Yoga Vasistha · Chapter 5.53

tripañcāśaḥ sargaḥ

uddālaka uvāca /
apāraparyantavapuḥ paramāṇvaṇureva ca /
cidacetyā tadākrāntau na śaktā vāsanādayaḥ

manaḥ śemuṣyahaṃkārapratibimbairjaḍendriyaiḥ /
vāsanāvitatāḥ śūnyā vetālatrāsanodyatāḥ

tatkṛtebhyo vicārebhyo'nubhūtebhyo'pi bhūriśaḥ /
bhūyo'pyanubhavatyantarahaṃ hi cidalepikā

svadurbhāvoparacitāṃ dehaḥ saṃsārasaṃsthitim /
gṛhṇātvatha tyajatu vāpyahaṃ hi cidalepikā

cito na janmamaraṇe sarvagāyāścitaḥ kila /
kiṃ nāma mriyate janturmāryate kena vāpi kim

cito na jīvitenārthaḥ sarvātmā sarvajīvitam /
kiṃ prāpsyati kadātmaiṣā prāyatā yadi jīvitam

jīvyate mriyate ceti kuvikalpakamālinī /
kalanā manasāmeva nātmano vimalātmanaḥ

yo hyahaṃbhāvatāṃ prāpto bhāvābhāvaiḥ sa gṛhyate /
ātmano nāstyahaṃbhāvo bhāvābhāvāḥ kuto'sya te

ahaṃbhāvo mudhā moho manaśca mṛgatṛṣṇikā /
jaḍaḥ padārthasaṃbhāraḥ kasyāhaṃkārabhāvanā

raktamāṃsamayo deho mano naṣṭaṃ vicāraṇāt /
jaḍāścittādayaḥ sarve kuto'haṃbhāvabhāvanā

ātmaṃbharitayā nityamindriyāṇi sthitānyalam /
padārthāśca padārthatve kuto'haṃbhāvabhāvanā

guṇā guṇārthe vartante prakṛtau prakṛtiḥ sthitā /
sadeva sati viśrāntaṃ kuto'haṃbhāvabhāvanā

sarvagaṃ sarvadehasthaṃ sarvakālamayaṃ mahat /
kevalaṃ paramātmānaṃ cidātmaiveha saṃsthitaḥ

evaṃ kimākṛtiḥ ko vā kimādeśaśca kiṃkṛtaḥ /
kiṃrūpaḥ kiṃmayaḥ kohaṃ kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim

tenāhaṃ nāma nehāsti bhāvābhāvopapattimān /
anahaṃkārarūpasya saṃbandhaḥ kena me katham

asatyalamahaṃkāre saṃbandhaḥ kasya kena kaḥ /
saṃbandhābhāvasaṃsiddhau vilīnā dvitvakalpanā

evaṃ brahmātmakamidaṃ yatkiṃcijjagati sthitam /
sadevāsmi tadevāsmi pariśocāmi kiṃ mudhā

ekasminneva vimale pade sarvagate sthite /
ahaṃkārakalaṅkasya kathaṃ nāmodayaḥ kutaḥ

nāstyeva hi padārthaśrīrātmaivāstīha sarvagaḥ /
padārthalakṣmyāṃ satyāṃ ca saṃbandhosti na kasyacit

indriyairindriyairaṃgairmano manasi valgati /
cidaliptavapuḥ kena saṃbandhaḥ kasya kiṃ katham

upalāyaḥśalākānāṃ saṃbandho na yathā mithaḥ /
tathaikatrāpi dṛṣṭānāṃ dehendriyamanaścitām

asadabhyutthite vyarthamahaṃkāramahābhrame /
mamedamidamasyeti viparyastamidaṃ jagat

atattvālokajāteyamahaṃkāracamatkṛtiḥ /
tāpena himalekheva tattvāloke vilīyate

ātmano vyatirekeṇa na kiṃcidapi vidyate /
sarvaṃ brahmeti me tattvametattadbhāvayāmyaham

ahaṃkārabhramasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
apunaḥsmaraṇaṃ manye nūnaṃ vismaraṇaṃ varam

samūlaṃ saṃparityajya cirāyāhaṃkṛtibhramam /
tiṣṭhāmyātmani śāntātmā śaratkhaṃ śaradīva khe

dadātyanarthanicayaṃ vistārayati duṣkṛtam /
vistārayati saṃtāpamahaṃbhāvonusaṃhitaḥ

sphuratyahaṃkāraghane hṛdvyomni salilātmani /
vikasatyabhitaḥ kāyakadambe doṣamañjarī

maraṇaṃ jīvitopāntaṃ jīvitaṃ maraṇāntagam /
bhāvo'bhāvādvyavacchinnaḥ kaṣṭeyaṃ duḥkhavedanā

idaṃ labdhamidaṃ prāpsyāmītyārtirdāhakāriṇī /
na śāmyatyarkaratnānāṃ grīṣme'gniriva durdhiyām

nāstīdamidamastīti cintā dhāvatyahaṃkṛtim /
jaḍāśayā jaḍāmabhramālā śailāvalīmiva

ahaṃbhāve parikṣīṇe śuṣkaḥ saṃsārapādapaḥ /
bhūyaḥ prayacchatyaraso na pāṣāṇavadaṃkuram

svatṛṣṇākṛṣṇabhoginyo dehadrumakṛtālayāḥ /
kvāpi yānti vicārātmanyāgate vinatāsute

asadabhyutthite viśve tajjāte bhramasanmaye /
asanmayaparispande tvahaṃ tvaṃ ceti kaḥ kramaḥ

idaṃ jagadudetyādāvakāraṇamakāraṇāt /
yadakāraṇamudbhūtaṃ tatsadityucyate katham

aparyantapurākāle mṛdi kumbha ivākṛtiḥ /
deho'bhavadidānīṃ tu tathaivāsti bhaviṣyati

madhyetarapayomātraṃ kaṃcitkālaṃ calācalam /
ādyantasaumyate tyaktvā vāri vīcitayā yathā

asminkṣaṇaparispande dehe visaraṇonmukhe /
taraṅge ca nibaddhāsthā ye hatāste kubuddhayaḥ

prākpurastācca sarvāṇi santi vastūni nābhitaḥ /
madhye sphuṭatvameteṣāṃ kaivāsthā hatarūpiṇī

cittaṃ pūrvaṃ purastācca ciddeśaṃ śāntamityapi /
sadasadvā khalīnaṃ madhye'sminkiṃ tavoditam

yathā svapnavikāreṣu yathā saṃbhramadṛṣṭiṣu /
yathā vā madalīlāsu yathā nauyānasaṃbhrame

yathā dhātuvikāreṣu yathā cendriyaviklave /
yathātisaṃbhramānande doṣāveśadaśāsu ca

dṛśyate kṣīyate caiva rūpaṃ sadasatoścalam /
tathaiveyamiha tveṣā kāle nyūnātiriktatā

sā ca tvayā kṛtā nityaṃ citta duḥkhasukhodaye /
yathā viyogayāminyo matayo hanti rāgiṇam

mayaivehāsadabhyāsānmithyā sadiva lakṣyase /
mṛgatṛṣṇeva tenaitattvatkṛtaṃ matkṛtaṃ bhavet

yadidaṃ kiṃcidābhogi tatsarvaṃ dṛśyamaṇḍalam /
avastviti vinirṇīya mano yātyamanaḥpadam

avastvidamiti sphāre rūḍhe manasi niścaye /
hemanta iva mañjaryaḥ kṣīyante bhogavāsanāḥ

cittvāddṛṣṭātmanā nūnaṃ saṃtyaktamananaujasā /
manasā vītarāgeṇa svayaṃ svasthena bhūyate

paramātmānale kṣiptaṃ saṃvṛttyāvayavaṃ svayam /
dagdhvātmānamalaṃ cittaṃ śuddhatāmeti śāśvatīm

dehamanyatayā dṛṣṭvā tyaktvā viṣayavāsanām /
vināśamurarīkṛtya mano jayati vīravat

manaḥ śatruḥ śarīrasya śarīraṃ manaso ripuḥ /
ekābhāvena naśyete ādhārādheyakāryavat

rāgadveṣavatornityamanyonyātiviruddhayoḥ /
etayormūlakāṣeṇa vināśaḥ paramaṃ sukham

etayorekasaṃsthāne mṛtirityeva yā kathā /
sā vyomnyayā striyā bhuktā dhareti kathayā samā

akṛtrimavirodhasthau yatra saṃghaṭitāvubhau /
dhārā iva patantyeva tatrānarthaparamparāḥ

mitho viruddhasaṃsarge ratimetyadhamo hi yaḥ /
tyaktavyaḥ sa patadvārāvagnirāśāvalepane

saṃkalpena manaḥ puṣṭvā śarīraṃ bālayakṣavat /
āyurevāśanānyasmai svaduḥkhāni prayacchati

tarduḥkhaistāpito deho mano hantumathecchati /
putro'pi hanti pitaramātatāyipadaṃ gatam

nāsti śatruḥ prakṛtyaiva na ca mitraṃ kadācana /
sukhadaṃ mitramityuktaṃ duḥkhadāḥ śatravaḥ smṛtāḥ

deho duḥkhānyanubhavansvamano hantumicchati /
dehaṃ manaḥ svaduḥkhānāṃ saṃketaṃ kurute kṣaṇāt

evaṃ mitho duḥkhadayoḥ śliṣṭayoḥ kaḥ sukhāgamaḥ /
etayordehamanasorjātyaivātiviruddhayoḥ

manasyeva parikṣīṇe na deho duḥkhabhājanam /
tatkṣayotkatayā nityaṃ deho'pi paridhāvati

naṣṭānaṣṭamanarthāya śarīraṃ padamāpadām /
alabdhātmavivekena manasā suprajāyate

ete manaḥśarīre hi mithaḥ pīvaratāṃ gate /
jaḍarūpe hi vapuṣā payodasarasī yathā

mitho duḥkhāya saṃpanne ekarūpe dvidhā sthite /
vyavahārapare sārdhaṃ loke vāryanalāviva

citte kṣayiṇi saṃkṣīṇe deho hyāmūlito bhavet /
vardhamāne taruriva śataśākhaḥ pravartate

kṣīyate manasi kṣīṇe dehaḥ prakṣīṇavāsanaḥ /
mano na kṣīyate kṣīṇe dehe tatkṣapayenmanaḥ

saṃkalpapādapaṃ tṛṣṇālataṃ chittvā manovanam /
vitatāṃ bhuvamāsādya viharāmi yathāsukham

prakṣīyamāṇamevedaṃ na mano manasi sthitam /
praśāmyadvāsanājālaṃ prāvṛḍanta ivāmbudaḥ

dhātūnāṃ saṃniveśo'yaṃ dehanāmā ripurmama /
prakṣīyamāṇe manasi galatveṣo'vatiṣṭhatu

yadarthaṃ kila bhogaśrīrvāñchate svakalevaram /
tanme nāpi na tasyāhaṃ ko'rthaḥ sukhalavena me

nāhaṃ deha iti tvasminyuktimākarṇaya krame /
sarvāṅgeṣvapi satsveva śavaḥ kasmānna valgati

tasmāddehādatīto'haṃ nityo'nastamitadyutiḥ /
yaḥ saṅgaṃ bhāsvatā prāpya vedmi vyomani bhāskaram

nājño'haṃ naca me duḥkhaṃ nānartho na ca duḥkhitā /
śarīramastu māvāstu sthitosmi vigatajvaraḥ

yatrātmā tatra na mano nendriyāṇi na vāsanāḥ /
pāmarā paritiṣṭhanti nikaṭe na mahībhṛtaḥ

padaṃ tadanuyāto'smi kevalosmi jayāmyaham /
nirvāṇosmi niraṃśosmi nirīhosmi nirīpsitaḥ

idānīmasmyasaṃbaddho manodehendriyādibhiḥ /
pṛthakkṛtasya tailasya tilairvigalanairiva

svasmātpadavarādasmāllīlayā calitasya me /
pṛthakkṛtamateḥ kiṃca parivāro hyayaṃ śubhaḥ

svacchatorjitatā sattā hṛdyatā satyatā jñatā /
ānanditopaśamitā sadā ca mṛdubhāṣitā

pūrṇatodāratā satyā kāntimattaikatānatā /
sarvaikatā nirbhayatā kṣīṇadvitvavikalpatā

nityoditāḥ samāḥ svasthāḥ sundaryaḥ subhagodayāḥ /
mamaikātmamaternityaṃ kāntā hṛdayavallabhāḥ

sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvasminsaṃbhavatyataḥ /
sarvaṃ prati mama kṣīṇe vāñchāvāñche sukhāsukhe

vigatamohatayā vimanastayā
gatavikalpanacittatayā sphuṭam /
uparamāmyahamātmani śītale
ghanalavaḥ śaradīva nabhastale

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakavicāravilāso nāma tripañcāśaḥ sargaḥ