Yoga Vasistha · Chapter 4.40

catvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
utpattiḥ kathameteṣāṃ jīvānāṃ brahmaṇaḥ padāt /
kiyatī kīdṛśī ceti vistareṇa vada prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
utpadyante yathā citrā brahmaṇo bhūtajātayaḥ /
yathā nāśaṃ prayāntyetā yathā muktā bhavanti hi

yathā ca parivardhante tiṣṭhantyantarhitā yathā /
saṃkṣepeṇa mahābāho śrṛṇu vakṣyāmi te'nagha

brāhmī cicchaktiramalā kalpayantī yadṛcchayā /
sarvaśaktiḥ svayaṃ cetyaṃ bhavatyākalanātmakam

kalanāddhanatāmetya yatkiṃcidapi sā svayam /
saṃkalpayati paścāttattattāmeti manaḥpadam

manaḥsaṃkalpamātreṇa gandharvapuravatkṣaṇāt /
tanotīdamasaddṛśyaṃ brāhmīṃ sthitimiva tyajat

citsvarūpaṃ parikacacchūnyamevāvatiṣṭhate /
yattaddṛśyaṃ sthitaṃ tatsyāddṛśyamākāśameva tat

kṛtvā padmajasaṃkalpaṃ rūpaṃ paśyati padmajam /
tato jagatkalpayati saprajāpatipūrvakam

caturdaśavidhānantabhūtajātasaghuṃghumā /
sṛṣṭirevamiyaṃ rāma cittanirmitimāgatā

cittamātramayī śūnyā vyomamātraśarīrikā /
saṃkalpamātranagarī bhrāntimātrātmikā satī

iha kāścinmahāmohā bhūtānāṃ jātayaḥ sthitāḥ /
kāścidabhyuditajñānāḥkāścinmadhye skhalanti hi

bhuvi saṃbadhyamānānāṃ yāntyenāmupadeśyatām /
sarvāsāṃ bhūtajātīnāṃ yā etā narajātayaḥ

bahvādhayo duḥravamayā mohadveṣabhayāturāḥ /
tāsāṃ samyakpravakṣyāmi tāvadrājasasāttvikīḥ

yattadapyamṛtaṃ brahma sarvavyāpi nirāmayam /
cidābhāsamanantākhyamanādi vigatabhramam

nispandavapuṣastasya spandaḥ sattaikadeśataḥ /
ghanatāmeti saumye'bdhau calatā calatāmiva

śrīrāma uvāca /
anantasyātmatattvasya ekadeśaḥ ka ucyate /
kathaṃ vikāritā vā syātkathaṃ vā dvayavikramaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
tena jātaṃ tatojātamitīyaṃ racanā girām /
śāstrasaṃvyavahārārthaṃ na rāma paramārthataḥ

vikāritāvayavitādiksattādeśatādayaḥ /
kramā na saṃbhavantīśe dṛśyamānodayā api

taṃ vinā kalpanaivānyā nāsti nāpi bhaviṣyati /
kutastyau kramaśabdārthāvuktayo vyavahārajāḥ

yā yeha kalanā yo'rtho yaḥ śabdo yo girāṃ gaṇaḥ /
tajjatvāttanmayatvācca tattatpadamiveṣyate

tajjaḥ sa eva bhavati vahnervahnirivotthitaḥ /
janyo'yaṃ janakaścāyamityuktā bhedakalpanā

ayamasmātsamutpanna itīyaṃ yā jagatsthitiḥ /
ādhikyaṃ tatkriyāśaktau janyaṃ janakameva vā

idamanyadidaṃ cānyaditi śabdārthaviklavaḥ /
uktāveva na deve'sti pramitau bhinnatā yataḥ

tajjayaiva manaḥśaktyā svataḥ saṃjñā pravartate /
dṛḍhabhāvanayā tasmādiṣṭo'rthaḥ pratipadyate

agneḥ śikhāyā ekasyā dvitīyā janaketi yā /
uktivaicitryamevaitannoktyarthe'trāsti satyatā

na janyajanakādyāstāḥ saṃbhavantyuktayaḥ pare /
ekameva hyanantatvātkiṃ kathaṃ janayiṣyati/

uktereva svabhāvo'yamukteruktiranantaram /
pratiyogivyavacchedasaṃkhyādyarthe na yujyate

ūrmijālamivāmbhodhau pare yaḥ paridṛśyate /
śabdo'rthakalanākārastadbrahmaiva vidurbudhāḥ

brahma cidbrahma ca mano brahma vijñānavastu ca /
brahmārtho brahma śabdaśca brahma cidbrahma dhātavaḥ

brahma sarvamidaṃ viśvaṃ viśvātītaṃ ca tatpadam /
vastutastu jagannāsti sarvaṃ brahmaiva kevalam

ayamanyo'yamanyo'yaṃ bhāga ityambarātmani /
mithyājñānavikalpoktirvāci satyārthatātra kā

vahneḥ śikheva jāteyaṃ śikheti manaso'bhidhā /
cāpalotthavikalpaśrīrvastutaḥ syānna siddhyati

asatyaiva vikalpoktiḥ satyabhāvo vikalpate /
tamopahatadṛṣṭitvāddvicandrajñānadoṣavat

sarvasmātsarvagāttasmādanantādbrahmaṇaḥ padāt /
nānyatkiṃcitsaṃbhavati tadutthaṃ yattadeva tat

brahmatattvaṃ vinā neha kiṃcidevopapadyate /
kharvaṃ ca khalvidaṃ brahmetyeṣaiva paramārthatā

evaṃprāyaśca he prājña siddhāntaste bhaviṣyati /
tatraivodāhariṣyāmaḥ siddhāntārthoktipañjaram

ihāvidyādikāḥ kecidvidyante netarakramāḥ /
jñāsyasyalamaśeṣārthāṃstattadajñānasaṃkṣaye

avastusaṃkṣaye vastu yathāvastu prasīdati /
yathā ca dṛśyate dṛśyaṃ jagannaiśatamaḥkṣaye

yadidamakhilamātataṃ kudṛṣṭyā
tadupaśame tava rāma nirmalāme /
avitathapadanirmale bhaviṣya-
tyavitathameva na saṃśayo'tra kaścit

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe brahmaivedaṃ sarvaṃ jagaditi pratipādanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ