યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.41

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ । ॥
તયોઃ પ્રવિષ્ટયોર્દેવ્યોઃ પદ્મસદ્મ બભૂવ તત્ ।
ચન્દ્રદ્વયોદયોદ્દ્યોતધવલોદરસુન્દરમ્

કોમલામલસૌગન્ધ્યમૃદુમન્દારમારુતમ્ । ।
તત્પ્રભાવેન નિદ્રાલુનૃપેતરનરાઙ્ગનમ્

સૌભાગ્યનન્દનોદ્યાનં વિદ્રુતવ્યાધિવેદનમ્ ।
સવસન્તં વનમિવ ફુલ્લં પ્રાતીરવામ્બુજમ્

તયોર્દેહપ્રભાપૂરૈઃ શશિનિસ્યન્દશીતલૈઃ ।
આહ્લાદિતોઽસૌ બુબુધે રાજોક્ષિત ઇવામૃતૈઃ

આસનદ્વયવિશ્રાન્તં સ દદર્શાપ્સરોદ્વયમ્ ।
મેરુશૃઙ્ગદ્વયે ચન્દ્રબિમ્બદ્વયમિવોદિતમ્

નિમેષમિવ સંચિન્ત્ય સ વિસ્મિતમના નૃપઃ ।
ઉત્તસ્થૌ શયનાચ્છેષાદિવ ચક્રગદાધરઃ

પરિસંયમિતાલમ્બિમાલ્યહારાધરામ્બરઃ ।
પુષ્પાહાર ઇવોત્ફુલ્લં જગ્રાહ કુસુમાઞ્જલિમ્

ઉપધાનપ્રદેશસ્થાત્સ્વયં પટલકોટરાત્ ।
બદ્ધપદ્માસનો ભૂમૌ ભૂત્વોવાચેદમાનતઃ

જયતાં જન્મદોસ્થિત્યદાહદોષશશિપ્રભે ।
દેવ્યૌ બાહ્યાન્તરતમોવિદ્રાવણરવિપ્રભે

તયોરુક્ત્વેતિ તત્યાજ પાદયોઃ કુસુમાઞ્જલિમ્ ।
તીરદ્રુમો વિકસિતઃ પદ્મિન્યો પદ્મયોરિવ

લીલાયૈ ભૂપજન્માથ વક્તું મન્ત્રિણમીશ્વરી ।
બોધયામાસ પાર્શ્વસ્થં સંકલ્પેન સરસ્વતી

પ્રબુદ્ધોપ્સરસૌ દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય કુસુમાઞ્જલિમ્ ।
તયોઃ પાદેષુ સંત્યજ્ય વિવેશ પુરતો નતઃ

ઉવાચ દેવી હે રાજન્કસ્ત્વં કસ્ય સુતઃ કદા ।
ઇહ જાત ઇતિ શ્રુત્વા સ મન્ત્રી વાક્યમબ્રવીત્

દેવ્યૌ યુષ્મત્પ્રસાદોઽયં ભવત્યોરપિ યત્પુરઃ ।
વક્તું શક્નોમિ તદ્દેવ્યૌ શ્રૂયેતાં જન્મ મત્પ્રભોઃ

આસીદિક્ષ્વાકુવંશોત્થો રાજા રાજીવલોચનઃ ।
શ્રીમાન્કુન્દરથો નામ દોશ્છાયાચ્છાદિતાવનિઃ

તસ્યાભૂદિન્દુવદનઃ પુત્રો ભદ્રરથાભિધઃ ।
તસ્ય વિશ્વરથઃ પુત્રસ્તસ્ય પુત્રો બૃહદ્રથઃ

તસ્ય સિન્ધુરથઃ પુત્રસ્તસ્ય શૈલરથઃ સુતઃ ।
તસ્ય કામરથઃ પુત્રસ્તસ્ય પુત્રો મહારથઃ

તસ્ય વિષ્ણુરથઃ પુત્રસ્તસ્ય પુત્રો નભોરથઃ ।
અયમસ્મત્પ્રભુસ્તસ્ય પુત્રઃ પૂર્ણામલાકૃતિઃ

અમૃતાપૂરિતજનઃ ક્ષીરોદસ્યેવ ચન્દ્રમાઃ ।
મહદ્ભિઃ પુણ્યસંભારૈર્વિદૂરથ ઇતિ શ્રુતઃ

જાતો માતુઃ સુમિત્રાયા ગૌર્યા ગુહ ઇવાપરઃ ।
પિતાસ્ય દશવર્ષસ્ય દત્ત્વા રાજ્યં વનં ગતઃ

પાલયત્યેષ ભૂપીઠં તતઃ પ્રભૃતિ ધર્મતઃ ।
ભવત્યાવદ્યસંપ્રાપ્તે ફલિતે સુકૃતદ્રુમે

દેવ્યૌ દીર્ઘતપઃક્લેશશતૈર્દુષ્પ્રાપદર્શને ।
ઇત્યયં વસુધાધીશો વિદૂરથ ઇતિ શ્રુતઃ

અદ્ય યુષ્મત્પ્રસાદેન પરાં પાવનતાં ગતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા સંસ્થિતે તૂષ્ણીં મન્ત્રિણ્યવનિપે તથા

કૃતાઞ્જલૌ નતમુખે બદ્ધપદ્માસનેઽવનૌ ।
રાજન્સ્મર વિવેકેન પૂર્વજાતિમિતિ સ્વયમ્

વદન્તી મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ તં કરેણ સરસ્વતી ।
અથ હાર્દં તમો માયાપદ્મસ્ય ક્ષયમાયયૌ

સુવિકાસં ચ હૃદયં જ્ઞપ્તિસ્પર્શોદયેઽભવત્ ।
સસ્માર પૂર્વવૃત્તાન્તમન્તઃ સ્ફુરદિવ સ્થિતમ્

ત્યક્તદેહૈકરાજ્યત્વં લીલાવિલસિતાન્વિતમ્ ।
જ્ઞાત્વા પ્રજ્ઞપ્તિવૃત્તાન્તં લીલાયાસ્તુ વિજૃમ્ભિતમ્

આત્મોદન્તં બભૂવાસાવુહ્યમાન ઇવાર્ણવે ।
ઉવાચાત્મનિ સંસારે બત માયેયમાતતા

પરિજ્ઞાતા પ્રસાદેન દેવ્યોરિહ મયાધુના ।
રાજોવાચ ।
હે દેવ્યૌ કિમિદં નામ દિનમેકં મૃતસ્ય મે

ગતમદ્યેહ જાતાનિ વયો વર્ષાણિ સપ્તતિઃ ।
સ્મરામ્યનેકકાર્યાણિ સ્મરામિ પ્રપિતામહમ્

સ્મરામિ બાલ્યં તારુણ્યં મિત્રં બન્ધુપરિચ્છદમ્ ।
જ્ઞપ્તિરુવાચ ।
રાજન્મૃતિમહામોહમૂર્ચ્છાયાઃ સમનન્તરમ્

તસ્મિઁલ્લોકાન્તરેઽતીતે તસ્મિન્નેવ મુહૂર્તકે ।
તસ્મિન્નેવ ગૃહે ચાસ્મિન્નેવ વ્યોમ્ન્યપિ સદ્મનિ

અયં તસ્ય ગૃહસ્યાન્તર્વ્યોમન્યેવ કિલ સ્થિતે ।
ગિરિગ્રામકવિપ્રસ્ય ગૃહેઽન્તર્ભૂપ મણ્ડપઃ

તસ્યાન્તરેઽયમાભાતિ પ્રત્યેકં ચ જગદ્ગૃહમ્ ।
કિલ બ્રાહ્મણગેહાન્તર્જીવસ્તે મદુપાસ્થિતઃ

તત્રૈવ તસ્ય ભૂપીઠં તસ્મિંશ્ચ કિલ મણ્ડપે ।
તસ્યૈવ ચ ગૃહસ્યાન્તરિદં સંસારમણ્ડલમ્

તન્નૈવેદં તવ ગૃહં સ્થિતમારમ્ભમન્થરમ્ ।
તત્રૈવ ચેતસિ તવ નિર્મલાકાશનિર્મલે

પ્રતિભામાગતમિદં વ્યવહારભ્રમાતતમ્ ।
યથેદં નામ મે જન્મ તથેક્ષ્વાકુકુલં મમ

એવંનામાન એતે મે પુરાભૂવન્પિતામહાઃ ।
જાતોઽહમભવં બાલો દશવર્ષસ્ય મે પિતા

પરિવ્રાડ્વિપિનં યાત ઇહ રાજ્યેઽભિષિચ્ય મામ્ ।
તતો દિગ્વિજયં કૃત્વા કૃત્વા રાજ્યમકણ્ટકમ્

અમીભિર્મન્ત્રિભિઃ પૌરૈઃ પાલયામિ વસુન્ધરામ્ ।
યજ્ઞક્રિયાક્રમવતો ધર્મે પાલયતઃ પ્રજાઃ

વયસઃ સમતીતાનિ મમ વર્ષાણિ સપ્તતિઃ ।
ઇદં પરબલં પ્રાપ્તં મમ દારુણવિગ્રહઃ

યુદ્ધં કૃત્વેદમાયાતો ગૃહમસ્મિન્યથાસ્થિતમ્ ।
ઇમે દેવ્યૌ ગૃહે પ્રાપ્તે મમૈતે પૂજયામ્યહમ્

પૂજિતા હિ પ્રયચ્છન્તિ દેવતાઃ સ્વસમીહિતમ્ ।
મમેયમેતયોરેકા જ્ઞાનં જાતિસ્મૃતિપ્રદમ્

ઇહ દત્તવતી દેવી ભાબ્જસ્યેવ વિકાસનમ્ ।
ઇદાનીં કૃતકૃત્યોઽસ્મિ જાતોઽસ્મિ ગતસંશયઃ

શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખમાસે ચ કેવલમ્ ।
ઇતીયમાતતા ભ્રાન્તિર્ભવતો ભૂરિસંભ્રમા

નાનાચારવિહારાઢ્યા સલોકાન્તરસંચરા ।
યસ્મિન્નેવ મુહૂર્તે ત્વં મૃતિમભ્યાગતઃ પુરા

તદૈવ પ્રતિભૈષા તે સ્વયમેવોદિતા હૃદિ ।
એકામાવર્તચલનાં ત્યક્ત્વા દત્તે યથાઽપરામ્

ક્ષિપ્રમેવ નદીવાહો વિત્પ્રવાહસ્તથૈવ ચ ।
આવર્તાન્તરસંમિશ્રો યથાવર્તઃ પ્રવર્તતે

કદાચિદેવં સર્ગશ્રીર્મિશ્રાઽમિશ્રા ચ વર્ધતે ।
તસ્મિન્મૃતિમુહૂર્તે તે પ્રતિભાનમુપાગતમ્

એતજ્જાલમસદ્રૂપં ચિદ્ભાનોઃ સમુપસ્થિતમ્ ।
યથા સ્વપ્નમુહૂર્તેઽન્તઃ સંવત્સરશતભ્રમઃ

યથા સંકલ્પનિર્માણે જીવનં મરણં પુનઃ ।
યથા ગન્ધર્વનગરે કુડ્યમણ્ડનવેદનમ્

યથા નૌયાનસંરમ્ભે વૃક્ષપર્વતવેપનમ્ ।
યથા સ્વધાતુસંક્ષોભે પૂર્વપર્વતનર્તનમ્

યથા સમઞ્જસં સ્વપ્ને સ્વશિરઃપ્રવિકર્તનમ્ ।
મિથ્યૈવૈવમિયં પ્રૌઢા ભ્રાન્તિરાતતરૂપિણી

વસ્તુતસ્તુ ન જાતોઽસિ ન મૃતોઽસિ કદાચન ।
શુદ્ધવિજ્ઞાનરૂપસ્ત્વં શાન્ત આત્મનિ તિષ્ઠસિ

પશ્યસીવૈતદખિલં ન ચ પશ્યસિ કિંચન ।
સર્વાત્મકતયા નિત્યં પ્રકચસ્યાત્મનાત્મનિ ॥
મહામણિરિવોદાર આલોક ઇવ ભાસ્વરઃ ।
વસ્તુતસ્તુ ન ભૂપીઠમિદં ન ચ ભવાનયમ્

ન ચેમે ગિરયો ગ્રામા ન ચૈતે ન ચ વૈ વયમ્ ।
ગિરિગ્રામકવિપ્રસ્ય મણ્ડપાકાશકે કિલ

તલ્લીલાભર્તૃદારાઢ્યં જગદાભાતિ ભાસ્વરમ્ ।
તત્ર લીલારાજધાની મણ્ડપામણ્ડિતાકૃતિઃ

ભાતિ તસ્યોદરે વ્યોમ્નિ તદેવં વિદિતં જગત્ ।
તસ્મિઞ્જગતિ ગેહેઽન્તર્યસ્મિન્વયમિહ સ્થિતાઃ

એવં તેષાં મણ્ડપાનાં વ્યોમાવ્યોમૈવ નિર્મલમ્ ।
તથૈવ મણ્ડપેષ્વસ્તિ ન મહી ન ચ પત્તનમ્

ન વનાનિ ન શૈલૌઘા ન મેઘસરિદર્ણવાઃ ।
કેવલં તત્ર નિઃશૂન્યે વિહરન્તિ ગૃહે જનાઃ

ન પશ્યન્તિ જના નાપિ પાર્થિવા ન ચ ભૂધરાઃ ।
વિદૂરથ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તત્કથં દેવિ મમેહાનુચરા ઇમે

સંપન્ના આત્મના સન્તિ તે કિમાત્મનિ નોઽથવા ।
જગત્સ્વપ્નાર્થવદ્ભાતિ તસ્ય સ્વપ્નનરાદયઃ

કથમાત્મનિ સત્યાઃ સ્યુર્ન સત્યા વેતિ મે વદ ।
શ્રીસરસ્વત્યુવાચ ।
રાજન્વિદિતવેદ્યેષુ શુદ્ધબોધૈકરૂપિષુ

ન કિંચિદેતત્સદ્રૂપં ચિદ્વ્યોમાત્મસુ જાગતમ્ ।
શુદ્ધબોધાત્મનો ભાતિ કૃતો નામ જગદ્ભ્રમઃ

રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે શાન્તે પુનઃ સર્પભ્રમઃ કુતઃ ।
અસદ્ભાવે પરિજ્ઞાતે કુતઃ સત્તા જગદ્ભ્રમે

પરિજ્ઞાતે મૃગજલે પુનર્જલમતિઃ કુતઃ ।
સ્વપ્નકાલે પરિજ્ઞાતે સ્વે સ્વપ્નમરણં કુતઃ ।
સ્વસ્વપ્ને સ્વપ્નમૃતિભીરમૃતસ્યૈવ જાયતે

બુદ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય શરન્નભઃશ્રીઃ
સ્વચ્છાવદાતાતિતતાશયસ્ય ।
અહં જગચ્ચેતિ કુશબ્દકાર્થો
ન વસ્તુતઃ સોઽઙ્ગ હિ વાચિકં તત્

ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલોપાખ્યાને ભ્રાન્તિવિચારવર્ણનં નામૈકચત્વારિશઃ સર્ગઃ