Yoga Vasistha · Chapter 6.168
aṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
abuddhipūrvamevāgo yathā śākhāvicitratām /
karotyevamajaścitrāḥ sargābhāsaḥ kha eva kham
yathā karotyabuddhyādirāvartādi payonidhiḥ /
tathā karoti khe svātmā sarveśaḥ sarvavedanāḥ
tāsāṃ svasaṃvidāmeva tataḥ sa kurute svayam /
mano buddhirahaṃkāra ityādyā vividhābhidhāḥ
abuddhipūrvamārambho dṛśyarūpaḥ svataściteḥ /
saṃkalpyamāno buddhyādistaraṅgādiryathāmbudheḥ
cinmātrātsaṃpravartante manobuddhyādayastathā /
āvartakaṇakallolavīcayo vāridheryathā
bhittimātraṃ yathā citrajagadālokamātrakam /
citi cidvyomamātrātma tathaivābhāsamātrakam
abuddhipūrvamārambho niyatyā saṃniveśavān /
yathā saṃpadyate vṛtte tathā sargātmakaściti
tarau gulucchakādīnāṃ yathānyaḥ kurute'bhidhāḥ /
tathā cidvṛkṣapuṣpādipṛthvyādivihitābhidham
ananyatpuṣpapatrādi yathā nāma mahātaroḥ /
tathaivānanyadevedaṃ cidvyomnaḥ paramātmanaḥ
tarāvavayavepvanyaḥ karoti vividhābhidhāḥ /
cidvyomātmani sarveṣu bhūtvānya iva khātmasu
cittaroḥ pallavāḥ sargāścittvādeva na santyalam /
kāryakāraṇavadbhāti sa eva svapnavatsvayam
vakṣi cetkathametasmādvyarthaṃ tadanubhūyate /
sargādyamutra svapnādiṣveṣu ko'pahnavaṃ bhajet
tarāvākāravatyeṣā kalpanā racitā yathā /
citerākāśamātrāyāstathaiṣā kalpanā kṛtā
yathā gandhādayaḥ puṣpe gagane śūnyatādayaḥ /
yathā spandādayo vāyau tathā buddhyādayaḥ pare
yathā gandhādayaḥ puṣpe gagane śūnyatādayaḥ /
yathā spandādayo vāyau tathemāḥ sṛṣṭayaściti
yathā khānilapuṣpāṇāṃ śūnyatāspandagandhadṛk /
śūnyarūpānubhūtā ca tathā sargasthitiściti
na pṛthak śūnyatā vyomno na pṛthagdravatāmbhasaḥ /
na pṛthak kusumādgandho nānilātspandana pṛthak
agnerna pṛthaguṣṇatvaṃ pṛthak śaityaṃ ca no himāt /
cidvyomaikātmanaḥ svacchānna jagatpṛthagīśvarāt
sargādāveva yadvyomni svapnāddhṛdi ca dṛśyate /
akāraṇaṃ taccidvyomnaḥ kathamanyadbhavetkila
svapna evātra dṛṣṭānto nityadṛṣṭo vicāryatām /
cinmātravyatirekeṇa sāraṃ kiṃ tatra kathyatām
tadidaṃ buddhisaṃskāradṛśyamityādikā smṛtiḥ /
na saṃbhavati yattattvaṃ kathayedaṃ kathaṃ bhavet
yattatra dṛṣṭaṃ tadiha smṛtikāle bhavedyadi /
nānubhūyeta tattatra kaivaikasya dvidhā sthitiḥ
tasmādāvartavṛttyedaṃ kākatālīyavajjagat /
citi yadbhāti tatraiṣā paścātsvapnādikalpanā
abuddhipūrvaṃ saṃpanne sarge vīcyādayo yathā /
saṃniveśaḥ sthitiḥ paścātsvayaṃ saṃpadyate tathā
jātameva na tajjātaṃ jātaṃ yatkāraṇaṃ vinā /
yato'jātaṃ tadevādya tatsamaṃ saṃsthitaṃ tathā
abuddhipūrvaṃ saṃjātā ratnādīnāṃ yathārciṣaḥ /
sattaiva saṃniveśena tathaivāsāṃ jagaddṛśām
yathākathaṃcidevedamādau saṃpadyate jagat /
paścādgṛhṇāti niyatimāvarto'bdhāvivātmani
cidvyomni svapnajālāni cijjagantyapakāraṇam /
pravartante nivartante śūnyaśūnyātmakānyapi
yāvatsarvamathānyonyaṃ yāti kāraṇatāṃ ciram /
teṣāṃ śūnyātmakā eva padārthā īśvarādayaḥ
jāyate śūnyamevedaṃ śūnyameva ca vardhate /
nanu śūnyatayātyantaṃ śūnyameva vinaśyati
śūnyaṃ kacatyaśūnyābhaṃ dṛṣṭāntaṃ svapnamatra yaḥ /
apahṇute'nubhūtaṃ sa paśubhartṛkukaṃ kudhīḥ
asadevedamābhāti bhrāntimātraṃ sukṛtrimam /
ciccamatkāramātrātma jñe sanmātrakṛtrimam
ayaṃ cirasthasaṃkalpaḥ sargapralayavibhramaḥ /
jñānaṃ svabhāvakacanamajñānaṃ bhrāntijṛmbhaṇam
jhaṭityudeti brahmātma dṛśyaṃ dṛṣṭamakāraṇam /
khe suṣuptādiva svapnaḥ paścānniyatimṛcchati
kākatālīyavaccittvācciti dṛśyaṃ prakāśate /
svayameva svabhāvasthamāvartādi yathāmbudhau
īdṛśo nāma ciddhāturayamākāśamātrakaḥ /
yaditthaṃ nāma kacati jagadrūpeṇa cidvapuḥ
tena cidrūpiṇā paścāddṛśyenātmani kalpitāḥ /
saṃjñāḥ smṛtyādipṛthvyādibuddhyādikalanātmikāḥ
śrīrāma uvāca /
evaṃ sthite he bhagavanbuddhisaṃskārataḥ smṛtiḥ /
iti kiṃ prāpyate brūhi saṃbuddhā yadi na smṛtiḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
śrṛṇu rāma bhinadmyenaṃ praśnaṃ siṃha ivebhakam /
abhedaṃ sthāpayāmyekamālokamiva bhāskaraḥ
vidyate jagadātmedaṃ dṛśyaṃ cinmātrakoṭare /
anutkīrṇā yathā vṛkṣe vanasthā śālabhañjikā
uddharedvṛkṣatastakṣā kadācicchālabhañjikām /
advitīyāccitistambhādutkīrṇāṃ kaḥ karoti tām
stambhe jaḍena sā vyaktimanutkīrṇeha gacchati /
citi tvantargatā cittvādevātmanyeva bhātyalam
bhāsamānā tvanutkīrṇadehaivāpi ca khātmikā /
svarūpādacyutā caiva cinmātrādātmani sthitā
sargādau sargakalanāḥ karoti kalanāvatī /
sā citsvabhāvataḥ svapne khātmanyadyoditāmiva
ākāśa eva hṛdaye paramākāśarūpiṇī /
saṃkalpayati cicchālabhañjikāḥ svātmanātmani
iyaṃ brahmakalā seha cinmātrakalanā tviyam /
iyaṃ citiriyaṃ jīvastvahaṃkārastvasāviti
iyaṃ buddhiriyaṃ cittamayaṃ kāla idaṃ nabhaḥ /
ayaṃ so'haṃ kriyā ceyamidaṃ tanmātrapañcakam
indriyāṇāmidaṃ vṛndaṃ puryaṣṭakamidaṃ smṛtam /
ihātivāhiko dehastathāyaṃ cādhibhautikaḥ
brahmāhaṃ śaṃkaraścāhamupendro'hamahaṃ raviḥ /
idaṃ bāhyamidaṃ cāntarayaṃ sarga idaṃ jagat
ityādikalanājālaṃ cidvyomaivātinirmalam /
tasmātkvaite padārthaughāḥ kva smṛtiḥ kva dvayaikate
akāraṇakameveti jagadābhogikhaṇḍakaḥ /
sargādau svapnavadbhāti khe khātmaiva vikārivat
vyomnyeva kacati vyoma cinmaye cinmayaṃ hi yat /
buddhaṃ tadeva tenaiva jagadvodhātkva tajjagat
kva smṛtiḥ kva ca vā svapnaḥ kva kālāḥ kalanāśca kāḥ /
cidābhānamidaṃ bhāti śāntaṃ śūnyamivāmbare
yadantaściddhanasyāsti tadvahirbhūtatāṃ gatam /
vastutastu na tadbāhyaṃ nāntaḥ sanmātrakādṛte
nirastāvayavācchāntādanākhyādyatpravartate /
akāraṇaṃ bhavedbhūtaṃ tadandhāḥ kathamanyathā
tasmādyādṛkparaṃ brahma tādṛgdṛśyamidaṃ param /
yadeva cinnabhaḥ svapne tadeva svapnapattanam
na kiṃcitkiṃcanāpīdaṃ dṛśyamasti manāgapi /
kva rajaḥ pūrṇajaladhau kva dṛśyaṃ paramāmbare
taccedaṃ bhāti vā kiṃcittaccinmātramacetyakam /
akacattveva saṃśāntamātmanītthamavasthitam
pūrṇādvai brahmaṇaḥ pūrṇamapyanuddhatamuddhṛtam /
ivedaṃ bhāti bhārūpamābhānaṃ paramātmakam
itthaṃ mayi prakathayatyanubhūyabhāna-
mapyuccakairbata janasya vimūḍhatāntaḥ /
svapne jagadvapuṣi jāgraditi pratītiṃ
nādyāpi yattyajati nāma vidannapi drāk
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० śālabhañjikopadeśo nāmāṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0