Yoga Vasistha · Chapter 3.41

śrīvasiṣṭha uvāca / //
tayoḥ praviṣṭayordevyoḥ padmasadma babhūva tat /
candradvayodayoddyotadhavalodarasundaram

komalāmalasaugandhyamṛdumandāramārutam / /
tatprabhāvena nidrālunṛpetaranarāṅganam

saubhāgyanandanodyānaṃ vidrutavyādhivedanam /
savasantaṃ vanamiva phullaṃ prātīravāmbujam

tayordehaprabhāpūraiḥ śaśinisyandaśītalaiḥ /
āhlādito'sau bubudhe rājokṣita ivāmṛtaiḥ

āsanadvayaviśrāntaṃ sa dadarśāpsarodvayam /
meruśṛṅgadvaye candrabimbadvayamivoditam

nimeṣamiva saṃcintya sa vismitamanā nṛpaḥ /
uttasthau śayanāccheṣādiva cakragadādharaḥ

parisaṃyamitālambimālyahārādharāmbaraḥ /
puṣpāhāra ivotphullaṃ jagrāha kusumāñjalim

upadhānapradeśasthātsvayaṃ paṭalakoṭarāt /
baddhapadmāsano bhūmau bhūtvovācedamānataḥ

jayatāṃ janmadosthityadāhadoṣaśaśiprabhe /
devyau bāhyāntaratamovidrāvaṇaraviprabhe

tayoruktveti tatyāja pādayoḥ kusumāñjalim /
tīradrumo vikasitaḥ padminyo padmayoriva

līlāyai bhūpajanmātha vaktuṃ mantriṇamīśvarī /
bodhayāmāsa pārśvasthaṃ saṃkalpena sarasvatī

prabuddhopsarasau dṛṣṭvā praṇamya kusumāñjalim /
tayoḥ pādeṣu saṃtyajya viveśa purato nataḥ

uvāca devī he rājankastvaṃ kasya sutaḥ kadā /
iha jāta iti śrutvā sa mantrī vākyamabravīt

devyau yuṣmatprasādo'yaṃ bhavatyorapi yatpuraḥ /
vaktuṃ śaknomi taddevyau śrūyetāṃ janma matprabhoḥ

āsīdikṣvākuvaṃśottho rājā rājīvalocanaḥ /
śrīmānkundaratho nāma dośchāyācchāditāvaniḥ

tasyābhūdinduvadanaḥ putro bhadrarathābhidhaḥ /
tasya viśvarathaḥ putrastasya putro bṛhadrathaḥ

tasya sindhurathaḥ putrastasya śailarathaḥ sutaḥ /
tasya kāmarathaḥ putrastasya putro mahārathaḥ

tasya viṣṇurathaḥ putrastasya putro nabhorathaḥ /
ayamasmatprabhustasya putraḥ pūrṇāmalākṛtiḥ

amṛtāpūritajanaḥ kṣīrodasyeva candramāḥ /
mahadbhiḥ puṇyasaṃbhārairvidūratha iti śrutaḥ

jāto mātuḥ sumitrāyā gauryā guha ivāparaḥ /
pitāsya daśavarṣasya dattvā rājyaṃ vanaṃ gataḥ

pālayatyeṣa bhūpīṭhaṃ tataḥ prabhṛti dharmataḥ /
bhavatyāvadyasaṃprāpte phalite sukṛtadrume

devyau dīrghatapaḥkleśaśatairduṣprāpadarśane /
ityayaṃ vasudhādhīśo vidūratha iti śrutaḥ

adya yuṣmatprasādena parāṃ pāvanatāṃ gataḥ /
ityuktvā saṃsthite tūṣṇīṃ mantriṇyavanipe tathā

kṛtāñjalau natamukhe baddhapadmāsane'vanau /
rājansmara vivekena pūrvajātimiti svayam

vadantī mūrdhni pasparśa taṃ kareṇa sarasvatī /
atha hārdaṃ tamo māyāpadmasya kṣayamāyayau

suvikāsaṃ ca hṛdayaṃ jñaptisparśodaye'bhavat /
sasmāra pūrvavṛttāntamantaḥ sphuradiva sthitam

tyaktadehaikarājyatvaṃ līlāvilasitānvitam /
jñātvā prajñaptivṛttāntaṃ līlāyāstu vijṛmbhitam

ātmodantaṃ babhūvāsāvuhyamāna ivārṇave /
uvācātmani saṃsāre bata māyeyamātatā

parijñātā prasādena devyoriha mayādhunā /
rājovāca /
he devyau kimidaṃ nāma dinamekaṃ mṛtasya me

gatamadyeha jātāni vayo varṣāṇi saptatiḥ /
smarāmyanekakāryāṇi smarāmi prapitāmaham

smarāmi bālyaṃ tāruṇyaṃ mitraṃ bandhuparicchadam /
jñaptiruvāca /
rājanmṛtimahāmohamūrcchāyāḥ samanantaram

tasmim̐llokāntare'tīte tasminneva muhūrtake /
tasminneva gṛhe cāsminneva vyomnyapi sadmani

ayaṃ tasya gṛhasyāntarvyomanyeva kila sthite /
girigrāmakaviprasya gṛhe'ntarbhūpa maṇḍapaḥ

tasyāntare'yamābhāti pratyekaṃ ca jagadgṛham /
kila brāhmaṇagehāntarjīvaste madupāsthitaḥ

tatraiva tasya bhūpīṭhaṃ tasmiṃśca kila maṇḍape /
tasyaiva ca gṛhasyāntaridaṃ saṃsāramaṇḍalam

tannaivedaṃ tava gṛhaṃ sthitamārambhamantharam /
tatraiva cetasi tava nirmalākāśanirmale

pratibhāmāgatamidaṃ vyavahārabhramātatam /
yathedaṃ nāma me janma tathekṣvākukulaṃ mama

evaṃnāmāna ete me purābhūvanpitāmahāḥ /
jāto'hamabhavaṃ bālo daśavarṣasya me pitā

parivrāḍvipinaṃ yāta iha rājye'bhiṣicya mām /
tato digvijayaṃ kṛtvā kṛtvā rājyamakaṇṭakam

amībhirmantribhiḥ pauraiḥ pālayāmi vasundharām /
yajñakriyākramavato dharme pālayataḥ prajāḥ

vayasaḥ samatītāni mama varṣāṇi saptatiḥ /
idaṃ parabalaṃ prāptaṃ mama dāruṇavigrahaḥ

yuddhaṃ kṛtvedamāyāto gṛhamasminyathāsthitam /
ime devyau gṛhe prāpte mamaite pūjayāmyaham

pūjitā hi prayacchanti devatāḥ svasamīhitam /
mameyametayorekā jñānaṃ jātismṛtipradam

iha dattavatī devī bhābjasyeva vikāsanam /
idānīṃ kṛtakṛtyo'smi jāto'smi gatasaṃśayaḥ

śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam /
itīyamātatā bhrāntirbhavato bhūrisaṃbhramā

nānācāravihārāḍhyā salokāntarasaṃcarā /
yasminneva muhūrte tvaṃ mṛtimabhyāgataḥ purā

tadaiva pratibhaiṣā te svayamevoditā hṛdi /
ekāmāvartacalanāṃ tyaktvā datte yathā'parām

kṣiprameva nadīvāho vitpravāhastathaiva ca /
āvartāntarasaṃmiśro yathāvartaḥ pravartate

kadācidevaṃ sargaśrīrmiśrā'miśrā ca vardhate /
tasminmṛtimuhūrte te pratibhānamupāgatam

etajjālamasadrūpaṃ cidbhānoḥ samupasthitam /
yathā svapnamuhūrte'ntaḥ saṃvatsaraśatabhramaḥ

yathā saṃkalpanirmāṇe jīvanaṃ maraṇaṃ punaḥ /
yathā gandharvanagare kuḍyamaṇḍanavedanam

yathā nauyānasaṃrambhe vṛkṣaparvatavepanam /
yathā svadhātusaṃkṣobhe pūrvaparvatanartanam

yathā samañjasaṃ svapne svaśiraḥpravikartanam /
mithyaivaivamiyaṃ prauḍhā bhrāntirātatarūpiṇī

vastutastu na jāto'si na mṛto'si kadācana /
śuddhavijñānarūpastvaṃ śānta ātmani tiṣṭhasi

paśyasīvaitadakhilaṃ na ca paśyasi kiṃcana /
sarvātmakatayā nityaṃ prakacasyātmanātmani //
mahāmaṇirivodāra āloka iva bhāsvaraḥ /
vastutastu na bhūpīṭhamidaṃ na ca bhavānayam

na ceme girayo grāmā na caite na ca vai vayam /
girigrāmakaviprasya maṇḍapākāśake kila

tallīlābhartṛdārāḍhyaṃ jagadābhāti bhāsvaram /
tatra līlārājadhānī maṇḍapāmaṇḍitākṛtiḥ

bhāti tasyodare vyomni tadevaṃ viditaṃ jagat /
tasmiñjagati gehe'ntaryasminvayamiha sthitāḥ

evaṃ teṣāṃ maṇḍapānāṃ vyomāvyomaiva nirmalam /
tathaiva maṇḍapeṣvasti na mahī na ca pattanam

na vanāni na śailaughā na meghasaridarṇavāḥ /
kevalaṃ tatra niḥśūnye viharanti gṛhe janāḥ

na paśyanti janā nāpi pārthivā na ca bhūdharāḥ /
vidūratha uvāca /
evaṃ cettatkathaṃ devi mamehānucarā ime

saṃpannā ātmanā santi te kimātmani no'thavā /
jagatsvapnārthavadbhāti tasya svapnanarādayaḥ

kathamātmani satyāḥ syurna satyā veti me vada /
śrīsarasvatyuvāca /
rājanviditavedyeṣu śuddhabodhaikarūpiṣu

na kiṃcidetatsadrūpaṃ cidvyomātmasu jāgatam /
śuddhabodhātmano bhāti kṛto nāma jagadbhramaḥ

rajjvāṃ sarpabhrame śānte punaḥ sarpabhramaḥ kutaḥ /
asadbhāve parijñāte kutaḥ sattā jagadbhrame

parijñāte mṛgajale punarjalamatiḥ kutaḥ /
svapnakāle parijñāte sve svapnamaraṇaṃ kutaḥ /
svasvapne svapnamṛtibhīramṛtasyaiva jāyate

buddhasya śuddhasya śarannabhaḥśrīḥ
svacchāvadātātitatāśayasya /
ahaṃ jagacceti kuśabdakārtho
na vastutaḥ so'ṅga hi vācikaṃ tat

ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne bhrāntivicāravarṇanaṃ nāmaikacatvāriśaḥ sargaḥ