યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.167

સપ્તષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આત્મખ્યાતિરસત્ખ્યાતિઃ ખ્યાતિરખ્યાતિરન્યથા ।
શબ્દાર્થદૃષ્ટયસ્તજ્જ્ઞં પ્રત્યેતાઃ શશશ્રૃઙ્ગવત્

કદાચનાપિ નામાઙ્ગ સંભવન્તિ ન કાશ્ચન ।
શાન્તમવ્યપદેશ્યાત્મા જ્ઞ આસ્તેઽસ્તઙ્ગતેઙ્ગનઃ

એતા ઉદ્યન્તિ ચિન્માત્રાદાત્મખ્યાત્યાદિકા દૃશઃ ।
તચ્ચ શુદ્ધતરં વ્યોમ તન્મય્યેવ ચ દૃશ્યતે

અયમાત્મા ત્વિયં ખ્યાતિરિત્યન્તઃકલનાભ્રમઃ ।
ન સંભવત્યતશ્ચૈનં શબ્દં ત્યક્ત્વા ભવાર્થભાક્

ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્નદદપિ સર્વે શાન્તમતો જગત્ ।
આકાશમૌનમેવાચ્છમચ્છિન્નં વાઽપ્રવૃત્તિમત્

નાનામહાશબ્દમપિ શિલામૌનમવસ્થિતમ્ ।
અનારતં ગચ્છદપિ વ્યોમવચ્છૈલવત્સ્થિતમ્

નાનાવિધારમ્ભમપિ મહાશૂન્યમનઙ્કિતમ્ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકમપિ ખમિવાલબ્ધપઞ્ચકમ્

પદાર્થસંકુલમપિ શૂન્યં સંવિત્તિમાત્રકમ્ ।
સ્વપ્ને મહાપુરમિવ દૃષ્ટમપ્યચ્છચિન્મયમ્

સારમ્ભમપ્યનારમ્ભં સંકલ્પનગરં યથા ।
આકાશમાત્રં ભ્રાન્ત્યાત્મ સ્વપ્નસ્ત્રીસંગમોપમમ્

અનુભૂતમપિ વ્યર્થં પ્રતિબિમ્બાઙ્ગનાસમમ્ ।
નાનાનુભવનિર્માણં વસ્તુ શૂન્યં તુ વસ્તુતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નાત્મકમિદં મન્યે સ્મૃત્યૈવ દૃશ્યતે ।
સદ્રૂપબાહ્યાર્થકૃતા સ્મૃતિરેવેહ કારણમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યત્તચ્ચિત્કાચકચ્યેન કાકતાલીયવદ્વપુઃ ।
વ્યોમાત્માઽઽભાતિ ભાવાનાં સત્તામાત્રમભિત્તિમત્

તદેતદવિનાશાત્મ સર્વત્ર પરમાત્મનિ ।
સર્વદા વિદ્યતે શાન્તે પયસીવ તરઙ્ગકાઃ

નિર્નિમિત્તં સ્વરૂપાત્મ તદેતત્પરમાત્મનિ ।
સર્વાત્મન્યપિ નિર્વાણે વ્યોમાત્મનિ નિરાત્મનિ

યદા યદાવભાત્યન્તર્યેન તેન યથા તથા ।
સર્વદા ન કદાચિદ્વા યત્ર તત્ર ન કિંચન

તસ્યૈવ બ્રહ્મભાનસ્ય તેનૈવં બ્રહ્મણાત્મના ।
સ્વચ્છસ્યૈવ સ્વભાવસ્ય સ્વસ્વભાવમનુજ્ઝતા

ઇદં જાગ્રદયં સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં તુર્યમિત્યપિ ।
કૃતં નામ સ્વયં ચિત્વાદ્બ્રહ્મ વાત્મેતિ ચાત્મનિ

વસ્તુતસ્ત્વસ્તિ ન સ્વપ્નો ન જાગ્રન્ન સુષુપ્તતા ।
ન તુર્યં ન તતોઽતીતં સર્વં શાન્તં પરં નભઃ

અથવા સર્વમેવેદં જાગ્રદ્રૂપં સદૈવ ચ ।
સર્વદૈવ ચ વા સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં સર્વદૈવ ચ

સર્વદૈવ ચ વા તુર્યં તદન્તઃ સર્વદૈવ વા ।
તદિદં વા ન યદ્વિદ્મો વયમાશાન્તરૂપિણઃ

ઇદં ફેનો ન કિંચિદ્વા બુદ્બુદો વા ન કશ્ચન ।
શૂન્યતામ્ભસિ ચિદ્વ્યોમ મહાર્ણવમહોદરે

યથા સંવેદ્યતે યદ્યત્તથા તદનુભૂયતે ।
સદ્વાસદ્વા ભવત્સ્વપ્ને વ્યોમ્નીવ સદસચ્ચ તત્

સંવિત્કચનમેવેદં યથા ભાનં વિભાસતે ।
વ્યોમ વ્યોમનિ ચિદ્રૂપં ચિદ્રૂપે વિતતાત્મનિ

સંવિચ્ચ ચિન્નભોમજ્જા સૈવંરૂપૈવ સર્વદા ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ તસ્યાઃ સ્વાઙ્ગમિદં જગત્

મહાપ્રલયસર્ગાદ્યા મહાપ્રલયરાત્રયઃ ।
તસ્યા એવાવયવતાં યાતાઃ કેશનખાદિવત્

તસ્યા ભાનમભાનં તદ્ભાસ્વરં જિહ્મમેવ વા ।
નાન્યત્સ્વભાવવત્સ્પન્દ ઇવ વાયોર્મહાચિતેઃ

તસ્માત્કિં નામ જાગ્રત્સ્યાત્કઃ સ્વપ્નઃ કા સુષુપ્તતા ।
કિં તુર્યં કા સ્મૃતિઃ કેચ્છા તુચ્છા એતાઃ કુદૃષ્ટયઃ

અન્તઃસંવેદનં ભાતિ સ્વં બાહ્યાર્થતયા યતઃ ।
ક્વ દ્વૈતં ક્વ ચ વાર્થશ્રીઃ સ્મૃતિરેવમતઃ કુતઃ

તદિદં ભાતિ નિર્ભિત્તિ તત્સ્વભાનં યદાત્મના ।
ભાનોર્નભસિ ભારૂપમેવ ભૂતવિવર્જિતમ્

સદ્રૂપો યદિ બાહ્યોઽર્થો વિદ્યતે તત્તદુત્થિતા ।
સ્મૃતિઃ કારણતામેતુ નામાદ્યજગતઃ સ્થિતેઃ

કિંતુ નાસ્ત્યેષ બાહ્યોઽર્થો ભૂતાનામત્યસંભવાત્ ।
પઞ્ચાનામાદિસર્ગાદૌ કારણાનામભાવતઃ

શશશ્રૃઙ્ગં યથા નાસ્તિ યથા નાસ્તિ ખપાદપઃ ।
યથા વન્ધ્યાસુતો નાસ્તિ યથા નાસ્ત્યસિતઃ શશી

તથાઽજ્ઞપ્રતિભાતોઽર્થો જગદાદ્યહમાદિકઃ ।
અપ્રેક્ષિતોઽસ્તિ નાસ્ત્યેવ પ્રેક્ષિતઃ સન્ન કશ્ચન

યથાસ્તીદં મહાકારં ન કિંચિદૂપમેવ વા ।
તત્ત્વજ્ઞવિષયં રામ તથાસ્તીદમખણ્ડિતમ્

સંવિદ્ધનનભોમજ્જા યથોદેતિ યદા યદા ।
નિત્યોદિતોપચારેણ કલ્પિતાસ્તમયોદયા

મુધા વ્યોમ્ન્યેવ પૃથ્વ્યાદિતયા વેત્તિ તદા તદા ।
સ્વસ્યૈવ તસ્ય ભાનસ્ય ધત્તે પૃથ્વ્યાદિકલ્પનામ્

સ્વમેવ ભાનમાકાશમાત્રમેવ મહાચિતિઃ ।
પૃથ્વ્યાદિવ્યપદેશેન પશ્ચાદ્વ્યપદિશત્યજા

આકાશ એવ પૃથ્વીયમિતિ ધત્તે સ્વસંવિદમ્ ।
મનોરાજ્યપુરં બાલ ઇવ ચિન્માત્રમવ્યયમ્

કિં ભાનં કિમભાનં સ્યાત્તસ્યેતિ ન વિકલ્પ્યતે ।
સ્પન્દાસ્પન્દસ્વભાવં તદ્વિદ્ધિ વાતમિવામ્બરે

યથા ભાતિ ચિદાકાશં તથેદમવભાસતે ।
વ્યોમ વ્યોમ્ન્યેવ નીરૂપં નેદં પૃથ્વ્યાદિ સત્ક્વચિત્

યથા ભાતિ ચિદાકાશરૂપત્વાદ્ભાતમપ્યલમ્ ।
ન સન્નાસદિતિ કિંચિત્તન્ન કિંચિચ્ચ કિંચન

ઇદમિત્થમનિત્થં ચ સદ્વાઽસદ્વા યથાસ્થિતમ્ ।
લોકપર્યાયવૃત્તાન્તં પ્રાજ્ઞો જાનાતિ નેતરઃ

સ એવ હૃદયાકાશે કચન્ત્યા દૃશ્યસંવિદા ।
બાહ્યં બ્રહ્માણ્ડમિત્થં ચ સદ્વાઽસદ્વા યથાસ્થિતમ્

કિમત્ર બાહ્યં કિં વાન્તઃ કિં દૃશ્યં કાસ્ય દૃશ્યતા ।
શિવં શાન્તમશાન્તં ચ સર્વમોમિતિ શામ્યતામ્

નો વાચ્યવાચકદૃશા રહિતો વિચારઃ
સંપદ્યતે સ ચ વિકલ્પમયેન સિદ્ધ્યૈ ।
સિદ્ધિશ્ચ સંભવતિ તેન વિના ન કાચિ.
દ્દીપં વિના નિશિ યથા નયનોપલમ્ભઃ

તસ્માદપાસ્ય પરયાઽમલયા ધિયાન્તઃ-
સંકલ્પકલ્પનમનલ્પવિકલ્પજાલમ્ ।
કૃત્વા મનઃ સકલશાસ્ત્રમહાર્થનિષ્ઠ-
મુડ્ડીય ગચ્છ પદમુત્તમમેકનિષ્ઠઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમ૦ વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યભાવપ્રતિપાદનં નામ સપ્તષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ