Yoga Vasistha · Chapter 4.42
dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
kupitasyāsato'pyasya prekṣāmātravināśinaḥ /
avidyāvitatavyādherauṣadhaṃ śrṛṇu rāghava
yāṃ tāṃ kathayituṃ jātiṃ rāma rājasasāttvikīm /
manovīryavicārārthaṃ prastuto'smīha tāṃ śrṛṇu
yattadapyamṛtaṃ brahma sarvavyāpi nirāmayam /
cidābhāsamanantākhyamanādi vigatabhramam
citspandavapuṣastasya spandastasmāccideva hi /
pradeśāddhanatāmeti saumyo'bdhiścalanādiva
antarabdherjalaṃ yadvatspandāspandavadīhate //
sarvaśaktistathaikatra gacchati spandaśaktitām
ātmanyevātmanā vyomni yathā sarati mārutaḥ /
tathehātmātmaśaktyaiva svātmanyevaiti lolatām
svaśikhāspandaśaktyaiva dīpaḥ saumyo yathonnatam /
eti tadvadasāvātmā tatsve vapuṣi valgati
jalāntare'mbudhiryadvallasadvārīva cañcalaḥ /
sarvaśaktirvapuṣyeva tathā spandavilāsavān
yathollasati bhāścakraiḥ kacankanakasāgaraḥ /
tathātmani parispandaiḥ sphuratyakṣaiścidarṇavaḥ
lakṣyate mauktikaspando yathā vyomni dṛśo'dṛśi /
tathā bhāti lasadrūpā cicchaktiścinmahāmbare
kiṃcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiścinmahārṇave /
tanmayī citsphuratyacchā tatraivormirivārṇave
ātmano'vyatiriktaiva vyatirikteva tiṣṭhati /
ālokaśrīrivālokakoṭare yattatāṃ gatā
kṣaṇaṃ sphurati sā devī sarvaśaktitayā tayā /
cetati svāṃ svayaṃ śaktiṃ kalendoḥ śītatāmiva
uditaiṣā prakāśākhyā cicchaktiḥ paramātmanaḥ /
deśakālakriyāśaktīrvayasyāḥ saṃprakarṣati
svasvabhāvaṃ viditvaivamanādyantapade sthitā /
rūpaṃ parimitevāsau bhāvayatyavibhāvitā
yadaivaṃbhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramasattayā /
tadaivaināmanugatā nāmasaṃkhyādikā dṛśaḥ
cidevaitadavastveva vyatiriktā tathātmanaḥ /
anantā tadgataivāśu laharīva mahārṇavāt
yathā kaṭakakeyūrairbhedo hemno vilakṣaṇaḥ /
tathātmanaścito rūpaṃ bhāvayantyāḥ svamāṃśikam
yathā dīpena dīpānāṃ jātānāmātmanāṃ tathā /
deśakālakalāmātrabhedaḥ svābhāvikaściteḥ
deśakālaparispandaśaktisandīpitātha cit /
saṃkalpamanudhāvantī prayāti kalanāpadam
vikalpakalitākāraṃ deśakālakriyāspadam /
cito rūpaṃ mahābāho kṣetrajña iti kathyate
kṣetraṃ śarīramityāhustadasau vettyakhaṇḍitam /
sabāhyābhyantaraṃ tena kṣetrajña iti kathyate
vāsanāṃ kalayanso'pi yātyahaṃkāratāṃ punaḥ /
ahaṃkāro'pi nirṇetā kalaṅkī buddhirucyate
buddhiḥ saṃkalpakalitā prayāti manasaḥ padam /
mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ
pāṇipādamayaṃ dehamindriyāṇi vidurbudhāḥ /
daho'sau jñāyate loke sūyate'pi ca jīvati
evaṃ jīvo hi saṃkalpavāsanārajjuveṣṭitaḥ /
duḥkhajālaparītātmā kramādāyāti cittatām
krameṇa pākavaśataḥ phalameti yathānyatām /
avasthayaiva nākṛtyā jīvo malavaśāttathā
jīvo'haṃkāratāṃ prāptastvahaṃkāraśca buddhitām /
saṃkalpajālakalitāṃ manastāṃ buddhirāgatā
mano hi saṃkalpamayaṃ saṃsthāgrahaṇatatparam /
pratiyogivyavacchinnaprāptisatyairapīhitaiḥ
icchādyāḥ śaktayaśceto gāvo vṛṣamivonmadam /
anudhāvanti doṣāya saritaḥ sāgaraṃ yathā
iti śaktimayaṃ ceto ghanāhaṃkāratāṃ gatam /
kośakārakrimiriva svecchayā yāti bandhanam
svasaṃkalpānusaṃdhānātpāśairiva nayanvapuḥ /
kaṣṭamasminsvayaṃ bandhametyātmā paritapyate
baddhamasmīti kalayadvidyātattvaṃ jahacchanaiḥ /
avidyāṃ janayatyantarjagajjaṅgalarākṣasīm
svasaṃkalpitatanmātrajvālābhyantaravarti ca /
parāṃ vivaśatāmeti śrṛṅkhalābaddhasiṃhavat
vicitrakāryakartṛtvamāharadvāsanāvaśāt /
svecchāmātrānuracitā daśāścānupatattathā
kvacinmanaḥ kvacidruddhiḥ kvacijjñānaṃ kvacitkriyāḥ /
kvacidetadahaṃkāraḥ kvacitpuryaṣṭakaṃ smṛtam
kvacitprakṛtirityuktaṃ kvacinmāyeti kalpitam /
kvacinmalamitiproktaṃ kvacitkarmetisaṃsthitam
kvacidbandhamiti khyātaṃ kvaciccittamiti sphuṭam /
proktaṃ kvacidavidyetikvacidiccheti saṃsthitam
tadetadābaddhamiha cittaṃ rāghava duḥkhitam /
tṛṣṇāśokasamāviṣṭaṃ rāgāyatanamātatam
jarāmaraṇamohāntarbhavabhāvanayāhatam /
īhitānīhitairgrastamavidyārāgarañjitam
icchāsaṃkṣubhitākāraṃ karmavṛkṣavanāṅkuram /
suvismṛtotpattipadaṃ kalpitānarthakalpitam
kośakāravadābaddhaṃ śokākārapadaṃ gatam /
tanmātravṛndāvayavamanantanarakātapam
svadṛśyamapi śailendrasamabhārabhayāvaham /
jarāmaraṇaśākhāḍhyaṃ saṃsāraviṣadurdrumam
imaṃ saṃsāramakhilamāśāpāśavidhāyakam /
dadhadantaḥ phalairhīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā
cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam /
kāmābdhikallolahataṃ vismṛtātmapitāmaham
mṛgaṃ yūthādiva bhraṣṭaṃ śokopahatacetanam /
pataṅgakamiva jvālādagdhaṃ viṣayapāvake
chinnamūlamivāmbhojaṃ paramāṃ mlānimāgatam /
chinnāṅgamātmanaḥ sthānādviśeṣāsaṅgaduḥsthitam
viṣayādiṣu madhyasthaṃ citrarūpeṣu śatruṣu /
daśāsvetāsvanantāsu luṭhitaṃ saṃkaṭāsviti
duḥkhe nipatitaṃ ghore vihaṅgaḥ sāgare yathā /
svabandhāsthaṃ jagajjāle śūnye gandharvapattane
uhyamānamanāsthābdhau mano viṣayavidrutam /
uddharāmarasaṃkāśa mātaṅgamiva kardamāt
balīvardavadāmagnaṃ mano madanapalvale /
ālūnaśīrṇāvayavaṃ balādrāma samuddhara
śubhāśubhaprasaraparāhatākṛtau
jvalajjarāmaraṇaviṣādamūrcchite /
vyatheha yasya manasi bho na jāyate
narākṛtirjagati sa rāma rākṣasaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe jīvāvataraṇaṃ nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0