Yoga Vasistha · Chapter 3.40
catvāriṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ niśācarācāraciraghore raṇāṅgaṇe /
ahanīva janācāre sthite yāmāvarehite
hastahāryatamaḥpiṇḍasphuṭakuḍye niśāgṛhe /
lābhocchadoccalacate bhūtasaṅghe pravalgati
niḥśabde dhvāntasaṃcāre nidrāruddhakakubgaṇe /
līlāpatirudārātmā kiṃcitkhinnamanā iva
prātaḥkāryaṃ vicāryāśu mantribhirmantrakovidaiḥ /
dīrghacandrasamākāre śayane himaśītale
candrodaranibhe cārugṛhe śiśirakoṭare /
nidrāṃ muhūrtamagamanmudritekṣaṇapuṣkaraḥ
atha te lalane vyoma tatparityajya tadgṛham /
randhrairviviśaturvātalekhe'bjamukulaṃ yathā
śrīrāma uvāca /
kiyanmātramidaṃ sthūlaṃ śarīraṃ vāgvidāṃvara /
randhreṇa tantutanunā kathamāśvāviśatprabho
śrīvasiṣṭha uvāca /
ādhibhautikadeho'hamiti yasya matibhramaḥ /
tasyāsāvaṇurandhreṇa gantuṃ śaknoti nānagha
rodhito'hamaneneti na māmyatreti yasya dhīḥ /
anubhūtānubhavatī bhavatītyanubhūyate
yenānubhūtaṃ pūrvārdhaṃ gacchāmīti sa tatkriyaḥ /
kathaṃ bhavati paścārdhaṃ gamanonmukhacetanaḥ
nahi vāryūrdhvamāyāti nādho gacchati pāvakaḥ /
yā yathaiva pravṛttā citsā tathaiva pratiṣṭhitā
chāyāyāmupaviṣṭasya kutastāpānubhūtayaḥ /
yasya saṃvedane'nyo'rthaḥ kenacinnānubhūyate
yathā saṃvittathā cittaṃ sā tathāvasthitiṃ gatā /
parameṇa prayatnena nīyate'nyadaśāṃ punaḥ
sarpaikapratyayo rajjvāmasarpapratyaye balāt /
nivartate'nyathā tveṣa tiṣṭhatyeva yathāsthitaḥ
yathā saṃvittathā cittaṃ yathā cittaṃ tathehitam /
bālaṃ pratyapi saṃsiddhametatko nānubhūtavān
yaḥ punaḥ svapnasaṃkalpapuruṣaḥ pratimākṛtiḥ /
ākāśamātrakākāraḥ sa kathaṃ kena rodhyate
cittamātraṃ śarīraṃ tu sarvasyaiva hi sarvataḥ /
vidyate vedanāccaitatkvacidetīva hṛdgatāt
yathābhimatamevāsya bhavatyastamayodayam /
ādisarge svabhāvotthaṃ paścāddvaitaikyakāraṇam
cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam /
viddhyetattrayamekaṃ tvamavinābhāvanāvaśāt
etaccittaśarīratvaṃ viddhi sarvagatodayam /
yathāsaṃvedanecchatvādyathāsaṃvedanodayam
vasati trasareṇvantardhriyate gaganodare /
līyate'ṅkurakośeṣu rasībhavati pallave
ullasatyambuvīcitve pranṛtyati śilodare /
pravarṣatyambudo bhūtvā śilībhūyāvatiṣṭhate
yathecchamambare yāti jaṭhare'pi ca bhūbhṛtām /
anantarākāśavapurdhatte'tha paramāṇutām
dehasyāntarbahirapi dadhadvanatanūruham
bhavatyākāśamādhatte koṭīḥ padmajasadmanām /
ananyāḥ svātmano'mbhodhirāvartaracanā iva
anudvignaprabodho'sau sargādau cittadehakaḥ /
ākāśatmā mahānbhūtvā vetti prakṛtatāṃ tataḥ
asatyameva vāritvaṃ buddhyodetīva tattathā /
vandhyāputro'yamastīti yathā svapne bhramo naraḥ
śrīrāma uvāca
kiṃ cittametadbhavati kiṃvā bhavati nau katham /
kathameva na sadrūpaṃ nānyadbhavati vīkṣaṇāt
śrīvasiṣṭha uvāca
pratyekameva yaccittaṃ tadevaṃrūpaśaktikam /
pṛthakpratyekamuditaḥ praticittaṃ jagadbhramaḥ
kṣaṇakalpajagatsaṃghā samudyanti galanti ca /
nimeṣātkasyacitkalpātkasyacicca kramaṃ śrṛṇu
maraṇādimayī mūrcchā pratyekenānubhūyate /
yaiṣā tāṃ viddhi sumate mahāpralayayāminīm
tadante tanute sargaṃ sarva eva pṛthakpṛthak /
sahajasvapnasaṃkalpānsaṃbhramācalanṛtyavat
mahāpralayarātryante cirādātmamanovapuḥ /
yathedaṃ tanute tadvatpratyekaṃ mṛtyanantaram
śrīrāma uvāca
mṛteranantaraṃ sargo yathā smṛtyānubhūyate /
cirāttathānubhavati nāto viśvamakāraṇam
śrīvasiṣṭha uvāca
mahati pralaye rāma sarve hariharādayaḥ /
videhamuktatāṃ yānti smṛteḥ ka iva saṃbhava
asmadādiḥ prabuddhātmā kilāvaśyaṃ vimucyate /
kathaṃ bhavantu no muktā videhāḥ padmajātayaḥ
anye tvamiva ye jīvāsteṣāṃ maraṇajanmasu /
smṛtiḥ kāraṇatāmeti mokṣābhāvavaśādiha
bhavatyadrirdharādhāro baddhapīṭho nabhaḥ śirāḥ /
jīvo hi mṛtimūrcchānte yadantaḥ pronmiṣanniva /
anunmiṣita evāste tatpradhānamudāhṛtam
tadvyomaprakṛtiḥ proktā tadavyaktaṃ jaḍājaḍam /
saṃsmṛterasmṛteścaiva krama eṣa bhavodaye
bodhonmukhatve hi mahattatprabuddhaṃ yadā bhavet /
tadā tanmātradikkālakriyā bhūtādyudeti khāt
tadevocchūnamābuddhaṃ bhavatīndriyapañcakam /
tadeva budhyate dehaḥ sa eṣo'syātivāhikaḥ
cirakālapratyayataḥ kalpanāparipīvaraḥ /
ādhibhautikatābodhamādhatte caiṣa bālavat
tato dikkālakalanāstadādhāratayā sthitāḥ /
udyantyanuditā eva vāyoḥ spandakriyā iva
vṛddhimitthamayaṃ yāto mudhaiva bhuvanabhramaḥ /
svapnāṅganāsaṅgasamastvanubhūto'pyasanmayaḥ
yatraiva mriyate jantuḥ paśyatyāśu tadeva saḥ /
tatraiva bhuvanābhogamimamitthamiva sthitam
vyomaivānubhavatyacchamahaṃ jagaditi bhramam /
vyomarūpaṃ vyomarūpī jīvo jāta ivātmavān
surapattanaśailārkatārānikarasundaram /
jarāmaraṇavaiklavyavyādhisaṃkaṭakoṭaram
svabhāvābhāvasaṃrambhasthūlasūkṣmacarācaram /
sāvdhyadvyurvīnadīśāhorātrikalpakṣaṇakṣayam
ahaṃ jāto'munā pitrā kilātretyāptaniścayam /
iyaṃ mātā dhanamidaṃ mametyuditavāsanam
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cedaṃ mameti kṛtakalpanam /
bālo'bhūvamahaṃ tvadya yuveti vilasaddhṛdi
pratyekamevamuditaḥ saṃsāravanakhaṇḍakaḥ /
tārākusumito nīlameghacañcalapallavaḥ
carannaramṛgānīkaḥ surāsuravihaṃgamaḥ /
ālokakausumarajāḥ śyāmāgahanakuñjakaḥ
abdhipuṣkariṇīpūrṇo mervādyacalaloṣṭakaḥ /
cittapuṣkarabījāntarnilīnānubhavāṅkuraḥ
yatraiṣa mriyate jīvastatraivaṃ paśyati kṣaṇāt /
pratyekamuditeṣvevaṃ jagatkhaṇḍeṣu bhūriśaḥ
koṭayo brahmarudrendramarudviṣṇuvivasvatām /
giryabdhimaṇḍaladvīpalokāntaradṛśāṃ gatāḥ
yātā yāsyanti yāntyetā dṛṣṭayo naṣṭarūpiṇīḥ /
yā brahmaṇyupabṛṃhāḍhyāstāḥ ke gaṇayituṃ kṣamāḥ
evaṃ kuḍyamayaṃ viśvaṃ nāstyeva mananādṛte /
manane calamevāntastadidānīṃ vicāraya
yadeva taccidākāśaṃ tadeva mananaṃ smṛtam /
yadeva ca cidākāśaṃ tadeva paramaṃ padam
yadevāmbu sa āvarto natvasyāvarta vastu san /
draṣṭaivāste dṛśyamiva dṛśyaṃ natvasti vastu sat
cidvyomno bhūtanabhasi kacanaṃ yanmaṇeriva /
tajjagadbhāvinānāsattattvaṃ śvabhramivāmbare
madbuddhārtho jagacchabdo vidyate paramāmṛtam /
tvadbuddhārarthastu nāstyeva tvamahaṃśabdakādapi
tasmāllīlāsarasvatyāvākāśavapuṣau sthite /
sarvage paramātmācche sarvatrāpratighe'naghe
yatra yatra sadā vyomni yathākāmaṃ yathepsitam /
udayaṃ kurutastena tadgehe'sti gatistayoḥ
sarvatra saṃbhavati cidgaganaṃ tadatra
sadvedanaṃ kalanamāmananaṃ visāri /
taccātivāhikamihāhurakuḍyameva
dehaṃ kathaṃ ka iva taṃ vada kiṃ ruṇaddhi
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne
samarasamanantarasaṃsmṛtyanubhavavarṇanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0