralayarātrayaḥ /
tasyā evāvayavatāṃ yātāḥ keśanakhādivat

tasyā bhānamabhānaṃ tadbhāsvaraṃ jihmameva vā /
nānyatsvabhāvavatspanda iva vāyormahāciteḥ

tasmātkiṃ nāma jāgratsyātkaḥ svapnaḥ kā suṣuptatā /
kiṃ turyaṃ kā smṛtiḥ kecchā tucchā etāḥ kudṛṣṭayaḥ

antaḥsaṃvedanaṃ bhāti svaṃ bāhyārthatayā yataḥ /
kva dvaitaṃ kva ca vārthaśrīḥ smṛtirevamataḥ kutaḥ

tadidaṃ bhāti nirbhitti tatsvabhānaṃ yadātmanā /
bhānornabhasi bhārūpameva bhūtavivarjitam

sadrūpo yadi bāhyo'rtho vidyate tattadutthitā /
smṛtiḥ kāraṇatāmetu nāmādyajagataḥ sthiteḥ

kiṃtu nāstyeṣa bāhyo'rtho bhūtānāmatyasaṃbhavāt /
pañcānāmādisargādau kāraṇānāmabhāvataḥ

śaśaśrṛṅgaṃ yathā nāsti yathā nāsti khapādapaḥ /
yathā vandhyāsuto nāsti yathā nāstyasitaḥ śaśī

tathā'jñapratibhāto'rtho jagadādyahamādikaḥ /
aprekṣito'sti nāstyeva prekṣitaḥ sanna kaścana

yathāstīdaṃ mahākāraṃ na kiṃcidūpameva vā /
tattvajñaviṣayaṃ rāma tathāstīdamakhaṇḍitam

saṃviddhananabhomajjā yathodeti yadā yadā /
nityoditopacāreṇa kalpitāstamayodayā

mudhā vyomnyeva pṛthvyāditayā vetti tadā tadā /
svasyaiva tasya bhānasya dhatte pṛthvyādikalpanām

svameva bhānamākāśamātrameva mahācitiḥ /
pṛthvyādivyapadeśena paścādvyapadiśatyajā

ākāśa eva pṛthvīyamiti dhatte svasaṃvidam /
manorājyapuraṃ bāla iva cinmātramavyayam

kiṃ bhānaṃ kimabhānaṃ syāttasyeti na vikalpyate /
spandāspandasvabhāvaṃ tadviddhi vātamivāmbare

yathā bhāti cidākāśaṃ tathedamavabhāsate /
vyoma vyomnyeva nīrūpaṃ nedaṃ pṛthvyādi satkvacit

yathā bhāti cidākāśarūpatvādbhātamapyalam /
na sannāsaditi kiṃcittanna kiṃcicca kiṃcana

idamitthamanitthaṃ ca sadvā'sadvā yathāsthitam /
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ

sa eva hṛdayākāśe kacantyā dṛśyasaṃvidā /
bāhyaṃ brahmāṇḍamitthaṃ ca sadvā'sadvā yathāsthitam

kimatra bāhyaṃ kiṃ vāntaḥ kiṃ dṛśyaṃ kāsya dṛśyatā /
śivaṃ śāntamaśāntaṃ ca sarvamomiti śāmyatām

no vācyavācakadṛśā rahito vicāraḥ
saṃpadyate sa ca vikalpamayena siddhyai /
siddhiśca saṃbhavati tena vinā na kāci.
ddīpaṃ vinā niśi yathā nayanopalambhaḥ

tasmādapāsya parayā'malayā dhiyāntaḥ-
saṃkalpakalpanamanalpavikalpajālam /
kṛtvā manaḥ sakalaśāstramahārthaniṣṭha-
muḍḍīya gaccha padamuttamamekaniṣṭhaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhama० vā० de० mo० ni० u० jāgratsvapnasuṣuptyabhāvapratipādanaṃ nāma saptaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ