Yoga Vasistha · Chapter 5.54

catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti nirṇīya tatayā dhiyā dhavalayā muniḥ /
baddhapadmāsanastasthāvardhonmīlitalocanaḥ

omityetatparaṃ brahma nirṇīya sa munistadā /
ॐkāroccārito yena tenāptaṃ paramaṃ padam

ॐkāramakarottārasvaramūrdhvagatadhvanim /
samyagāhatalāṅgūlaṃ ghaṇṭākuṇḍamivāravam

omuccārayatastasya saṃvittattve tadunmukhe /
yāvadoṃkāramūrdhasthe vitate vimalātmani

sārdhatryaṃśātmamātrasya prathameṃ'śe sphuṭārave /
praṇavasya samākṣubdhaprāṇāraṇitadehake

recakākhyo'khilaṃ kāyaṃ prāṇaniṣkramaṇakramaḥ /
riktīcakāra pītāmburagastya iva sāgaram

atiṣṭhatprāṇapavanaścidrasāpūritāmbare /
tyaktadehaḥ parityaktanīḍaḥ khaga ivāmbare

hṛdayāgnirjvalajjvālo dadāha nikhilaṃ vapuḥ /
utpātapavanodbhūto dāvaḥ śuṣkamiva drumam

yāvaditthamavasthaiṣā praṇavaprathamakrame /
babhūva na haṭhādeva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ

athetarāṃśāvasare praṇavasya samasthitau /
niṣkampakumbhako nāma prāṇānāmabhavatkramaḥ

na bahirnāntare nādho nordhvaṃ nāśāsu tatra te /
saṃkṣobhamagamanprāṇā āpaḥ saṃstambhitā iva

dagdhadehapuro vahniḥ śaśāmāśanivatkṣaṇāt /
adṛśyata sitaṃ bhasma śārīraṃ himapāṇḍuram

yatra karpūraśayyāyāṃ suptānīva sukhocitam /
śarīrāsthīni lakṣyante niṣpandāni sitāni ca

tadbhasma pavanānītaṃ sāsthi vāyurayojayat /
svadehe bhṛśamutsanne trinetravratavāniva

taccaṇḍapavanoddhūtamāvṛttya gaganaṃ kṣaṇāt /
śaradīvābhramihikā kvāpi bhasmāsthimadyayau

yāvaditthamavasthaiṣā praṇavasyāpare krame /
babhūva na haṭhādeva haṭhayogo hi duḥkhadaḥ

tatastṛtīyāvasare praṇavasyopaśāntide /
pūraṇaprapūrako nāma prāṇānāmabhavatkramaḥ

asminnavasare prāṇāścetanāmṛtamadhyagāḥ /
vyomni śītalatāmīyurhimasaṃsparśasundarīm

kramādgaganamadhyasthāścandramaṇḍalatāṃ yayuḥ /
dhūmā gaganakośasthāḥ śītalāmbudatāmiva

kalākalāpasaṃpūrṇe te tasmiṃścandramaṇḍale /
puṇyarāśāvivāpūrṇe rasāyanamahārṇave

rasāyanamayā dhārāḥ saṃpannāḥ prāṇavāyavaḥ /
maṇiyaṣṭisamākārā jāleṣvindorivāṃśavaḥ

sā papātāmbarāddhārā śeṣe śārīrabhasmani /
rasāyanī haraśiraḥpatiteva surāpagā

udabhūdindubimbābhaṃ caturbāhuvapustayā /
prasphuranmandarādabdheḥ pārijāta iva drumaḥ

uddālakaśarīraṃ tannārāyaṇatayoditam /
praphullanetravaktrābjamābabhau dīptisundaram

rasāyanamayāḥ prāṇāstaccharīramapūrayan /
salilaughā iva saro vṛkṣaṃ madhurasā iva

antaḥkuṇḍalinīṃ prāṇāḥ pūrayāmāsurādṛtāḥ /
cakrānuvartaprasṛtāṃ payāṃsīva saridvarām

prakṛtasthaṃ babhūvāsya taccharīraṃ dvijanmanaḥ /
prāvṛṭśarīravigame dhautaṃ talamivāvaneḥ

atha padmāsanagataḥ kṛtvā dehe sthitiṃ dṛḍham /
ālāna iva mātaṅgaṃ nibaddhyendriyapañcakam

nirvikalpasamādhyarthaṃ vyavasāyamupādade /
svabhāvaṃ svacchatāṃ netuṃ śaratkāla ivāmalam

praśāntavātahariṇamāśādigaṇagāminam /
cintayā hṛdayaṃ ninye dūrādrajjveva kīlakam

dhāvamānamadho mattaṃ cittaṃ vimalamākulam /
balātsaṃrodhayāmāsa seturjalamiva drutam

nimimīla dṛśāvardhaṃ paripakṣmalapakṣmake /
nispandatārāmadhure saṃdhyākāla ivāmbuje

saumyatāmanayanmaunī prāṇāpānajavaṃ mukhe /
śvasanaṃ śreyase deśe praśastaḥ samayo yathā

tilebhya iva tailāni pṛthak cakre prayatnataḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ kūrmo'ṅgānīva gopayan

bāhyasparśānaśeṣeṇa jahau dūre sa dhīradhīḥ /
sahasā kuṇḍakacchanno maṇirdūratviṣo yathā

vilīnānāntarāṃścakre sparśānujjhitadarśanāt /
rasānviṭapakośasthānmārgaśīrṣa iva drumaḥ

rurodha gudasaṃkoccānnavadvārānilānatha /
mukhasaṃsthagitaḥ kumbho randhrakośānivetarān

svātmaratnaprakāśāḍhyāṃ spaṣṭāṃ kusumalāñchitām /
dadhāra kandharāṃ dhīro meruḥ śṛṅgaśikhāmiva

babhāra hṛdayākāśe manaḥ saṃyamamāgatam /
vindhyakhāta ivonmattaṃ gajaṃ yuktivaśīkṛtam

śarannabhovadāsādya nirmalāmatisaumyatām /
jahāra paripūrṇābdhernirvātasyācalāṃ śriyam

dudhāvātivikalpaughānpratibhāsamupeyuṣaḥ /
puraḥ parisphuradrūpānmaśakāniva mārutaḥ

āgacchato yathākāmaṃ pratibhāsānpunaḥ punaḥ /
acchinanmanasā śūraḥ khaṅgeneva raṇe ripūn

vikalpaughe parālūne so'paśyaddhadayāmbare /
tamacchannavivekārkaṃ lolakajjalamecakam

tamapyunmārjayāmāsa samyaksvāntavivasvatā /
samyagjñānoditenāśu pavaneneva kajjalam

tamasyuparate kāntaṃ tejaḥpuñjaṃ dadarśa saḥ /
śārvare timire śānte prātaḥsaṃdhyāmivāmbujam

tallulāva sthalābjānāṃ vanaṃ bāla iva dvipaḥ /
apibaccāpyasṛkpūraṃ vetāla iva vegataḥ

tejasyuparate tasya ghūrṇamānaṃ mano muneḥ /
niśābjavadagānnidrā lolaṃ kṣībavadeva vā

meghamālāmiva marudvyālo nīlābjinīmiva /
yāminīmiva tīkṣṇāṃśustāmapyāśu lulāva saḥ

nidrāvyapagame tasya bhāvayāmāsa tanmanaḥ /
vyomaśyāmaladṛgjanturnabhasīva śikhaṇḍakān

payoda iva tāpicchaṃ nīhāramiva mārutaḥ /
dīpastama ivācchātma tadapyāśu mamārja saḥ

vyomasaṃvidi naṣṭāyāṃ mūḍhaṃ tasyābhavanmanaḥ /
nidrāyāṃ tu vilīnāyāṃ maireyamadavāniva

mohamapyeṣa manasastaṃ mamārja mahāśayaḥ /
yāminījanitaṃ jāḍyaṃ bhuvanādiva bhāskaraḥ

tatastejastamonidrāmohādiparivarjitam /
kāmapyavasthāmāsādya viśaśrāma manaḥ kṣaṇam

viśramyāśu papātāṅga saṃvidaṃ viśvarūpiṇīm /
seturuddhaṃ sarovāri pratīpaṃ svamivāspadam

cirānusaṃdhānavaśātsvadanācca svasaṃvidaḥ /
tataścinmayatāmāgāddhema nūpuratāmiva

cittatvamatha saṃtyajya cittaṃ cittattvatāṃ gatam /
anyadeva babhūvāśu paṅkaḥ kumbhasthito yathā

cetyaṃ saṃtyajya cicchuddhā citsāmānyamathāyayau /
tyaktavīcyādibhedo'bdhirvāḥsāmānyamivaikadhīḥ

tyaktabhūtaughamananaṃ tato viśvaṃbharaṃ mahat /
cidākāśaṃ tataḥ śuddhaṃ so'bhavadbodhamāgataḥ

tatra prāpadathānandaṃ dṛśyadarśanavarjitam /
anantamuttamāsvādaṃ rasāyanamivārṇavam

śarīrātsamaveto'sau kāmapyavanimāgataḥ /
sattāsāmānyarūpātmā babhūvānandasāgaraḥ

dvijacetanahaṃso'sāvānandasarasi sthitaḥ /
atiṣṭhaccharadacche khe kalāpūrṇa ivoḍupaḥ

babhūvāvātadīpābho lipikarmārpitopamaḥ /
vītavīcyambudhiprakhyo vṛṣṭamūkāmbudasthitiḥ

athaitasminmahāloke tiṣṭhannuddālakaściram /
apaśyadvyomagānsiddhānamarānapi bhūriśaḥ

āgatāni vicitrāṇi siddhijālāni cābhitaḥ /
śakrārkapadadātṝṇi nīrandhrāṇyapsarogaṇaiḥ

tāni nādarayāṃcakre siddhivṛndāni sa dvijaḥ /
gambhīramatirakṣubdho vilāsāniva śaiśavān

siddhisārthamanādṛtya tasminnānandamandire /
atiṣṭhadatha ṣaṇmāsāndiktaṭe'rka ivottare

jīvanmuktapadaṃ tattadyāvatsaṃprāptavāndvijaḥ /
tatra siddhāḥ surāḥ sādhyāḥ sthitā brahmaharādayaḥ

ānande pariṇāmitvādanānandapadaṃ gataḥ /
nānande na nirānande tatastatsaṃvidābabhau

kṣaṇaṃ varṣasahasraṃ vā tatra labdhvā sthitiṃ manaḥ /
ratimeti na bhogaughe dṛṣṭasvarga ivāvanau

tatpadaṃ sā gatiḥ śāntā tacchreyaḥ śāśvataṃ śivam /
tatra viśrāntimāptasya bhūyo no bādhate bhramaḥ

tatpadaṃ sādhavaḥ prāpya dṛśyadṛṣṭimimāṃ punaḥ /
nāyānti khadirodyānaṃ labdhacaitrarathā iva

tāṃ mahānandapadavīṃ cittādāsādya dehinaḥ /
dṛśyaṃ na bahu manyante rājāno dīnatāmiva

cetastatpadaviśrāntaṃ buddhaṃ dṛśyadaśāṃ prati /
kadarthādbodhamāyāti nāyātyevāthavānagha

uddālako'tra ṣaṇmāsāndūrotsāritasiddhibhūḥ /
uṣitvonmiṣitombhodakośādarko madhāviva

dadarśa saṃprabuddhātmā punaḥ paramatejasaḥ /
praṇāmalālasāḥ snigdhāścandravimbavapurdharāḥ

ramaṇīrgauramandārareṇubhramaracāmarāḥ /
sphuratpatākāpaṭalā dyuvimānaparamparāḥ

asmadādīnmunīndarbhapavitrāṅkakarāmbujān /
vidyādharībhirvalitānvidyādharapatīnapi

te tamūcurmahātmānamuddālakamuniṃ tathā /
prasādena praṇāmānno bhagavannavalokaya

āruhyedaṃ vimānaṃ tvamehi traiviṣṭapaṃ puram /
svarga eva hi sīmānto jagatsaṃbhogasaṃpadām

ākalpamucitānbhuṅkṣva bhogānabhimatānvibho /
svargādiphalabhogārthamevāśeṣatapaḥkriyāḥ

hāracāmaradhāriṇyo vidyādharavarāṅganāḥ /
paśyemāstvamupāsīnāḥ kariṇyaḥ kariṇaṃ yathā

kāmo dharmārthayoḥ sāraḥ kāmasārāḥ suyoṣitaḥ /
vasanta iva mañjaryaḥ svarga eva bhavanti tāḥ

evaṃ kathayataḥ sarvānatithīnityasau muniḥ /
paripūjya yathānyāyamatiṣṭhadgatasaṃbhramam

nābhyanandanna tatyāja tāṃ vibhūtiṃ sa dhīradhīḥ /
bho siddhā vrajatetyuktvā svavyāpāraparo'bhavat

atha svadharmanirataṃ bhogeṣvaratimāgatam /
tamupāsya yayuḥ siddhā dinaiḥ katipayaiḥ svayam

jīvanmuktaḥ sa ca munirvijahāra yathāsukham /
yāvadicchaṃ vanānteṣu munīnāmāśrameṣu ca

merumandarakailāsahimavadvindhyasānuṣu /
dvīpopavanadikkuñjajaṅgalāraṇyabhūmiṣu

tataḥprabhṛti saṃprāptapadamuddālako dvijaḥ /
guhāsu girikukṣīṇāmavasaddhyānalīlayā

kadācidahnā māsena kadācidvatsareṇa ca /
kadācidvatsaraugheṇa dhyānāsakto vyabudhyata

uddālakastadārabhya vyavahāraparo'pi san /
susamāhita evāsau cittattvaikatvamāgataḥ

cittattvaikaghanābhyāsānmahācittvamupetya saḥ /
babhūva sarvatra samastejaḥ sauramivāvanau

citsāmānyacirābhyāsātsattāsāmānyametya saḥ /
dṛśye'smiṃścitraravivannāstamāyānna codayam

śamaparapadalābhaprāptisaṃśāntacetā
galitajananapāśaḥ kṣīṇasaṃdehadolaḥ /
śaradi khamiva śāntaṃ vyātataṃ corjitaṃ ca
sphuṭamamalamacetastadvapuḥ saṃbabhāra

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakaviśrāntirnāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ