Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 4.42

4.42.42

dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

4.42.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
kupitasyāsato'pyasya prekṣāmātravināśinaḥ /
avidyāvitatavyādherauṣadhaṃ śrṛṇu rāghava

4.42.2

yāṃ tāṃ kathayituṃ jātiṃ rāma rājasasāttvikīm /
manovīryavicārārthaṃ prastuto'smīha tāṃ śrṛṇu

4.42.3

yattadapyamṛtaṃ brahma sarvavyāpi nirāmayam /
cidābhāsamanantākhyamanādi vigatabhramam

4.42.4

citspandavapuṣastasya spandastasmāccideva hi /
pradeśāddhanatāmeti saumyo'bdhiścalanādiva

4.42.5

antarabdherjalaṃ yadvatspandāspandavadīhate //
sarvaśaktistathaikatra gacchati spandaśaktitām

4.42.6

ātmanyevātmanā vyomni yathā sarati mārutaḥ /
tathehātmātmaśaktyaiva svātmanyevaiti lolatām

4.42.7

svaśikhāspandaśaktyaiva dīpaḥ saumyo yathonnatam /
eti tadvadasāvātmā tatsve vapuṣi valgati

4.42.8

jalāntare'mbudhiryadvallasadvārīva cañcalaḥ /
sarvaśaktirvapuṣyeva tathā spandavilāsavān

4.42.9

yathollasati bhāścakraiḥ kacankanakasāgaraḥ /
tathātmani parispandaiḥ sphuratyakṣaiścidarṇavaḥ

4.42.10

lakṣyate mauktikaspando yathā vyomni dṛśo'dṛśi /
tathā bhāti lasadrūpā cicchaktiścinmahāmbare

4.42.11

kiṃcitkṣubhitarūpā sā cicchaktiścinmahārṇave /
tanmayī citsphuratyacchā tatraivormirivārṇave

4.42.12

ātmano'vyatiriktaiva vyatirikteva tiṣṭhati /
ālokaśrīrivālokakoṭare yattatāṃ gatā

4.42.13

kṣaṇaṃ sphurati sā devī sarvaśaktitayā tayā /
cetati svāṃ svayaṃ śaktiṃ kalendoḥ śītatāmiva

4.42.14

uditaiṣā prakāśākhyā cicchaktiḥ paramātmanaḥ /
deśakālakriyāśaktīrvayasyāḥ saṃprakarṣati

4.42.15

svasvabhāvaṃ viditvaivamanādyantapade sthitā /
rūpaṃ parimitevāsau bhāvayatyavibhāvitā

4.42.16

yadaivaṃbhāvitaṃ rūpaṃ tayā paramasattayā /
tadaivaināmanugatā nāmasaṃkhyādikā dṛśaḥ

4.42.17

cidevaitadavastveva vyatiriktā tathātmanaḥ /
anantā tadgataivāśu laharīva mahārṇavāt

4.42.18

yathā kaṭakakeyūrairbhedo hemno vilakṣaṇaḥ /
tathātmanaścito rūpaṃ bhāvayantyāḥ svamāṃśikam

4.42.19

yathā dīpena dīpānāṃ jātānāmātmanāṃ tathā /
deśakālakalāmātrabhedaḥ svābhāvikaściteḥ

4.42.20

deśakālaparispandaśaktisandīpitātha cit /
saṃkalpamanudhāvantī prayāti kalanāpadam

4.42.21

vikalpakalitākāraṃ deśakālakriyāspadam /
cito rūpaṃ mahābāho kṣetrajña iti kathyate

4.42.22

kṣetraṃ śarīramityāhustadasau vettyakhaṇḍitam /
sabāhyābhyantaraṃ tena kṣetrajña iti kathyate

4.42.23

vāsanāṃ kalayanso'pi yātyahaṃkāratāṃ punaḥ /
ahaṃkāro'pi nirṇetā kalaṅkī buddhirucyate

4.42.24

buddhiḥ saṃkalpakalitā prayāti manasaḥ padam /
mano ghanavikalpaṃ tu gacchatīndriyatāṃ śanaiḥ

4.42.25

pāṇipādamayaṃ dehamindriyāṇi vidurbudhāḥ /
daho'sau jñāyate loke sūyate'pi ca jīvati

4.42.26

evaṃ jīvo hi saṃkalpavāsanārajjuveṣṭitaḥ /
duḥkhajālaparītātmā kramādāyāti cittatām

4.42.27

krameṇa pākavaśataḥ phalameti yathānyatām /
avasthayaiva nākṛtyā jīvo malavaśāttathā

4.42.28

jīvo'haṃkāratāṃ prāptastvahaṃkāraśca buddhitām /
saṃkalpajālakalitāṃ manastāṃ buddhirāgatā

4.42.29

mano hi saṃkalpamayaṃ saṃsthāgrahaṇatatparam /
pratiyogivyavacchinnaprāptisatyairapīhitaiḥ

4.42.30

icchādyāḥ śaktayaśceto gāvo vṛṣamivonmadam /
anudhāvanti doṣāya saritaḥ sāgaraṃ yathā

4.42.31

iti śaktimayaṃ ceto ghanāhaṃkāratāṃ gatam /
kośakārakrimiriva svecchayā yāti bandhanam

4.42.32

svasaṃkalpānusaṃdhānātpāśairiva nayanvapuḥ /
kaṣṭamasminsvayaṃ bandhametyātmā paritapyate

4.42.33

baddhamasmīti kalayadvidyātattvaṃ jahacchanaiḥ /
avidyāṃ janayatyantarjagajjaṅgalarākṣasīm

4.42.34

svasaṃkalpitatanmātrajvālābhyantaravarti ca /
parāṃ vivaśatāmeti śrṛṅkhalābaddhasiṃhavat

4.42.35

vicitrakāryakartṛtvamāharadvāsanāvaśāt /
svecchāmātrānuracitā daśāścānupatattathā

4.42.36

kvacinmanaḥ kvacidruddhiḥ kvacijjñānaṃ kvacitkriyāḥ /
kvacidetadahaṃkāraḥ kvacitpuryaṣṭakaṃ smṛtam

4.42.37

kvacitprakṛtirityuktaṃ kvacinmāyeti kalpitam /
kvacinmalamitiproktaṃ kvacitkarmetisaṃsthitam

4.42.38

kvacidbandhamiti khyātaṃ kvaciccittamiti sphuṭam /
proktaṃ kvacidavidyetikvacidiccheti saṃsthitam

4.42.39

tadetadābaddhamiha cittaṃ rāghava duḥkhitam /
tṛṣṇāśokasamāviṣṭaṃ rāgāyatanamātatam

4.42.40

jarāmaraṇamohāntarbhavabhāvanayāhatam /
īhitānīhitairgrastamavidyārāgarañjitam

4.42.41

icchāsaṃkṣubhitākāraṃ karmavṛkṣavanāṅkuram /
suvismṛtotpattipadaṃ kalpitānarthakalpitam

4.42.42

kośakāravadābaddhaṃ śokākārapadaṃ gatam /
tanmātravṛndāvayavamanantanarakātapam

4.42.43

svadṛśyamapi śailendrasamabhārabhayāvaham /
jarāmaraṇaśākhāḍhyaṃ saṃsāraviṣadurdrumam

4.42.44

imaṃ saṃsāramakhilamāśāpāśavidhāyakam /
dadhadantaḥ phalairhīnaṃ vaṭadhānā vaṭaṃ yathā

4.42.45

cintānalaśikhādagdhaṃ kopājagaracarvitam /
kāmābdhikallolahataṃ vismṛtātmapitāmaham

4.42.46

mṛgaṃ yūthādiva bhraṣṭaṃ śokopahatacetanam /
pataṅgakamiva jvālādagdhaṃ viṣayapāvake

4.42.47

chinnamūlamivāmbhojaṃ paramāṃ mlānimāgatam /
chinnāṅgamātmanaḥ sthānādviśeṣāsaṅgaduḥsthitam

4.42.48

viṣayādiṣu madhyasthaṃ citrarūpeṣu śatruṣu /
daśāsvetāsvanantāsu luṭhitaṃ saṃkaṭāsviti

4.42.49

duḥkhe nipatitaṃ ghore vihaṅgaḥ sāgare yathā /
svabandhāsthaṃ jagajjāle śūnye gandharvapattane

4.42.50

uhyamānamanāsthābdhau mano viṣayavidrutam /
uddharāmarasaṃkāśa mātaṅgamiva kardamāt

4.42.51

balīvardavadāmagnaṃ mano madanapalvale /
ālūnaśīrṇāvayavaṃ balādrāma samuddhara

4.42.52

śubhāśubhaprasaraparāhatākṛtau
jvalajjarāmaraṇaviṣādamūrcchite /
vyatheha yasya manasi bho na jāyate
narākṛtirjagati sa rāma rākṣasaḥ

4.42.42

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० sthitiprakaraṇe jīvāvataraṇaṃ nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc