યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.80

અશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહાનિશિ મહારણ્યે મહારાક્ષસકન્યયા ।
ઇતિ પ્રોક્તે મહાપ્રશ્ને મહામન્ત્રી ગિરં દદૌ

મન્ત્ર્યુવાચ ।
શૃણુ તોયદસંકાશે પ્રશ્નમેતં ભિનદ્મિ તે ।
અનુક્રમાત્મકં મત્તં ગજેન્દ્રમિવ કેસરી।

ભવત્યા પરમાત્મૈષ કથિતઃ કમલેક્ષણે ।
અનયૈવ વચોભઙ્ગ્યા પ્રશ્નવિદ્બોધયોગ્યયા

અનાખ્યત્વાદગમ્યત્વાન્મનઃ ષષ્ઠેન્દ્રિયસ્થિતેઃ ।
ચિન્માત્રમેવમાત્માણુરાકાશાદપિ સૂક્ષ્મકઃ

ચિદણોઃ પરમસ્યાન્તઃ સદિવાસદિવાપિ વા ।
બીજેઽન્તર્દ્રુમસત્તેવ સ્ફુરતીદં જગત્સ્થિતમ્

સત્કિંચિદનુભૂતિત્વાત્સર્વાત્મકતયા સ્વતઃ ।
તદાત્મકતયા પૂર્વં ભાવાઃ સત્તાં કિલાગતાઃ

આકાશં બાહ્યશૂન્યત્વાદનાકાશં તુ ચિત્ત્વતઃ ।
અતીન્દ્રિયત્વાન્નો કિંચિત્સ એવાણુરનન્તકઃ

સર્વાત્મકત્વાદ્ભુક્તે ચ તેન કિંચિન્ન કિંચન ।
ચિદણોઃ પ્રતિભા સા સ્યાદેકસ્યાનેકતોદિતા ।
અસત્યેવ યથા હેમ્નઃ કટકાદિ તથા પરે

એષોઽણુઃ પરમાકાશઃ સૂક્ષ્મત્વાદપ્યલક્ષિતઃ ।
મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતઃ સ્થિતઃ સર્વાત્મકોઽપિ સન્

સર્વાત્મકત્વાન્નૈવાસૌ શૂન્યો ભવતિ કર્હિચિત્ ।
યદસ્તિ ન તદસ્તીતિ વક્તા મન્તા ઇતિ સ્મૃતઃ

કયાચિદપિ યુક્ત્યેહ સતોઽસત્ત્વં ન યુજ્યતે ।
સર્વાત્મા સ્વાત્મગુપ્તેન અપૂરેણેવ દૃશ્યતે

ચિન્માત્રાણુઃ સ એવેહ સર્વં કિંચિન્મનઃસ્થિતમ્ ।
ન કિંચિદિન્દ્રિયાતીત રૂપત્વાદમલઃ સ્થિતઃ

સ એવ ચૈકોઽનેકશ્ચ સર્વસત્ત્વાત્મવેદનાત્ ।
સ એવેદં જગદ્ધત્તે જગત્કોશસ્તથૈવ હિ

ઇમાશ્ચિત્તમહામ્ભોધૌ ત્રિજગલ્લવવીચયઃ ।
પ્રજ્ઞાસ્તસ્મિન્કચન્ત્યપ્સુ દ્રવત્વાચ્ચક્રતા ઇવ

ચિત્તેન્દ્રિયાદ્યલભ્યત્વાત્સોઽણુઃ શૂન્યસ્વરૂપવત્ ।
સ્વસંવેદનલભ્યત્વાદશૂન્યં વ્યોમરૂપ્યપિ

સોઽહં ભવાનેવ ભવાન્સંપન્નોઽદ્વૈતવેદનાત્ ।
સ ભવાન્ન ભવેન્નાહં જાતો બોધબૃહદ્વપુઃ

ત્વંતાહંતાત્મકં સર્વં વિનિગીર્યાવબોધતઃ ।
ન ત્વં નાહં ન સર્વં ચ સર્વં વા ભવતિ સ્વયમ્

ગચ્છન્ન ગચ્છત્યેષોઽણુર્યોજનૌઘગતોઽપિ સન્ ।
સંવિત્ત્યા યોજનૌઘત્વં તસ્યાણોરન્તરે સ્થિતમ્

ન ગચ્છત્યેષ યાતોઽપિ સંપ્રાપ્તોઽપિ ચ નાગતઃ ।
સ્વસત્તાકાશકોશાન્તર્વાસિત્વાદ્દેશકાલયોઃ

ગમ્યં યસ્ય શરીરસ્થં ક્વ કિલાસૌ પ્રયાતિ હિ ।
કુચકોટરગઃ પુત્રઃ કિં માત્રાન્યત્ર વીક્ષ્યતે

ગમ્યો યસ્ય મહાદેશો યાવત્સંભવમક્ષયઃ ।
અન્તસ્થઃ સર્વકર્તુર્હિં સ કથં ક્વેવ ગચ્છતિ

યથા દેશાન્તરપ્રાપ્તે કુમ્ભે વક્ત્રસમુદ્રિતે ।
તદાકાશસ્ય ગમનાગમને ન તથાત્મનઃ

ચિત્તતા સ્થાણુતા સ્વાન્તર્યદા સ્તોઽનુભવાત્મિકે ।
ચેતનસ્ય જડસ્યૈવ તદાસૌ દ્વયમેવ ચ

યદા ચેતનપાષાણસત્તૈકાત્મૈકચિદ્વપુઃ ।
તદા ચેતન એવાસૌ પાષાણ ઇવ રાક્ષસિ

પરમવ્યોમ્ન્યનાદ્યન્તે ચિન્માત્રપરમાત્મના ।
વિચિત્રં ત્રિજગચ્ચિત્રં તેનેદમકૃતં કૃતમ્

તત્સંવિત્ત્યા વહ્નિસત્તા તેનાત્યક્તાનલાકૃતિઃ ।
સર્વગોઽપ્યદહત્યેવ સ જગદ્દ્રવ્યપાવકઃ

પ્રજ્વલદ્ભાસ્વરાકારાન્નિર્મલાદ્ગગનાદપિ ।
પ્રજ્વલચ્ચેતનૈકાત્મા તસ્માદગ્નિઃ સ જાયતે

સંવેદનાદ્યદર્કાદિપ્રકાશસ્ય પ્રકાશકઃ ।
ન નશ્યત્યાત્મભારૂપો મહાકલ્પામ્બુદૈરપિ

અનેત્રલભ્યોઽનુભવરૂપો હૃદ્ગૃહદીપકઃ ।
સર્વસત્તાપ્રદોઽનન્તઃ પ્રકાશઃ પરમઃ સ્મૃતઃ

પ્રવર્તતેઽસ્મદાલોકો મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાતિગાત્ ।
યેનાન્તરાપિ વસ્તૂનાં દૃષ્ટા દૃશ્યચમત્કૃતિઃ

લતાગુલ્માઙ્કુરાદીનામનક્ષાણાં ચ પોષકઃ ।
ઉત્સેધવેદનાકારઃ પ્રકાશોઽનુભવાત્મકઃ

કાલાકાશક્રિયાસત્તા જગત્તત્રાસ્તિ વેદને ।
સ્વામી કર્તા પિતા ભોક્તા આત્મત્વાચ્ચ ન કિંચન

અણુત્વમજહત્સોઽણુર્જગદ્રત્નસમુદ્ગકઃ ।
માતૃમાનપ્રમેયાત્મ જગન્નાસ્તીતિ કેવલે

સ એવ સર્વજગતિ સર્વત્ર કચતિ સ્ફુટમ્ ।
યદા જગત્ત્સમુદ્ગેઽસ્મિંસ્તદાસૌ પરમો મણિઃ

દુર્બોધત્વાત્તમઃ સોઽણુશ્ચિન્માત્રત્વાત્પ્રકાશદૃક્ ।
સોઽસ્તિ સંવિત્તિરૂપત્વાદક્ષાતીતસ્તથા ન સન્

દૂરે સોઽનક્ષલભ્યત્વાચ્ચિદૂપત્વાન્ન દૂરગઃ ।
સર્વસંવેદનાચ્છૈલો હ્યસાવેવાણુરેવ સન્

તત્સંવેદનમાત્રં યત્તદિદં ભાસતે જગત્ ।
ન સત્યમસ્તિ શૈલાદિ તેનાણાવેવ મેરુતા

નિમેષપ્રતિભાસો હિ નિમેષ ઇતિ કથ્યતે ।
કલ્પેતિ પ્રતિભાસો હિ કલ્પશબ્દેન કથ્યતે

કલ્પક્રિયાવિલાસો હિ નિમેષઃ પ્રતિભાસતે ।
બહુયોજનકોટિસ્થં મનસ્યેવ મહાપુરમ્

નિમેષજઠરે કલ્પસંભવઃ સમુદેતિ હિ ।
મહાનગરનિર્માણં મુકુરેઽન્તરિવામલે

નિમેષકલ્પશૈલાદિપૂરયોજનકોટયઃ ।
યત્રાઽણાવેવ વિદ્યન્તે તત્ર દ્વૈતૈક્યતે કુતઃ

કૃતવાન્પ્રાગિદમહમિતિ બુદ્ધાવુદેતિ હિ ।
ક્ષણાત્સત્યમસત્યં ચ દૃષ્ટાન્તઃ સ્વપ્નવિભ્રમઃ

દુઃખે કાલઃ સુદીર્ઘો હિ સુખે લઘુતરઃ સદા ।
રાત્રિર્દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ચોદિતા

નિશ્ચયો ય ઉદેત્યન્તઃ સત્યાત્મા સત્ય એવ ચ ।
હેમ્નીવ કટકાદિત્વં સ એવ ચિતિ રાજતે

ન નિમેષોઽસ્તિ નો કલ્પો નાદૂરં ન ચ દૂરતા ।
ચિદણુપ્રતિભૈવૈવં સ્થિતાન્યાન્યાન્યવસ્તુવત્

પ્રકાશતમસોર્દૂરાદૂરયોઃ ક્ષણકલ્પયોઃ ।
એકચિદ્દેહયોરેવ ન ભેદોઽસ્તિ મનાગપિ

પ્રત્યક્ષમક્ષસારત્વાદપ્રત્યક્ષં તતોઽતિગમ્ ।
દૃશ્યત્વેનૈષ વોદેતિ ચેતા દ્રષ્ટૈવ સદ્વપુઃ

યાવત્કટકસંવિત્તિસ્તાવન્નાસ્તીવ હેમતા ।
યાવચ્ચ દૃશ્યતાપત્તિસ્તાવન્નાસ્તીવ સા કલા

કટકત્વેઽકૃતેઽદૃષ્ટે સુવર્ણત્વમિવાતતમ્ ।
કેવલં નિર્મલં શુદ્ધં બ્રહ્મૈવ પરિદૃશ્યતે

સર્વત્વાદેવ સદ્રૂપો દુર્લક્ષ્યત્વાદસદ્વપુઃ ।
ચેતનશ્ચેતનાત્મત્વાચ્ચેત્યાસંભવતસ્ત્વચિત્

ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મન્યસ્મિંશ્ચિત્પ્રતિભાત્મનિ ।
જગત્યનિલવૃક્ષાભે ચિચ્ચેત્યકલને કુતઃ

યથા તાપસ્ય પીનસ્ય ભાસનં મૃગતૃષ્ણિકા ।
એવં પીવરમદ્વૈતં તથા ચિદ્ભાસનં જગત્

અર્કાંશુભિઃ સૂક્ષ્મતરનિર્માણં યદનામયમ્ ।
અસ્તિતાનાસ્તિતે તત્ર કલ્પાદેરિવ કૈવ ધીઃ

માયયાંશુકણાઙ્કે ખે યથા કચતિ કાઞ્ચનમ્ ।
તથા જગદિદં ભાતિ ચિચ્ચેત્યકલને કુતઃ ॥.

સ્વપ્નગન્ધર્વસંકલ્પનગરે કુડ્યવેદનમ્ ।
ન સન્નાસદ્યથા તદ્વદ્વિદ્ધિ દીર્ઘભ્રમં જગત્

તથા ચૈવંવિધન્યાયભાવનાભ્યાસનિર્મલાત્ ।
ચિદાકાશેન નિર્યાતિ યથા ભૂતાર્થદર્શિનઃ

ન કુડ્યાકાશયોર્ભેદો દૃશ્યસંવેદનાદૃતે ।
આબ્રહ્મજીવકલનાદ્યદ્રૂઢં રૂઢમેવ ચ

પ્રતિભાસાચ્ચિદાકાશે સત્ત્વશૂન્યં ભવન્તિ તાઃ ।
પ્રકચન્તિ હ્યનિર્ભાવ્યાઃ પ્રભાપિણ્ડ ઇવ પ્રભાઃ

પૃથક્તામતિભાસસ્ય સ્વચમત્કારયોગતઃ ।
સર્વાત્મિકા હિ પ્રતિભા પરા વૃક્ષાત્મબીજવત્

બીજમન્તસ્થવૃક્ષત્વં નાનાઽનાના યથૈકદૃક્ ।
તથાઽસંખ્યજગદ્બ્રહ્મ શાન્તમાકાશકોશવત્

બીજસ્યાન્તસ્થવૃક્ષસ્ય વ્યોમાદ્વૈતા સ્થિતિર્યથા ।
બ્રહ્મણોઽન્તસ્થજગતઃ સાક્ષિત્વાચ્ચિત્સ્થિતિસ્તથા

શાન્તં સમસ્તમજમેકમનાદિમધ્યં
નેહાસ્તિ કાચન કલાકલના કથંચિત્ ।
નિર્દ્વન્દ્વશાન્તમતિરેકમનેકમચ્છ-
માભાસરૂપમજમેકવિકાસમાસ્તે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે ક૦ પ્રશ્નભેદનં નામાશીતિતમઃ સર્ગઃ