Yoga Vasistha · Chapter 3.81

ekāśītitamaḥ sargaḥ

rākṣasyuvāca /
aho nu paramārthoktiḥ pāvanī tava mantriṇaḥ /
rājā rājīvapatrākṣa idānīmeva bhāṣatām

rājovāca /
jāgatapratyayābhāvo yasyāhuḥ pratyayaṃ param /
sarvasaṃkalpasaṃnyāsaścetasā yatparigrahaḥ

yatsaṃkocavikāsābhyāṃ jagatpralayasṛṣṭayaḥ /
niṣṭhā vedāntavākyānāmatha vācāmagocaraḥ

koṭidvayāntarālasthaṃ madhye koṭidvayīmayam /
yasya cittamayī līlā jagadetaccarācaram

yasya viśvātmakatve'pi khaṇḍyate naikapiṇḍatā /
sanmātraṃ tattvayā bhadre kathyate brahma śāśvatam

eṣo'ṇurvedanādvāyuḥ svabhrāntirdṛgadṛśyata /
ato na kiṃcidvāyvādi kevalaṃ śuddhacetanam

śabdasaṃvedanācchabdaḥ śabdasya bhrāntidarśanam /
tato'tra śabdaśabdārthadṛṣṭerdūrataraṃ gataḥ

so'ṇuḥ sarvaṃ na kiṃcicca so'haṃ nāhaṃ sa eva ca /
sarvaśakyātmano'syaiva pratibhaikātra kāraṇam

ātmā yatnaśataprāpyo labdhe'sminna ca kiṃcana /
labdhaṃ bhavati taccaitatparamaṃ vā na kiṃcana

tāvajjanma vasanteṣu saṃsṛtivratatiściram /
vikasatyudito yāvanna bodho mūlakāṣakṛt

aṇunānena rūpatvaṃ dṛśyatāmiva gacchatā /
tāpenāmbudhiyevedaṃ svasthenaivāpahāritam

anena saṃvidaṇunā merustribhuvanaṃ tṛṇam /
vamitvā bahirantasthaṃ māyātmakamavekṣyate

cidaṇorantare yadyadasti taddṛśyate bahiḥ /
saṃkalpeṣṭāliṅganādidṛṣṭānto'tra hi rāgiṇaḥ

ādisarge sarvaśaktiścidyathaivoditātmanā /
tathāśu paśyatyakhilaṃ saṃkalpe parvataḥ svataḥ

abhijātasya yasyāntaryadyathā pratibhāsate /
tattathā paśyatīvāsau dṛṣṭānto'tra śiśormanaḥ

paramāṇutayaivāpi cinmātreṇāṇunāmunā /
parisūkṣmatamenaiva viṣvagviśvaṃ prapūritam

aṇureva na mātyeṣa yojanānāṃ śateṣvapi /
sarvagatvādanāditvādarūpatvādanākṛtiḥ

yathā dhūrtena khiṅgena puṃsā bālaḥ pratāryate /
subhrūvikāranayananirīkṣaṇaviceṣṭitaiḥ

cidālokena śuddhena saparvatatṛṇaṃ jagat /
nāṭyate'virataṃ tadvadvivṛttyābhinayaṃ sadā

tenaivānantarūpatvādaṇunā vāsasā yathā /
saṃvidā tadbhavadbāhye kṛtvā mervādiveṣṭitam

dikkālādyanavacchinnarūpatvānmeruto bṛhat /
vālāgraśatabhāgātmāpyeṣa sūkṣmaḥ paro'ṇukaḥ

śuddhasaṃvedanākāśarūpasya paramāṇunā /
śobhate nahi sāmyoktirmerusarṣapayoriva

māyākalāpināṇutvaṃ nirmāya paramātmani /
hemnīva kaṭakatvena nānātra samatā bhavet

prakaṭo'nena dīpena prakāśo'nubhavātmanā /
svasattānāśapūrvo hi vinānena bhavettataḥ

yadi sūryādikaṃ sarvaṃ jagadekaṃ jaḍaṃ bhavet /
tataḥ kimātmakaṃ rūpaṃ prakāśaḥ syātkva vātha kim

śuddhasanmātracittvaṃ yatsvataḥ svātmani saṃsthitam /
tadetadaṇunā tejo dṛṣṭaṃ bahiravasthitam

tejāṃsyarkenduvahnīnāṃ na bhinnāni tamoghanāt /
etāvāneva bhedo'sti yadvarṇe śauklyakṛṣṇate

yādṛkkajjalanīhāre meghanīhārayorbhavet /
tādṛkprakāśatamasorbhedo neti tayoḥ sthitiḥ

jaḍayorupalambhāya cidādityaḥ kilaitayoḥ /
yadā tapati tenaite labdhasattaikatāṃ gate

tapatyekaścidādityo rātriṃdivamatandritaḥ /
antarbahiḥ śilādyantarapyanastamayodayaḥ

trilokī bhāti teneyaṃ jīvasya prathitātmanaḥ /
nānopalambhabhāṇḍāḍhyā kuṭī kaṭhinakoṭarā

tamastvaṃ tamaso dehamavināśayatāmunā /
tapyate'bhāsayā bhāsā sarvamābhāsyate tamaḥ

padmotpale yathārkeṇa tapatā prakaṭīkṛte /
prakāśatamasoḥ satte citaivaṃ prakaṭīkṛte

arkaḥ kurvannahorātre darśayatyākṛtiṃ yathā /
citiḥ sadasatī kṛtvā darśayatyākṛtiṃ tathā

cidaṇorantare santi samagrānubhavāṇavaḥ /
yathā madhurasasyāntaḥ puṣpapatraphalaśriyaḥ

udyanti cidaṇorete samagrānubhavāṇavaḥ /
madhumāsarasāccitrā iva khaṇḍaparamparāḥ

paramātmāṇuratyantaniḥsvāduḥ sūkṣmatāvaśāt /
samagrasvādusattaikajanakaḥ svadate svayam

yo yo nāma rasaḥ kaścitsamasto'pyapsyavasthitaḥ /
pratibimbamivādarśe taṃ vinā nāstyasau svataḥ

tyajatā saṃsthitaṃ sarvaṃ cinmātraparamāṇunā /
tyaktaṃ jagadasaṃvittyā saṃvittyā sarvamāśritam

aśaktayā svātmaguptau sarvamācchāditaṃ jagat /
cittāṇutāmeva parāṃ saṃprasārya vitānavat

ātmaguptau na śaknoti paramātmāmbarākṛtiḥ /
manāgapi kṣaṇamapi gajo dūrvāvane yathā

tathāpyākrāntavānviśva jñāto gopāyati kṣaṇāt /
jagaddhānākaṇaṃ bāla ivāho ghanamāyitā

cinmātrānunayenedaṃ jagatsannapi jīvati /
vasantarasabodhena vicitreva vanāvalī

cittasattaivamakhilaṃ svato jagadivoditam /
madhumāsarasollāsāccitro hi vanakhaṇḍakaḥ

satyaṃ cinmayamevedaṃ jagadityeva viddhyalam /
vasantarasameva tvaṃ viddhi pallavagulmakam

sarvāvayavisāratvātsahasrakaralocanaḥ /
paramāṇurasāveva nityānavayavodayaḥ

nimeṣāṃśāvabodho hi cidaṇoḥ pratibhāsate /
yataḥ kalpasahasraughaḥ svapne vārdhakabālyavat

tataḥ so'pi nimeṣoṇuḥ kalpakoṭiśatānyalam /
sarvasattāvilāsena pratibhaikā vijṛmbhate

abhuktavatyeva yathā bhuktavānahamityalam/
jāyate pratyayastadvannimeṣe kalpaniścayaḥ

abhuktvā bhuktavānasmītyevaṃ pratyayaśālinaḥ /
dṛśyante vāsanāviṣṭāḥ svapne svamaraṇaṃ yathā

jaganti paritiṣṭhanti paramāṇau cidātmani /
pratibhāsāḥ pravartante tata eva hi jāgatāḥ

yadasti yatra tattasmātsamudeti tadeva tat /
ākāriṇi vikārādi dṛṣṭaṃ na gagane'male

citi bhūtāni bhūtāni vartamānāni saṃprati /
bhaviṣyanti ca bhūtāni santi bīje drumā iva

nimeṣakalpāvetena tuṣeṇānnakaṇāviva /
valitā veṣacetyābhyāmaṇuḥ svātmāṅgakaṃ śritaḥ

udāsīnavadāsīno na saṃspṛṣṭo manāgapi /
eṣa bhoktṛtvakartṛtvaiḥ svātmā sarvajagatyapi

jagatsattodite yaṃ hi śuddhacitparamāṇutaḥ /
paramāṇośca bhoktṛtvakartṛtve kevalaṃ sthite

jaganna kiṃcitkriyate sarvadaiva na kenacit /
vilīyate ca no kiṃcinmānuṣyāddṛśyakhaṇḍanam

sarvaṃ samasamābhāsamidamākāśakośakam /
jagattayopaśabdaṃ ca viddhyanādyaṃ niśācari

cidaṇurdṛśyasiddhyarthamāntarīṃ ciccamatkṛtim /
bahīrūpatayā dhatte svātmani parisaṃsthitām

etadbahiṣṭhamantasthamasti śabde na vastuni /
upadeśāya sattvānāṃ cidrūpatvājjagattraye

draṣṭā'dṛṣṭapadaṃ gacchannātmānaṃ saṃprapaśyati /
netradṛśyābhipātīva sadevāsadiva sthitam

na ca gacchati dṛśyatvaṃ draṣṭā?hyasadavāstavam /
ātmanyeva na yatkiṃcittattāmeti kathaṃ paraḥ

dṛgeva locane sā ca vāsanāntaṃ nijaṃ vapuḥ /
bahīrūpatayā dṛśyaṃ kṛtvā draṣṭṛtayoditā

na vinā draṣṭatāmasti dṛśyasattā kathaṃcana /
pitṛteva vinā putraṃ dvitevaikyapadaṃ vinā

draṣṭaiva dṛśyatāmeti na draṣṭṛtvaṃ vināsti tat /
vinā pitreva tanayo vinā bhoktreva bhogyatā

draṣṭurdṛśyavinirmāṇe cittvādastveva śaktatā /
kanakasyāvadātasya kaṭakādikṛtāviva

dṛśyasya draṣṭṭṛnirmāṇe jaḍatvānnāsti śaktatā /
kaṭakasya tu haimasya yathā kanakanirmitau

cetanādṛśyanirmāṇaṃ citkarotyasadeva sat /
akāraṇaṃ mohahetuṃ hemeva kaṭakabhramam

kaṭakatvāvabhāse hi yathā hemno na hematā /
satyeva prakacatyevaṃ draṣṭṭadṛśyasthitau vapuḥ

draṣṭā dṛśyatayā tiṣṭhandraṣṭṭatāmupajīvati /
satyāṃ kaṭakasaṃvittau hema kāñcanatāmiva

ekasminpratibhāse hi na sa? draṣṭṛdṛśyayoḥ /
puṃpratyayaprakacane kva paśupratyayodayaḥ

dṛśyaṃ paśyantyamātmānaṃ na draṣṭā saṃprapaśyati / /
draṣṭurhi dṛśyatāpattau sattā'satteva tiṣṭhati

bodhādgalitadṛśyasya draṣṭuḥ satteva bhāsate / !/
abuddhe kaṭake svasya hemno'kaṭakatā yathā

dṛśye satyasti vai draṣṭā dṛśyaṃ draṣṭari bhāsate /
dvayena ca vinā naikaṃ naikamapyasti cānayoḥ

sarvaṃ yathāvadvijñāya śuddhasaṃvinmayātmanā /
vācāmaviṣayaṃ svacchaṃ kiṃcidevāvaśiṣyate

ātmānaṃ darśanaṃ dṛśyaṃ dīpenevāvabhāsitam /
kṛtaṃ ca sarvametena cinmātraparamāṇunā

mātṛmānaprameyākhyaṃ budho nigirati trayam /
hemeva kaṭakāditvamasanmayamupasthitam

yathā na jalabhūmyādeḥ pṛthakkiṃcinmanāgapi /
tathaitasmātsvabhāvāṇorna kiṃcitpṛthagasti hi

sarvagānubhavātmatvātsarvānubhavarūpataḥ /
ekatvānubhavanyāye rūḍhe sarvaikatāsya hi

asyecchayā pṛthaṅnāsti vīciteva mahāmbhasaḥ /
icchānurūpasaṃpatterbhāvitārthaikatā kila

dikkālādyanavacchinnaḥ paramātmāsti kevalaḥ /
sarvātmatvātsa sarvātmā sarvānubhavata. svataḥ

sanneṣa cetanātmatvāddarśanānavabodhataḥ /
dvaitaikye nātra vidyete sarvarūpe mahātmani

yadi kaściddvitīyaḥ syāttadaikasyaikatā bhavet /
dvaitaikyayormithaḥ siddhirātapacchāyayoriva

yatra nāsti dvitīyo hi tatraikasyaikatā katham /
ekatāyāmasiddhāyāṃ dvayameva na vidyate

evaṃ sthite tu yastiṣṭhaṃstattādṛktadivāsti hi /
tasmānna vyatiriktaṃ tadrūpaṃ drava ivāmbhasaḥ

nānārambhavibhāsaṃ ca sāmyenākṣubdharūpiṇaḥ /
bījasyāntastaruriva brahmaṇo'ntaḥ sthitaṃ jagat

dvaitamapyapṛthaktasmāddhemnaḥ kaṭakatā yathā /
samyagbuddhāvabodho hi dvaitaṃ tacca na sanmayam

yathā dravatvaṃ payasaḥ spandanaṃ mātariśvanaḥ /
vyomnaḥ śūnyatvamevaṃ hi na pṛthagdvaitamīśvarāt

dvaitādvaitopalambho hi duḥkhāyaiva kriyātmane /
nipuṇo'nupalambho yastvetayostatparaṃ viduḥ

mātṛmānaprameyādidraṣṭṛdarśanadṛśyatā /
etāvajjagadetacca paramāṇau citi sthitam

ayaṃ jagadaṇurnityametenāṇusumeruṇā /
spandanaṃ pavaneneva svāṅga eva kṛtākṛtaḥ

aho nu bhīmā māyeyamathavā māyināṃ parā /
paramāṇvantarevāsti yattrailokyaparamparā

athāsaṃbhavamāyitvamevaitatsarvadā sthitam /
cinmātraparamāṇutvamātrameva jagatsthitiḥ

antargatajagajjālo'pyeṣo'ṇuḥ sāmyamatyajan /
sthito'ntasthabṛhadvṛkṣaṃ bījaṃ bhāṇḍodare yathā

bīje'ntarvṛkṣavistāraḥ sthitaḥ saphalapallavaḥ /
parayā dṛśyate dṛṣṭyā jagacca cidaṇūdare

sa śākhāphalapuṣpaṃ svamajahadbījakoṭare /
yathā taruḥ sthitastadvadvikāsi cidaṇorjagat

saṃsthitaṃ dvaitamadvaitaṃ bījakośa iva drumaḥ /
jagaccitparamāṇvantaryaḥ paśyati sa paśyati

na dvaitaṃ naiva cādvaitaṃ na ca bījaṃ na cāṅkuraḥ /
na sthūlaṃ na ca vā sūkṣmaṃ nājātaṃ jātameva ca

na cāsti na ca nāstīdaṃ na saumyaṃ kṣubhitaṃ na ca /
trijagaccidaṇorantaḥ khavāyvapi na kiṃcana

na jagannājagaccāsti vidyate citparā śubhā /
sarvātmikā yadā yatra sā yathodeti tattathā

udetyanudito'pyeṣa svayaṃvedanajṛmbhitaḥ /
paramātmāṇurekātmā samagrātmatayaiva khe

drumo bhūmau svabījatvamivodetyanudetyapi /
paraṃ tattvaṃ jagadbhaktyā jagattāṃ svodayena ca

drumo bījatayaivāśu na saṃtyaktasamasthitiḥ /
tiṣṭhatyapagataspandastyāgātyāgaparo'ṇukaḥ

bisatanturmahāmeruḥ paramāṇorapekṣayā /
dṛśyaṃ kila viśettanturadṛśyākṣṇā parāṇutā

bisatanturmahāmeruḥ paramāṇoḥ kilātmanaḥ /
tasyaiva tadghanāḥ svāntaḥ sthitā mervādikoṭayaḥ

ekena tena mahatā paramāṇunā ca vyāptaṃ tataṃ viracitaṃ janitaṃ kṛtaṃ ca /
dṛśyaṃ prapañcaracitaṃ nabhaseva viśvaṃ śūnyatvamacchamabhitaḥ parilabdhameva

dvaitena sundarataraṃ svamanujjhitena rūpaṃ suṣuptasadṛśena yathāvabodhāt /
aikyaṃ gataṃ sthitigamāgamamuktamevamitthaṃ sthitaṃ tanu jagatparamārthapiṇḍaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe karka० paramārthāpiṇḍīkaraṇaṃ nāmaikāśītitamaḥ sargaḥ