યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.41

એકચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ક્ષીરોદકુક્ષિતુલ્યાભિઃ શીતલામલદીપ્તિભિઃ ।
તવોક્તિભિર્વિચિત્રાભિર્ગમ્ભીરાભિરિવાભિતઃ

ક્ષણમાન્ધ્યમિવાપ્નોમિ ક્ષણં યામિ પ્રકાશતામ્ ।
શાન્તાતપલવઃ પ્રાવૃડ્લોલાભ્ર ઇવ વાસરઃ

અનન્તસ્યાપ્રમેયસ્ય સર્વસ્યૈકસ્ય ભાસ્વતઃ ।
અનસ્તમિતસારસ્ય કલના કથમાગતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથાભૂતાર્થવાક્યાર્થાઃ સર્વા એવ મમોક્તયઃ ।
નાસમર્થા વિરૂપાર્થાઃ પૂર્વાપરવિરોધદાઃ

જ્ઞાનદૃષ્ટૌ પ્રસન્નાયાં પ્રબોધે વિતતોદયે ।
યથાવજ્જ્ઞાસ્યસિ સ્વસ્થો મદ્વાગ્દૃષ્ટિબલાબલમ્

ઉપદેશ્યોપદેશાર્થં શાસ્ત્રાર્થપ્રતિપત્તયે ।
શબ્દાર્થવાક્યરચનાભ્રમો મા તન્મયો ભવ

યદા પુરા જ્ઞાસ્યસિ તત્સત્યમત્યન્તનિર્મલમ્।
વાચ્યવાચકશબ્દાર્થભેદં ત્યક્ષ્યસિ વૈ તદા

ભેદકૃદ્વાક્પ્રપઞ્ચોઽયમુપદેશ્યેષુ કલ્પિતઃ ।
ઉપદેશ્યોપદેશાર્થં શાસ્ત્રાર્થપ્રતિપત્તયે

શબ્દાર્થવાક્પ્રપઞ્ચોઽયમુપદેશેષુ કલ્પિતઃ ।
સદાઽજ્ઞેષુ ન તજ્જ્ઞેષુ વિદ્યતે પારમાર્થિકઃ

કલનામલમોહાદિ કિંચિન્નાત્મનિ વિદ્યતે ।
નીરાગં બ્રહ્મ પરમં તદેવેદં જગત્સ્થિતમ્

એતદ્વિચિત્રરૂપાભિર્યુક્તિભિર્બહુશઃ પુનઃ ।
વિસ્તરેણૈવ વક્તવ્યં સિદ્ધાન્તાવસરેઽનઘ

વાક્પ્રપઞ્ચં વિના ત્વેતદજ્ઞાનમતુલં તમઃ ।
ભેત્તુમન્યોન્યમુદિતં યત્નં કર્તું ન શક્યતે

અવિદ્યયૈવોત્તમયા સ્વાત્મનાશોદ્યમેચ્છયા ।
વિદ્યા સા પ્રાર્થ્યતે રામ સર્વદોષાપહારિણી

શામ્યતિ હ્યસ્ત્રમસ્ત્રેણ મલેન ક્ષાલ્યતે મલઃ ।
શમં વિષં વિષેણૈતિ રિપુણા હન્યતે રિપુઃ

ઈદૃશી રામ માયેયં યાં સ્વનાશેન હર્ષદા ।
ન લક્ષ્યતે સ્વભાવોઽસ્યાઃ પ્રેક્ષ્યમાણૈવ નશ્યતિ

વિવેકમાચ્છાદયતિ જગન્તિ જનયત્યલમ્ ।
નચ વિજ્ઞાયતે કૈષા પશ્યાશ્ચર્યમિદં જગત્

અપ્રેક્ષ્યમાણા સ્ફુરતિ પ્રેક્ષિતા સુ વિનશ્યતિ ।
માયેયમપરિજ્ઞાયમાનરૂપૈવ વલ્ગતિ

અહો નુ ખલુ ચિત્રેયં માયા સંસારબન્ધની ।
અસત્યેવાતિસત્યેવ સ્વજ્ઞાનં વિહિતં તયા

અત્યભિન્નપદે તસ્મિંસ્તન્વાના ભેદમાતતમ્ ।
સંસારમાયા યેનાસૌ તેનાસૌ પુરુષોત્તમઃ

નાસ્ત્યેષા પરમાર્થે ન ત્વેવં ભાવનયેદ્ધયા ।
જ્ઞો ભૂત્વા જ્ઞેયસંપ્રાપ્તો જ્ઞાસ્યસ્યસ્યાસ્ત્વમાશયમ્

યાવત્તુ ન પ્રબુદ્ધસ્ત્વં તાવન્મદ્વચસૈવ તે ।
નિશ્ચયો ભવતૂદ્દામો નાસ્ત્યવિદ્યેતિ નિશ્ચલઃ

યદિદં દૃશ્યતાં યાતં માનસં મનનં મહત્ ।
અસન્માત્રમિદં યસ્માન્મનોમાત્રવિજૃમ્ભિતમ્

સત્તદ્બ્રહ્મેતિ યસ્યાન્તર્નિશ્ચયઃ સોઽપિ મોક્ષભાક્ ।
ચલાચલાકૃતિર્યા યા દૃષ્ટિરાવદ્ધભાવના

સા સમગ્રજગદ્ભૂતખગબન્ધનવાગુરા ।
યઃ સ્વપ્નભૂમિવદ્ભ્રાન્તમસત્સધ્યેકનિશ્ચયઃ

જગત્પશ્યત્યસક્તાત્મા ન સ દુઃખે નિમજ્જતિ ।
યસ્યૈતાસ્વસ્વરૂપાસુ ભાવના સ્વાત્મભાવના

અસ્વરૂપસ્ય તસ્યાપિ સા હ્યવિદ્યૈવ વિદ્યતે ।
વિકારિતાદયો દોષા ન કેચન મહાત્મનિ

પરમાત્મનિ વિદ્યન્તે પયસીવેહ પાંસવઃ ।
ભાવનાશબ્દશબ્દાર્થરઞ્જનેયં જગદ્ગતા

વ્યવહારાર્થમુત્પન્ના વ્યતિરિક્તા ચ નાત્મનઃ ।
અનેન વ્યવહારેણ વિનૈતાઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ

સંસ્થિતિં નાધિગચ્છન્તિ પટા ઇવ વિતન્તવઃ ।
ઉહ્યમાનો હ્યવિદ્યાયામાત્મા નેહોપલક્ષ્યતે

આત્મજ્ઞાનાદૃતે તચ્ચ શાસ્ત્રાર્થાત્સમવાપ્યતે ।
અવિદ્યાસરિતઃ પારમાત્મલાભાદૃતે કિલ

રામ નાસાદ્યતે તદ્ધિ પદમક્ષયમુચ્યતે ।
યતઃકુતશ્ચિજ્જાતેયમવિદ્યા મલદાયિની

નૂનં સ્થિતિમુપાયાતા સમાસાદ્ય પદં સ્થિતા ।
કુતો જાતેયમિતિ તે રામ માસ્તુ વિચારણા

ઇમાં કથમહં હન્મીત્યેષા તેઽસ્તુ વિચારણા ।
અસ્તં ગતાયાં ક્ષીણાયામસ્યાં જ્ઞાસ્યસિ રાઘવ

યત એષા યથા ચૈષા યથા નષ્ટેત્યખણ્ડિતમ્ ।
વસ્તુતઃ કિલ નાસ્ત્યેષા વિભાત્યેષા ન વેક્ષિતા

અસતો ભ્રાન્તતા સત્યરૂપાં જાનાતુ કઃ કુતઃ ।
જાતેયં પ્રૌઢિમાપન્ના દોષાયૈવાતતાકૃતિઃ

બલાત્પ્રણાશય ત્વેનાં પરિજ્ઞાસ્યસિ વૈ તતઃ ।
અપિ શૂરા અતિપ્રાજ્ઞાસ્તે ન સન્તિ જગત્ત્રયે

અવિદ્યયા યે પુરુષા ન નામ વિવશીકૃતાઃ ।
તદસ્યા રોગશીલાયા યત્નં કુરુ વિનાશને

યથૈષા જન્મદુઃખેષુ ન ભૂયસ્ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ ।
સર્વાપદામેકસખીમજ્ઞાનતરુમઞ્જરીમ્ ।
અનર્થસાર્થજનનીમવિદ્યામલમુદ્ધર

ભયવિષાદદુરાધિવિપત્પ્રદાં
હૃદયમોહમહાપટલાંકુરામ્ ।
ભૃશમપાસ્ય કુદૃષ્ટિમિમાં બલા-
દ્ભવ ભવાર્ણવપારમુપાગતઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે અવિદ્યાકથનં નામૈકચત્વારિશઃ સર્ગઃ