Yoga Vasistha · Chapter 3.80

aśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
mahāniśi mahāraṇye mahārākṣasakanyayā /
iti prokte mahāpraśne mahāmantrī giraṃ dadau

mantryuvāca /
śṛṇu toyadasaṃkāśe praśnametaṃ bhinadmi te /
anukramātmakaṃ mattaṃ gajendramiva kesarī/

bhavatyā paramātmaiṣa kathitaḥ kamalekṣaṇe /
anayaiva vacobhaṅgyā praśnavidbodhayogyayā

anākhyatvādagamyatvānmanaḥ ṣaṣṭhendriyasthiteḥ /
cinmātramevamātmāṇurākāśādapi sūkṣmakaḥ

cidaṇoḥ paramasyāntaḥ sadivāsadivāpi vā /
bīje'ntardrumasatteva sphuratīdaṃ jagatsthitam

satkiṃcidanubhūtitvātsarvātmakatayā svataḥ /
tadātmakatayā pūrvaṃ bhāvāḥ sattāṃ kilāgatāḥ

ākāśaṃ bāhyaśūnyatvādanākāśaṃ tu cittvataḥ /
atīndriyatvānno kiṃcitsa evāṇuranantakaḥ

sarvātmakatvādbhukte ca tena kiṃcinna kiṃcana /
cidaṇoḥ pratibhā sā syādekasyānekatoditā /
asatyeva yathā hemnaḥ kaṭakādi tathā pare

eṣo'ṇuḥ paramākāśaḥ sūkṣmatvādapyalakṣitaḥ /
manaḥṣaṣṭhendriyātītaḥ sthitaḥ sarvātmako'pi san

sarvātmakatvānnaivāsau śūnyo bhavati karhicit /
yadasti na tadastīti vaktā mantā iti smṛtaḥ

kayācidapi yuktyeha sato'sattvaṃ na yujyate /
sarvātmā svātmaguptena apūreṇeva dṛśyate

cinmātrāṇuḥ sa eveha sarvaṃ kiṃcinmanaḥsthitam /
na kiṃcidindriyātīta rūpatvādamalaḥ sthitaḥ

sa eva caiko'nekaśca sarvasattvātmavedanāt /
sa evedaṃ jagaddhatte jagatkośastathaiva hi

imāścittamahāmbhodhau trijagallavavīcayaḥ /
prajñāstasminkacantyapsu dravatvāccakratā iva

cittendriyādyalabhyatvātso'ṇuḥ śūnyasvarūpavat /
svasaṃvedanalabhyatvādaśūnyaṃ vyomarūpyapi

so'haṃ bhavāneva bhavānsaṃpanno'dvaitavedanāt /
sa bhavānna bhavennāhaṃ jāto bodhabṛhadvapuḥ

tvaṃtāhaṃtātmakaṃ sarvaṃ vinigīryāvabodhataḥ /
na tvaṃ nāhaṃ na sarvaṃ ca sarvaṃ vā bhavati svayam

gacchanna gacchatyeṣo'ṇuryojanaughagato'pi san /
saṃvittyā yojanaughatvaṃ tasyāṇorantare sthitam

na gacchatyeṣa yāto'pi saṃprāpto'pi ca nāgataḥ /
svasattākāśakośāntarvāsitvāddeśakālayoḥ

gamyaṃ yasya śarīrasthaṃ kva kilāsau prayāti hi /
kucakoṭaragaḥ putraḥ kiṃ mātrānyatra vīkṣyate

gamyo yasya mahādeśo yāvatsaṃbhavamakṣayaḥ /
antasthaḥ sarvakarturhiṃ sa kathaṃ kveva gacchati

yathā deśāntaraprāpte kumbhe vaktrasamudrite /
tadākāśasya gamanāgamane na tathātmanaḥ

cittatā sthāṇutā svāntaryadā sto'nubhavātmike /
cetanasya jaḍasyaiva tadāsau dvayameva ca

yadā cetanapāṣāṇasattaikātmaikacidvapuḥ /
tadā cetana evāsau pāṣāṇa iva rākṣasi

paramavyomnyanādyante cinmātraparamātmanā /
vicitraṃ trijagaccitraṃ tenedamakṛtaṃ kṛtam

tatsaṃvittyā vahnisattā tenātyaktānalākṛtiḥ /
sarvago'pyadahatyeva sa jagaddravyapāvakaḥ

prajvaladbhāsvarākārānnirmalādgaganādapi /
prajvalaccetanaikātmā tasmādagniḥ sa jāyate

saṃvedanādyadarkādiprakāśasya prakāśakaḥ /
na naśyatyātmabhārūpo mahākalpāmbudairapi

anetralabhyo'nubhavarūpo hṛdgṛhadīpakaḥ /
sarvasattāprado'nantaḥ prakāśaḥ paramaḥ smṛtaḥ

pravartate'smadāloko manaḥṣaṣṭhendriyātigāt /
yenāntarāpi vastūnāṃ dṛṣṭā dṛśyacamatkṛtiḥ

latāgulmāṅkurādīnāmanakṣāṇāṃ ca poṣakaḥ /
utsedhavedanākāraḥ prakāśo'nubhavātmakaḥ

kālākāśakriyāsattā jagattatrāsti vedane /
svāmī kartā pitā bhoktā ātmatvācca na kiṃcana

aṇutvamajahatso'ṇurjagadratnasamudgakaḥ /
mātṛmānaprameyātma jagannāstīti kevale

sa eva sarvajagati sarvatra kacati sphuṭam /
yadā jagattsamudge'smiṃstadāsau paramo maṇiḥ

durbodhatvāttamaḥ so'ṇuścinmātratvātprakāśadṛk /
so'sti saṃvittirūpatvādakṣātītastathā na san

dūre so'nakṣalabhyatvāccidūpatvānna dūragaḥ /
sarvasaṃvedanācchailo hyasāvevāṇureva san

tatsaṃvedanamātraṃ yattadidaṃ bhāsate jagat /
na satyamasti śailādi tenāṇāveva merutā

nimeṣapratibhāso hi nimeṣa iti kathyate /
kalpeti pratibhāso hi kalpaśabdena kathyate

kalpakriyāvilāso hi nimeṣaḥ pratibhāsate /
bahuyojanakoṭisthaṃ manasyeva mahāpuram

nimeṣajaṭhare kalpasaṃbhavaḥ samudeti hi /
mahānagaranirmāṇaṃ mukure'ntarivāmale

nimeṣakalpaśailādipūrayojanakoṭayaḥ /
yatrā'ṇāveva vidyante tatra dvaitaikyate kutaḥ

kṛtavānprāgidamahamiti buddhāvudeti hi /
kṣaṇātsatyamasatyaṃ ca dṛṣṭāntaḥ svapnavibhramaḥ

duḥkhe kālaḥ sudīrgho hi sukhe laghutaraḥ sadā /
rātrirdvādaśavarṣāṇi hariścandrasya coditā

niścayo ya udetyantaḥ satyātmā satya eva ca /
hemnīva kaṭakāditvaṃ sa eva citi rājate

na nimeṣo'sti no kalpo nādūraṃ na ca dūratā /
cidaṇupratibhaivaivaṃ sthitānyānyānyavastuvat

prakāśatamasordūrādūrayoḥ kṣaṇakalpayoḥ /
ekaciddehayoreva na bhedo'sti manāgapi

pratyakṣamakṣasāratvādapratyakṣaṃ tato'tigam /
dṛśyatvenaiṣa vodeti cetā draṣṭaiva sadvapuḥ

yāvatkaṭakasaṃvittistāvannāstīva hematā /
yāvacca dṛśyatāpattistāvannāstīva sā kalā

kaṭakatve'kṛte'dṛṣṭe suvarṇatvamivātatam /
kevalaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ brahmaiva paridṛśyate

sarvatvādeva sadrūpo durlakṣyatvādasadvapuḥ /
cetanaścetanātmatvāccetyāsaṃbhavatastvacit

ciccamatkāramātrātmanyasmiṃścitpratibhātmani /
jagatyanilavṛkṣābhe ciccetyakalane kutaḥ

yathā tāpasya pīnasya bhāsanaṃ mṛgatṛṣṇikā /
evaṃ pīvaramadvaitaṃ tathā cidbhāsanaṃ jagat

arkāṃśubhiḥ sūkṣmataranirmāṇaṃ yadanāmayam /
astitānāstite tatra kalpāderiva kaiva dhīḥ

māyayāṃśukaṇāṅke khe yathā kacati kāñcanam /
tathā jagadidaṃ bhāti ciccetyakalane kutaḥ //.

svapnagandharvasaṃkalpanagare kuḍyavedanam /
na sannāsadyathā tadvadviddhi dīrghabhramaṃ jagat

tathā caivaṃvidhanyāyabhāvanābhyāsanirmalāt /
cidākāśena niryāti yathā bhūtārthadarśinaḥ

na kuḍyākāśayorbhedo dṛśyasaṃvedanādṛte /
ābrahmajīvakalanādyadrūḍhaṃ rūḍhameva ca

pratibhāsāccidākāśe sattvaśūnyaṃ bhavanti tāḥ /
prakacanti hyanirbhāvyāḥ prabhāpiṇḍa iva prabhāḥ

pṛthaktāmatibhāsasya svacamatkārayogataḥ /
sarvātmikā hi pratibhā parā vṛkṣātmabījavat

bījamantasthavṛkṣatvaṃ nānā'nānā yathaikadṛk /
tathā'saṃkhyajagadbrahma śāntamākāśakośavat

bījasyāntasthavṛkṣasya vyomādvaitā sthitiryathā /
brahmaṇo'ntasthajagataḥ sākṣitvāccitsthitistathā

śāntaṃ samastamajamekamanādimadhyaṃ
nehāsti kācana kalākalanā kathaṃcit /
nirdvandvaśāntamatirekamanekamaccha-
mābhāsarūpamajamekavikāsamāste

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe ka० praśnabhedanaṃ nāmāśītitamaḥ sargaḥ