Yoga Vasistha · Chapter 4.41

ekacatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
kṣīrodakukṣitulyābhiḥ śītalāmaladīptibhiḥ /
tavoktibhirvicitrābhirgambhīrābhirivābhitaḥ

kṣaṇamāndhyamivāpnomi kṣaṇaṃ yāmi prakāśatām /
śāntātapalavaḥ prāvṛḍlolābhra iva vāsaraḥ

anantasyāprameyasya sarvasyaikasya bhāsvataḥ /
anastamitasārasya kalanā kathamāgatā

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathābhūtārthavākyārthāḥ sarvā eva mamoktayaḥ /
nāsamarthā virūpārthāḥ pūrvāparavirodhadāḥ

jñānadṛṣṭau prasannāyāṃ prabodhe vitatodaye /
yathāvajjñāsyasi svastho madvāgdṛṣṭibalābalam

upadeśyopadeśārthaṃ śāstrārthapratipattaye /
śabdārthavākyaracanābhramo mā tanmayo bhava

yadā purā jñāsyasi tatsatyamatyantanirmalam/
vācyavācakaśabdārthabhedaṃ tyakṣyasi vai tadā

bhedakṛdvākprapañco'yamupadeśyeṣu kalpitaḥ /
upadeśyopadeśārthaṃ śāstrārthapratipattaye

śabdārthavākprapañco'yamupadeśeṣu kalpitaḥ /
sadā'jñeṣu na tajjñeṣu vidyate pāramārthikaḥ

kalanāmalamohādi kiṃcinnātmani vidyate /
nīrāgaṃ brahma paramaṃ tadevedaṃ jagatsthitam

etadvicitrarūpābhiryuktibhirbahuśaḥ punaḥ /
vistareṇaiva vaktavyaṃ siddhāntāvasare'nagha

vākprapañcaṃ vinā tvetadajñānamatulaṃ tamaḥ /
bhettumanyonyamuditaṃ yatnaṃ kartuṃ na śakyate

avidyayaivottamayā svātmanāśodyamecchayā /
vidyā sā prārthyate rāma sarvadoṣāpahāriṇī

śāmyati hyastramastreṇa malena kṣālyate malaḥ /
śamaṃ viṣaṃ viṣeṇaiti ripuṇā hanyate ripuḥ

īdṛśī rāma māyeyaṃ yāṃ svanāśena harṣadā /
na lakṣyate svabhāvo'syāḥ prekṣyamāṇaiva naśyati

vivekamācchādayati jaganti janayatyalam /
naca vijñāyate kaiṣā paśyāścaryamidaṃ jagat

aprekṣyamāṇā sphurati prekṣitā su vinaśyati /
māyeyamaparijñāyamānarūpaiva valgati

aho nu khalu citreyaṃ māyā saṃsārabandhanī /
asatyevātisatyeva svajñānaṃ vihitaṃ tayā

atyabhinnapade tasmiṃstanvānā bhedamātatam /
saṃsāramāyā yenāsau tenāsau puruṣottamaḥ

nāstyeṣā paramārthe na tvevaṃ bhāvanayeddhayā /
jño bhūtvā jñeyasaṃprāpto jñāsyasyasyāstvamāśayam

yāvattu na prabuddhastvaṃ tāvanmadvacasaiva te /
niścayo bhavatūddāmo nāstyavidyeti niścalaḥ

yadidaṃ dṛśyatāṃ yātaṃ mānasaṃ mananaṃ mahat /
asanmātramidaṃ yasmānmanomātravijṛmbhitam

sattadbrahmeti yasyāntarniścayaḥ so'pi mokṣabhāk /
calācalākṛtiryā yā dṛṣṭirāvaddhabhāvanā

sā samagrajagadbhūtakhagabandhanavāgurā /
yaḥ svapnabhūmivadbhrāntamasatsadhyekaniścayaḥ

jagatpaśyatyasaktātmā na sa duḥkhe nimajjati /
yasyaitāsvasvarūpāsu bhāvanā svātmabhāvanā

asvarūpasya tasyāpi sā hyavidyaiva vidyate /
vikāritādayo doṣā na kecana mahātmani

paramātmani vidyante payasīveha pāṃsavaḥ /
bhāvanāśabdaśabdārtharañjaneyaṃ jagadgatā

vyavahārārthamutpannā vyatiriktā ca nātmanaḥ /
anena vyavahāreṇa vinaitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ

saṃsthitiṃ nādhigacchanti paṭā iva vitantavaḥ /
uhyamāno hyavidyāyāmātmā nehopalakṣyate

ātmajñānādṛte tacca śāstrārthātsamavāpyate /
avidyāsaritaḥ pāramātmalābhādṛte kila

rāma nāsādyate taddhi padamakṣayamucyate /
yataḥkutaścijjāteyamavidyā maladāyinī

nūnaṃ sthitimupāyātā samāsādya padaṃ sthitā /
kuto jāteyamiti te rāma māstu vicāraṇā

imāṃ kathamahaṃ hanmītyeṣā te'stu vicāraṇā /
astaṃ gatāyāṃ kṣīṇāyāmasyāṃ jñāsyasi rāghava

yata eṣā yathā caiṣā yathā naṣṭetyakhaṇḍitam /
vastutaḥ kila nāstyeṣā vibhātyeṣā na vekṣitā

asato bhrāntatā satyarūpāṃ jānātu kaḥ kutaḥ /
jāteyaṃ prauḍhimāpannā doṣāyaivātatākṛtiḥ

balātpraṇāśaya tvenāṃ parijñāsyasi vai tataḥ /
api śūrā atiprājñāste na santi jagattraye

avidyayā ye puruṣā na nāma vivaśīkṛtāḥ /
tadasyā rogaśīlāyā yatnaṃ kuru vināśane

yathaiṣā janmaduḥkheṣu na bhūyastvāṃ niyokṣyati /
sarvāpadāmekasakhīmajñānatarumañjarīm /
anarthasārthajananīmavidyāmalamuddhara

bhayaviṣādadurādhivipatpradāṃ
hṛdayamohamahāpaṭalāṃkurām /
bhṛśamapāsya kudṛṣṭimimāṃ balā-
dbhava bhavārṇavapāramupāgataḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu sthitiprakaraṇe avidyākathanaṃ nāmaikacatvāriśaḥ sargaḥ