યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.54

ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ નિર્ણીય તતયા ધિયા ધવલયા મુનિઃ ।
બદ્ધપદ્માસનસ્તસ્થાવર્ધોન્મીલિતલોચનઃ

ઓમિત્યેતત્પરં બ્રહ્મ નિર્ણીય સ મુનિસ્તદા ।
ૐકારોચ્ચારિતો યેન તેનાપ્તં પરમં પદમ્

ૐકારમકરોત્તારસ્વરમૂર્ધ્વગતધ્વનિમ્ ।
સમ્યગાહતલાઙ્ગૂલં ઘણ્ટાકુણ્ડમિવારવમ્

ઓમુચ્ચારયતસ્તસ્ય સંવિત્તત્ત્વે તદુન્મુખે ।
યાવદોંકારમૂર્ધસ્થે વિતતે વિમલાત્મનિ

સાર્ધત્ર્યંશાત્મમાત્રસ્ય પ્રથમેંઽશે સ્ફુટારવે ।
પ્રણવસ્ય સમાક્ષુબ્ધપ્રાણારણિતદેહકે

રેચકાખ્યોઽખિલં કાયં પ્રાણનિષ્ક્રમણક્રમઃ ।
રિક્તીચકાર પીતામ્બુરગસ્ત્ય ઇવ સાગરમ્

અતિષ્ઠત્પ્રાણપવનશ્ચિદ્રસાપૂરિતામ્બરે ।
ત્યક્તદેહઃ પરિત્યક્તનીડઃ ખગ ઇવામ્બરે

હૃદયાગ્નિર્જ્વલજ્જ્વાલો દદાહ નિખિલં વપુઃ ।
ઉત્પાતપવનોદ્ભૂતો દાવઃ શુષ્કમિવ દ્રુમમ્

યાવદિત્થમવસ્થૈષા પ્રણવપ્રથમક્રમે ।
બભૂવ ન હઠાદેવ હઠયોગો હિ દુઃખદઃ

અથેતરાંશાવસરે પ્રણવસ્ય સમસ્થિતૌ ।
નિષ્કમ્પકુમ્ભકો નામ પ્રાણાનામભવત્ક્રમઃ

ન બહિર્નાન્તરે નાધો નોર્ધ્વં નાશાસુ તત્ર તે ।
સંક્ષોભમગમન્પ્રાણા આપઃ સંસ્તમ્ભિતા ઇવ

દગ્ધદેહપુરો વહ્નિઃ શશામાશનિવત્ક્ષણાત્ ।
અદૃશ્યત સિતં ભસ્મ શારીરં હિમપાણ્ડુરમ્

યત્ર કર્પૂરશય્યાયાં સુપ્તાનીવ સુખોચિતમ્ ।
શરીરાસ્થીનિ લક્ષ્યન્તે નિષ્પન્દાનિ સિતાનિ ચ

તદ્ભસ્મ પવનાનીતં સાસ્થિ વાયુરયોજયત્ ।
સ્વદેહે ભૃશમુત્સન્ને ત્રિનેત્રવ્રતવાનિવ

તચ્ચણ્ડપવનોદ્ધૂતમાવૃત્ત્ય ગગનં ક્ષણાત્ ।
શરદીવાભ્રમિહિકા ક્વાપિ ભસ્માસ્થિમદ્યયૌ

યાવદિત્થમવસ્થૈષા પ્રણવસ્યાપરે ક્રમે ।
બભૂવ ન હઠાદેવ હઠયોગો હિ દુઃખદઃ

તતસ્તૃતીયાવસરે પ્રણવસ્યોપશાન્તિદે ।
પૂરણપ્રપૂરકો નામ પ્રાણાનામભવત્ક્રમઃ

અસ્મિન્નવસરે પ્રાણાશ્ચેતનામૃતમધ્યગાઃ ।
વ્યોમ્નિ શીતલતામીયુર્હિમસંસ્પર્શસુન્દરીમ્

ક્રમાદ્ગગનમધ્યસ્થાશ્ચન્દ્રમણ્ડલતાં યયુઃ ।
ધૂમા ગગનકોશસ્થાઃ શીતલામ્બુદતામિવ

કલાકલાપસંપૂર્ણે તે તસ્મિંશ્ચન્દ્રમણ્ડલે ।
પુણ્યરાશાવિવાપૂર્ણે રસાયનમહાર્ણવે

રસાયનમયા ધારાઃ સંપન્નાઃ પ્રાણવાયવઃ ।
મણિયષ્ટિસમાકારા જાલેષ્વિન્દોરિવાંશવઃ

સા પપાતામ્બરાદ્ધારા શેષે શારીરભસ્મનિ ।
રસાયની હરશિરઃપતિતેવ સુરાપગા

ઉદભૂદિન્દુબિમ્બાભં ચતુર્બાહુવપુસ્તયા ।
પ્રસ્ફુરન્મન્દરાદબ્ધેઃ પારિજાત ઇવ દ્રુમઃ

ઉદ્દાલકશરીરં તન્નારાયણતયોદિતમ્ ।
પ્રફુલ્લનેત્રવક્ત્રાબ્જમાબભૌ દીપ્તિસુન્દરમ્

રસાયનમયાઃ પ્રાણાસ્તચ્છરીરમપૂરયન્ ।
સલિલૌઘા ઇવ સરો વૃક્ષં મધુરસા ઇવ

અન્તઃકુણ્ડલિનીં પ્રાણાઃ પૂરયામાસુરાદૃતાઃ ।
ચક્રાનુવર્તપ્રસૃતાં પયાંસીવ સરિદ્વરામ્

પ્રકૃતસ્થં બભૂવાસ્ય તચ્છરીરં દ્વિજન્મનઃ ।
પ્રાવૃટ્શરીરવિગમે ધૌતં તલમિવાવનેઃ

અથ પદ્માસનગતઃ કૃત્વા દેહે સ્થિતિં દૃઢમ્ ।
આલાન ઇવ માતઙ્ગં નિબદ્ધ્યેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્

નિર્વિકલ્પસમાધ્યર્થં વ્યવસાયમુપાદદે ।
સ્વભાવં સ્વચ્છતાં નેતું શરત્કાલ ઇવામલમ્

પ્રશાન્તવાતહરિણમાશાદિગણગામિનમ્ ।
ચિન્તયા હૃદયં નિન્યે દૂરાદ્રજ્જ્વેવ કીલકમ્

ધાવમાનમધો મત્તં ચિત્તં વિમલમાકુલમ્ ।
બલાત્સંરોધયામાસ સેતુર્જલમિવ દ્રુતમ્

નિમિમીલ દૃશાવર્ધં પરિપક્ષ્મલપક્ષ્મકે ।
નિસ્પન્દતારામધુરે સંધ્યાકાલ ઇવામ્બુજે

સૌમ્યતામનયન્મૌની પ્રાણાપાનજવં મુખે ।
શ્વસનં શ્રેયસે દેશે પ્રશસ્તઃ સમયો યથા

તિલેભ્ય ઇવ તૈલાનિ પૃથક્ ચક્રે પ્રયત્નતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ ગોપયન્

બાહ્યસ્પર્શાનશેષેણ જહૌ દૂરે સ ધીરધીઃ ।
સહસા કુણ્ડકચ્છન્નો મણિર્દૂરત્વિષો યથા

વિલીનાનાન્તરાંશ્ચક્રે સ્પર્શાનુજ્ઝિતદર્શનાત્ ।
રસાન્વિટપકોશસ્થાન્માર્ગશીર્ષ ઇવ દ્રુમઃ

રુરોધ ગુદસંકોચ્ચાન્નવદ્વારાનિલાનથ ।
મુખસંસ્થગિતઃ કુમ્ભો રન્ધ્રકોશાનિવેતરાન્

સ્વાત્મરત્નપ્રકાશાઢ્યાં સ્પષ્ટાં કુસુમલાઞ્છિતામ્ ।
દધાર કન્ધરાં ધીરો મેરુઃ શૃઙ્ગશિખામિવ

બભાર હૃદયાકાશે મનઃ સંયમમાગતમ્ ।
વિન્ધ્યખાત ઇવોન્મત્તં ગજં યુક્તિવશીકૃતમ્

શરન્નભોવદાસાદ્ય નિર્મલામતિસૌમ્યતામ્ ।
જહાર પરિપૂર્ણાબ્ધેર્નિર્વાતસ્યાચલાં શ્રિયમ્

દુધાવાતિવિકલ્પૌઘાન્પ્રતિભાસમુપેયુષઃ ।
પુરઃ પરિસ્ફુરદ્રૂપાન્મશકાનિવ મારુતઃ

આગચ્છતો યથાકામં પ્રતિભાસાન્પુનઃ પુનઃ ।
અચ્છિનન્મનસા શૂરઃ ખઙ્ગેનેવ રણે રિપૂન્

વિકલ્પૌઘે પરાલૂને સોઽપશ્યદ્ધદયામ્બરે ।
તમચ્છન્નવિવેકાર્કં લોલકજ્જલમેચકમ્

તમપ્યુન્માર્જયામાસ સમ્યક્સ્વાન્તવિવસ્વતા ।
સમ્યગ્જ્ઞાનોદિતેનાશુ પવનેનેવ કજ્જલમ્

તમસ્યુપરતે કાન્તં તેજઃપુઞ્જં દદર્શ સઃ ।
શાર્વરે તિમિરે શાન્તે પ્રાતઃસંધ્યામિવામ્બુજમ્

તલ્લુલાવ સ્થલાબ્જાનાં વનં બાલ ઇવ દ્વિપઃ ।
અપિબચ્ચાપ્યસૃક્પૂરં વેતાલ ઇવ વેગતઃ

તેજસ્યુપરતે તસ્ય ઘૂર્ણમાનં મનો મુનેઃ ।
નિશાબ્જવદગાન્નિદ્રા લોલં ક્ષીબવદેવ વા

મેઘમાલામિવ મરુદ્વ્યાલો નીલાબ્જિનીમિવ ।
યામિનીમિવ તીક્ષ્ણાંશુસ્તામપ્યાશુ લુલાવ સઃ

નિદ્રાવ્યપગમે તસ્ય ભાવયામાસ તન્મનઃ ।
વ્યોમશ્યામલદૃગ્જન્તુર્નભસીવ શિખણ્ડકાન્

પયોદ ઇવ તાપિચ્છં નીહારમિવ મારુતઃ ।
દીપસ્તમ ઇવાચ્છાત્મ તદપ્યાશુ મમાર્જ સઃ

વ્યોમસંવિદિ નષ્ટાયાં મૂઢં તસ્યાભવન્મનઃ ।
નિદ્રાયાં તુ વિલીનાયાં મૈરેયમદવાનિવ

મોહમપ્યેષ મનસસ્તં મમાર્જ મહાશયઃ ।
યામિનીજનિતં જાડ્યં ભુવનાદિવ ભાસ્કરઃ

તતસ્તેજસ્તમોનિદ્રામોહાદિપરિવર્જિતમ્ ।
કામપ્યવસ્થામાસાદ્ય વિશશ્રામ મનઃ ક્ષણમ્

વિશ્રમ્યાશુ પપાતાઙ્ગ સંવિદં વિશ્વરૂપિણીમ્ ।
સેતુરુદ્ધં સરોવારિ પ્રતીપં સ્વમિવાસ્પદમ્

ચિરાનુસંધાનવશાત્સ્વદનાચ્ચ સ્વસંવિદઃ ।
તતશ્ચિન્મયતામાગાદ્ધેમ નૂપુરતામિવ

ચિત્તત્વમથ સંત્યજ્ય ચિત્તં ચિત્તત્ત્વતાં ગતમ્ ।
અન્યદેવ બભૂવાશુ પઙ્કઃ કુમ્ભસ્થિતો યથા

ચેત્યં સંત્યજ્ય ચિચ્છુદ્ધા ચિત્સામાન્યમથાયયૌ ।
ત્યક્તવીચ્યાદિભેદોઽબ્ધિર્વાઃસામાન્યમિવૈકધીઃ

ત્યક્તભૂતૌઘમનનં તતો વિશ્વંભરં મહત્ ।
ચિદાકાશં તતઃ શુદ્ધં સોઽભવદ્બોધમાગતઃ

તત્ર પ્રાપદથાનન્દં દૃશ્યદર્શનવર્જિતમ્ ।
અનન્તમુત્તમાસ્વાદં રસાયનમિવાર્ણવમ્

શરીરાત્સમવેતોઽસૌ કામપ્યવનિમાગતઃ ।
સત્તાસામાન્યરૂપાત્મા બભૂવાનન્દસાગરઃ

દ્વિજચેતનહંસોઽસાવાનન્દસરસિ સ્થિતઃ ।
અતિષ્ઠચ્છરદચ્છે ખે કલાપૂર્ણ ઇવોડુપઃ

બભૂવાવાતદીપાભો લિપિકર્માર્પિતોપમઃ ।
વીતવીચ્યમ્બુધિપ્રખ્યો વૃષ્ટમૂકામ્બુદસ્થિતિઃ

અથૈતસ્મિન્મહાલોકે તિષ્ઠન્નુદ્દાલકશ્ચિરમ્ ।
અપશ્યદ્વ્યોમગાન્સિદ્ધાનમરાનપિ ભૂરિશઃ

આગતાનિ વિચિત્રાણિ સિદ્ધિજાલાનિ ચાભિતઃ ।
શક્રાર્કપદદાતૄણિ નીરન્ધ્રાણ્યપ્સરોગણૈઃ

તાનિ નાદરયાંચક્રે સિદ્ધિવૃન્દાનિ સ દ્વિજઃ ।
ગમ્ભીરમતિરક્ષુબ્ધો વિલાસાનિવ શૈશવાન્

સિદ્ધિસાર્થમનાદૃત્ય તસ્મિન્નાનન્દમન્દિરે ।
અતિષ્ઠદથ ષણ્માસાન્દિક્તટેઽર્ક ઇવોત્તરે

જીવન્મુક્તપદં તત્તદ્યાવત્સંપ્રાપ્તવાન્દ્વિજઃ ।
તત્ર સિદ્ધાઃ સુરાઃ સાધ્યાઃ સ્થિતા બ્રહ્મહરાદયઃ

આનન્દે પરિણામિત્વાદનાનન્દપદં ગતઃ ।
નાનન્દે ન નિરાનન્દે તતસ્તત્સંવિદાબભૌ

ક્ષણં વર્ષસહસ્રં વા તત્ર લબ્ધ્વા સ્થિતિં મનઃ ।
રતિમેતિ ન ભોગૌઘે દૃષ્ટસ્વર્ગ ઇવાવનૌ

તત્પદં સા ગતિઃ શાન્તા તચ્છ્રેયઃ શાશ્વતં શિવમ્ ।
તત્ર વિશ્રાન્તિમાપ્તસ્ય ભૂયો નો બાધતે ભ્રમઃ

તત્પદં સાધવઃ પ્રાપ્ય દૃશ્યદૃષ્ટિમિમાં પુનઃ ।
નાયાન્તિ ખદિરોદ્યાનં લબ્ધચૈત્રરથા ઇવ

તાં મહાનન્દપદવીં ચિત્તાદાસાદ્ય દેહિનઃ ।
દૃશ્યં ન બહુ મન્યન્તે રાજાનો દીનતામિવ

ચેતસ્તત્પદવિશ્રાન્તં બુદ્ધં દૃશ્યદશાં પ્રતિ ।
કદર્થાદ્બોધમાયાતિ નાયાત્યેવાથવાનઘ

ઉદ્દાલકોઽત્ર ષણ્માસાન્દૂરોત્સારિતસિદ્ધિભૂઃ ।
ઉષિત્વોન્મિષિતોમ્ભોદકોશાદર્કો મધાવિવ

દદર્શ સંપ્રબુદ્ધાત્મા પુનઃ પરમતેજસઃ ।
પ્રણામલાલસાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચન્દ્રવિમ્બવપુર્ધરાઃ

રમણીર્ગૌરમન્દારરેણુભ્રમરચામરાઃ ।
સ્ફુરત્પતાકાપટલા દ્યુવિમાનપરમ્પરાઃ

અસ્મદાદીન્મુનીન્દર્ભપવિત્રાઙ્કકરામ્બુજાન્ ।
વિદ્યાધરીભિર્વલિતાન્વિદ્યાધરપતીનપિ

તે તમૂચુર્મહાત્માનમુદ્દાલકમુનિં તથા ।
પ્રસાદેન પ્રણામાન્નો ભગવન્નવલોકય

આરુહ્યેદં વિમાનં ત્વમેહિ ત્રૈવિષ્ટપં પુરમ્ ।
સ્વર્ગ એવ હિ સીમાન્તો જગત્સંભોગસંપદામ્

આકલ્પમુચિતાન્ભુઙ્ક્ષ્વ ભોગાનભિમતાન્વિભો ।
સ્વર્ગાદિફલભોગાર્થમેવાશેષતપઃક્રિયાઃ

હારચામરધારિણ્યો વિદ્યાધરવરાઙ્ગનાઃ ।
પશ્યેમાસ્ત્વમુપાસીનાઃ કરિણ્યઃ કરિણં યથા

કામો ધર્માર્થયોઃ સારઃ કામસારાઃ સુયોષિતઃ ।
વસન્ત ઇવ મઞ્જર્યઃ સ્વર્ગ એવ ભવન્તિ તાઃ

એવં કથયતઃ સર્વાનતિથીનિત્યસૌ મુનિઃ ।
પરિપૂજ્ય યથાન્યાયમતિષ્ઠદ્ગતસંભ્રમમ્

નાભ્યનન્દન્ન તત્યાજ તાં વિભૂતિં સ ધીરધીઃ ।
ભો સિદ્ધા વ્રજતેત્યુક્ત્વા સ્વવ્યાપારપરોઽભવત્

અથ સ્વધર્મનિરતં ભોગેષ્વરતિમાગતમ્ ।
તમુપાસ્ય યયુઃ સિદ્ધા દિનૈઃ કતિપયૈઃ સ્વયમ્

જીવન્મુક્તઃ સ ચ મુનિર્વિજહાર યથાસુખમ્ ।
યાવદિચ્છં વનાન્તેષુ મુનીનામાશ્રમેષુ ચ

મેરુમન્દરકૈલાસહિમવદ્વિન્ધ્યસાનુષુ ।
દ્વીપોપવનદિક્કુઞ્જજઙ્ગલારણ્યભૂમિષુ

તતઃપ્રભૃતિ સંપ્રાપ્તપદમુદ્દાલકો દ્વિજઃ ।
ગુહાસુ ગિરિકુક્ષીણામવસદ્ધ્યાનલીલયા

કદાચિદહ્ના માસેન કદાચિદ્વત્સરેણ ચ ।
કદાચિદ્વત્સરૌઘેણ ધ્યાનાસક્તો વ્યબુધ્યત

ઉદ્દાલકસ્તદારભ્ય વ્યવહારપરોઽપિ સન્ ।
સુસમાહિત એવાસૌ ચિત્તત્ત્વૈકત્વમાગતઃ

ચિત્તત્ત્વૈકઘનાભ્યાસાન્મહાચિત્ત્વમુપેત્ય સઃ ।
બભૂવ સર્વત્ર સમસ્તેજઃ સૌરમિવાવનૌ

ચિત્સામાન્યચિરાભ્યાસાત્સત્તાસામાન્યમેત્ય સઃ ।
દૃશ્યેઽસ્મિંશ્ચિત્રરવિવન્નાસ્તમાયાન્ન ચોદયમ્

શમપરપદલાભપ્રાપ્તિસંશાન્તચેતા
ગલિતજનનપાશઃ ક્ષીણસંદેહદોલઃ ।
શરદિ ખમિવ શાન્તં વ્યાતતં ચોર્જિતં ચ
સ્ફુટમમલમચેતસ્તદ્વપુઃ સંબભાર

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ઉદ્દાલકવિશ્રાન્તિર્નામ ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ