Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 6.168

6.168.168

aṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

6.168.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
abuddhipūrvamevāgo yathā śākhāvicitratām /
karotyevamajaścitrāḥ sargābhāsaḥ kha eva kham

6.168.2

yathā karotyabuddhyādirāvartādi payonidhiḥ /
tathā karoti khe svātmā sarveśaḥ sarvavedanāḥ

6.168.3

tāsāṃ svasaṃvidāmeva tataḥ sa kurute svayam /
mano buddhirahaṃkāra ityādyā vividhābhidhāḥ

6.168.4

abuddhipūrvamārambho dṛśyarūpaḥ svataściteḥ /
saṃkalpyamāno buddhyādistaraṅgādiryathāmbudheḥ

6.168.5

cinmātrātsaṃpravartante manobuddhyādayastathā /
āvartakaṇakallolavīcayo vāridheryathā

6.168.6

bhittimātraṃ yathā citrajagadālokamātrakam /
citi cidvyomamātrātma tathaivābhāsamātrakam

6.168.7

abuddhipūrvamārambho niyatyā saṃniveśavān /
yathā saṃpadyate vṛtte tathā sargātmakaściti

6.168.8

tarau gulucchakādīnāṃ yathānyaḥ kurute'bhidhāḥ /
tathā cidvṛkṣapuṣpādipṛthvyādivihitābhidham

6.168.9

ananyatpuṣpapatrādi yathā nāma mahātaroḥ /
tathaivānanyadevedaṃ cidvyomnaḥ paramātmanaḥ

6.168.10

tarāvavayavepvanyaḥ karoti vividhābhidhāḥ /
cidvyomātmani sarveṣu bhūtvānya iva khātmasu

6.168.11

cittaroḥ pallavāḥ sargāścittvādeva na santyalam /
kāryakāraṇavadbhāti sa eva svapnavatsvayam

6.168.12

vakṣi cetkathametasmādvyarthaṃ tadanubhūyate /
sargādyamutra svapnādiṣveṣu ko'pahnavaṃ bhajet

6.168.13

tarāvākāravatyeṣā kalpanā racitā yathā /
citerākāśamātrāyāstathaiṣā kalpanā kṛtā

6.168.14

yathā gandhādayaḥ puṣpe gagane śūnyatādayaḥ /
yathā spandādayo vāyau tathā buddhyādayaḥ pare

6.168.15

yathā gandhādayaḥ puṣpe gagane śūnyatādayaḥ /
yathā spandādayo vāyau tathemāḥ sṛṣṭayaściti

6.168.16

yathā khānilapuṣpāṇāṃ śūnyatāspandagandhadṛk /
śūnyarūpānubhūtā ca tathā sargasthitiściti

6.168.17

na pṛthak śūnyatā vyomno na pṛthagdravatāmbhasaḥ /
na pṛthak kusumādgandho nānilātspandana pṛthak

6.168.18

agnerna pṛthaguṣṇatvaṃ pṛthak śaityaṃ ca no himāt /
cidvyomaikātmanaḥ svacchānna jagatpṛthagīśvarāt

6.168.19

sargādāveva yadvyomni svapnāddhṛdi ca dṛśyate /
akāraṇaṃ taccidvyomnaḥ kathamanyadbhavetkila

6.168.20

svapna evātra dṛṣṭānto nityadṛṣṭo vicāryatām /
cinmātravyatirekeṇa sāraṃ kiṃ tatra kathyatām

6.168.21

tadidaṃ buddhisaṃskāradṛśyamityādikā smṛtiḥ /
na saṃbhavati yattattvaṃ kathayedaṃ kathaṃ bhavet

6.168.22

yattatra dṛṣṭaṃ tadiha smṛtikāle bhavedyadi /
nānubhūyeta tattatra kaivaikasya dvidhā sthitiḥ

6.168.23

tasmādāvartavṛttyedaṃ kākatālīyavajjagat /
citi yadbhāti tatraiṣā paścātsvapnādikalpanā

6.168.24

abuddhipūrvaṃ saṃpanne sarge vīcyādayo yathā /
saṃniveśaḥ sthitiḥ paścātsvayaṃ saṃpadyate tathā

6.168.25

jātameva na tajjātaṃ jātaṃ yatkāraṇaṃ vinā /
yato'jātaṃ tadevādya tatsamaṃ saṃsthitaṃ tathā

6.168.26

abuddhipūrvaṃ saṃjātā ratnādīnāṃ yathārciṣaḥ /
sattaiva saṃniveśena tathaivāsāṃ jagaddṛśām

6.168.27

yathākathaṃcidevedamādau saṃpadyate jagat /
paścādgṛhṇāti niyatimāvarto'bdhāvivātmani

6.168.28

cidvyomni svapnajālāni cijjagantyapakāraṇam /
pravartante nivartante śūnyaśūnyātmakānyapi

6.168.29

yāvatsarvamathānyonyaṃ yāti kāraṇatāṃ ciram /
teṣāṃ śūnyātmakā eva padārthā īśvarādayaḥ

6.168.30

jāyate śūnyamevedaṃ śūnyameva ca vardhate /
nanu śūnyatayātyantaṃ śūnyameva vinaśyati

6.168.31

śūnyaṃ kacatyaśūnyābhaṃ dṛṣṭāntaṃ svapnamatra yaḥ /
apahṇute'nubhūtaṃ sa paśubhartṛkukaṃ kudhīḥ

6.168.32

asadevedamābhāti bhrāntimātraṃ sukṛtrimam /
ciccamatkāramātrātma jñe sanmātrakṛtrimam

6.168.33

ayaṃ cirasthasaṃkalpaḥ sargapralayavibhramaḥ /
jñānaṃ svabhāvakacanamajñānaṃ bhrāntijṛmbhaṇam

6.168.34

jhaṭityudeti brahmātma dṛśyaṃ dṛṣṭamakāraṇam /
khe suṣuptādiva svapnaḥ paścānniyatimṛcchati

6.168.35

kākatālīyavaccittvācciti dṛśyaṃ prakāśate /
svayameva svabhāvasthamāvartādi yathāmbudhau

6.168.36

īdṛśo nāma ciddhāturayamākāśamātrakaḥ /
yaditthaṃ nāma kacati jagadrūpeṇa cidvapuḥ

6.168.37

tena cidrūpiṇā paścāddṛśyenātmani kalpitāḥ /
saṃjñāḥ smṛtyādipṛthvyādibuddhyādikalanātmikāḥ

6.168.38

śrīrāma uvāca /
evaṃ sthite he bhagavanbuddhisaṃskārataḥ smṛtiḥ /
iti kiṃ prāpyate brūhi saṃbuddhā yadi na smṛtiḥ

6.168.39

śrīvasiṣṭha uvāca /
śrṛṇu rāma bhinadmyenaṃ praśnaṃ siṃha ivebhakam /
abhedaṃ sthāpayāmyekamālokamiva bhāskaraḥ

6.168.40

vidyate jagadātmedaṃ dṛśyaṃ cinmātrakoṭare /
anutkīrṇā yathā vṛkṣe vanasthā śālabhañjikā

6.168.41

uddharedvṛkṣatastakṣā kadācicchālabhañjikām /
advitīyāccitistambhādutkīrṇāṃ kaḥ karoti tām

6.168.42

stambhe jaḍena sā vyaktimanutkīrṇeha gacchati /
citi tvantargatā cittvādevātmanyeva bhātyalam

6.168.43

bhāsamānā tvanutkīrṇadehaivāpi ca khātmikā /
svarūpādacyutā caiva cinmātrādātmani sthitā

6.168.44

sargādau sargakalanāḥ karoti kalanāvatī /
sā citsvabhāvataḥ svapne khātmanyadyoditāmiva

6.168.45

ākāśa eva hṛdaye paramākāśarūpiṇī /
saṃkalpayati cicchālabhañjikāḥ svātmanātmani

6.168.46

iyaṃ brahmakalā seha cinmātrakalanā tviyam /
iyaṃ citiriyaṃ jīvastvahaṃkārastvasāviti

6.168.47

iyaṃ buddhiriyaṃ cittamayaṃ kāla idaṃ nabhaḥ /
ayaṃ so'haṃ kriyā ceyamidaṃ tanmātrapañcakam

6.168.48

indriyāṇāmidaṃ vṛndaṃ puryaṣṭakamidaṃ smṛtam /
ihātivāhiko dehastathāyaṃ cādhibhautikaḥ

6.168.49

brahmāhaṃ śaṃkaraścāhamupendro'hamahaṃ raviḥ /
idaṃ bāhyamidaṃ cāntarayaṃ sarga idaṃ jagat

6.168.50

ityādikalanājālaṃ cidvyomaivātinirmalam /
tasmātkvaite padārthaughāḥ kva smṛtiḥ kva dvayaikate

6.168.51

akāraṇakameveti jagadābhogikhaṇḍakaḥ /
sargādau svapnavadbhāti khe khātmaiva vikārivat

6.168.52

vyomnyeva kacati vyoma cinmaye cinmayaṃ hi yat /
buddhaṃ tadeva tenaiva jagadvodhātkva tajjagat

6.168.53

kva smṛtiḥ kva ca vā svapnaḥ kva kālāḥ kalanāśca kāḥ /
cidābhānamidaṃ bhāti śāntaṃ śūnyamivāmbare

6.168.54

yadantaściddhanasyāsti tadvahirbhūtatāṃ gatam /
vastutastu na tadbāhyaṃ nāntaḥ sanmātrakādṛte

6.168.55

nirastāvayavācchāntādanākhyādyatpravartate /
akāraṇaṃ bhavedbhūtaṃ tadandhāḥ kathamanyathā

6.168.56

tasmādyādṛkparaṃ brahma tādṛgdṛśyamidaṃ param /
yadeva cinnabhaḥ svapne tadeva svapnapattanam

6.168.57

na kiṃcitkiṃcanāpīdaṃ dṛśyamasti manāgapi /
kva rajaḥ pūrṇajaladhau kva dṛśyaṃ paramāmbare

6.168.58

taccedaṃ bhāti vā kiṃcittaccinmātramacetyakam /
akacattveva saṃśāntamātmanītthamavasthitam

6.168.59

pūrṇādvai brahmaṇaḥ pūrṇamapyanuddhatamuddhṛtam /
ivedaṃ bhāti bhārūpamābhānaṃ paramātmakam

6.168.60

itthaṃ mayi prakathayatyanubhūyabhāna-
mapyuccakairbata janasya vimūḍhatāntaḥ /
svapne jagadvapuṣi jāgraditi pratītiṃ
nādyāpi yattyajati nāma vidannapi drāk

6.168.168

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० śālabhañjikopadeśo nāmāṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc