Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 3.40

3.40.40

catvāriṃśaḥ sargaḥ

3.40.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ niśācarācāraciraghore raṇāṅgaṇe /
ahanīva janācāre sthite yāmāvarehite

3.40.2

hastahāryatamaḥpiṇḍasphuṭakuḍye niśāgṛhe /
lābhocchadoccalacate bhūtasaṅghe pravalgati

3.40.3

niḥśabde dhvāntasaṃcāre nidrāruddhakakubgaṇe /
līlāpatirudārātmā kiṃcitkhinnamanā iva

3.40.4

prātaḥkāryaṃ vicāryāśu mantribhirmantrakovidaiḥ /
dīrghacandrasamākāre śayane himaśītale

3.40.5

candrodaranibhe cārugṛhe śiśirakoṭare /
nidrāṃ muhūrtamagamanmudritekṣaṇapuṣkaraḥ

3.40.6

atha te lalane vyoma tatparityajya tadgṛham /
randhrairviviśaturvātalekhe'bjamukulaṃ yathā

3.40.7

śrīrāma uvāca /
kiyanmātramidaṃ sthūlaṃ śarīraṃ vāgvidāṃvara /
randhreṇa tantutanunā kathamāśvāviśatprabho

3.40.8

śrīvasiṣṭha uvāca /
ādhibhautikadeho'hamiti yasya matibhramaḥ /
tasyāsāvaṇurandhreṇa gantuṃ śaknoti nānagha

3.40.9

rodhito'hamaneneti na māmyatreti yasya dhīḥ /
anubhūtānubhavatī bhavatītyanubhūyate

3.40.10

yenānubhūtaṃ pūrvārdhaṃ gacchāmīti sa tatkriyaḥ /
kathaṃ bhavati paścārdhaṃ gamanonmukhacetanaḥ

3.40.11

nahi vāryūrdhvamāyāti nādho gacchati pāvakaḥ /
yā yathaiva pravṛttā citsā tathaiva pratiṣṭhitā

3.40.12

chāyāyāmupaviṣṭasya kutastāpānubhūtayaḥ /
yasya saṃvedane'nyo'rthaḥ kenacinnānubhūyate

3.40.13

yathā saṃvittathā cittaṃ sā tathāvasthitiṃ gatā /
parameṇa prayatnena nīyate'nyadaśāṃ punaḥ

3.40.14

sarpaikapratyayo rajjvāmasarpapratyaye balāt /
nivartate'nyathā tveṣa tiṣṭhatyeva yathāsthitaḥ

3.40.15

yathā saṃvittathā cittaṃ yathā cittaṃ tathehitam /
bālaṃ pratyapi saṃsiddhametatko nānubhūtavān

3.40.16

yaḥ punaḥ svapnasaṃkalpapuruṣaḥ pratimākṛtiḥ /
ākāśamātrakākāraḥ sa kathaṃ kena rodhyate

3.40.17

cittamātraṃ śarīraṃ tu sarvasyaiva hi sarvataḥ /
vidyate vedanāccaitatkvacidetīva hṛdgatāt

3.40.18

yathābhimatamevāsya bhavatyastamayodayam /
ādisarge svabhāvotthaṃ paścāddvaitaikyakāraṇam

3.40.19

cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakam /
viddhyetattrayamekaṃ tvamavinābhāvanāvaśāt

3.40.20

etaccittaśarīratvaṃ viddhi sarvagatodayam /
yathāsaṃvedanecchatvādyathāsaṃvedanodayam

3.40.21

vasati trasareṇvantardhriyate gaganodare /
līyate'ṅkurakośeṣu rasībhavati pallave

3.40.22

ullasatyambuvīcitve pranṛtyati śilodare /
pravarṣatyambudo bhūtvā śilībhūyāvatiṣṭhate

3.40.23

yathecchamambare yāti jaṭhare'pi ca bhūbhṛtām /
anantarākāśavapurdhatte'tha paramāṇutām

3.40.24

dehasyāntarbahirapi dadhadvanatanūruham

3.40.25

bhavatyākāśamādhatte koṭīḥ padmajasadmanām /
ananyāḥ svātmano'mbhodhirāvartaracanā iva

3.40.26

anudvignaprabodho'sau sargādau cittadehakaḥ /
ākāśatmā mahānbhūtvā vetti prakṛtatāṃ tataḥ

3.40.27

asatyameva vāritvaṃ buddhyodetīva tattathā /
vandhyāputro'yamastīti yathā svapne bhramo naraḥ

3.40.28

śrīrāma uvāca
kiṃ cittametadbhavati kiṃvā bhavati nau katham /
kathameva na sadrūpaṃ nānyadbhavati vīkṣaṇāt

3.40.29

śrīvasiṣṭha uvāca
pratyekameva yaccittaṃ tadevaṃrūpaśaktikam /
pṛthakpratyekamuditaḥ praticittaṃ jagadbhramaḥ

3.40.30

kṣaṇakalpajagatsaṃghā samudyanti galanti ca /
nimeṣātkasyacitkalpātkasyacicca kramaṃ śrṛṇu

3.40.31

maraṇādimayī mūrcchā pratyekenānubhūyate /
yaiṣā tāṃ viddhi sumate mahāpralayayāminīm

3.40.32

tadante tanute sargaṃ sarva eva pṛthakpṛthak /
sahajasvapnasaṃkalpānsaṃbhramācalanṛtyavat

3.40.33

mahāpralayarātryante cirādātmamanovapuḥ /
yathedaṃ tanute tadvatpratyekaṃ mṛtyanantaram

3.40.34

śrīrāma uvāca
mṛteranantaraṃ sargo yathā smṛtyānubhūyate /
cirāttathānubhavati nāto viśvamakāraṇam

3.40.35

śrīvasiṣṭha uvāca
mahati pralaye rāma sarve hariharādayaḥ /
videhamuktatāṃ yānti smṛteḥ ka iva saṃbhava

3.40.36

asmadādiḥ prabuddhātmā kilāvaśyaṃ vimucyate /
kathaṃ bhavantu no muktā videhāḥ padmajātayaḥ

3.40.37

anye tvamiva ye jīvāsteṣāṃ maraṇajanmasu /
smṛtiḥ kāraṇatāmeti mokṣābhāvavaśādiha

3.40.38

bhavatyadrirdharādhāro baddhapīṭho nabhaḥ śirāḥ /
jīvo hi mṛtimūrcchānte yadantaḥ pronmiṣanniva /
anunmiṣita evāste tatpradhānamudāhṛtam

3.40.39

tadvyomaprakṛtiḥ proktā tadavyaktaṃ jaḍājaḍam /
saṃsmṛterasmṛteścaiva krama eṣa bhavodaye

3.40.40

bodhonmukhatve hi mahattatprabuddhaṃ yadā bhavet /
tadā tanmātradikkālakriyā bhūtādyudeti khāt

3.40.41

tadevocchūnamābuddhaṃ bhavatīndriyapañcakam /
tadeva budhyate dehaḥ sa eṣo'syātivāhikaḥ

3.40.42

cirakālapratyayataḥ kalpanāparipīvaraḥ /
ādhibhautikatābodhamādhatte caiṣa bālavat

3.40.43

tato dikkālakalanāstadādhāratayā sthitāḥ /
udyantyanuditā eva vāyoḥ spandakriyā iva

3.40.44

vṛddhimitthamayaṃ yāto mudhaiva bhuvanabhramaḥ /
svapnāṅganāsaṅgasamastvanubhūto'pyasanmayaḥ

3.40.45

yatraiva mriyate jantuḥ paśyatyāśu tadeva saḥ /
tatraiva bhuvanābhogamimamitthamiva sthitam

3.40.46

vyomaivānubhavatyacchamahaṃ jagaditi bhramam /
vyomarūpaṃ vyomarūpī jīvo jāta ivātmavān

3.40.47

surapattanaśailārkatārānikarasundaram /
jarāmaraṇavaiklavyavyādhisaṃkaṭakoṭaram

3.40.48

svabhāvābhāvasaṃrambhasthūlasūkṣmacarācaram /
sāvdhyadvyurvīnadīśāhorātrikalpakṣaṇakṣayam

3.40.49

ahaṃ jāto'munā pitrā kilātretyāptaniścayam /
iyaṃ mātā dhanamidaṃ mametyuditavāsanam

3.40.5

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cedaṃ mameti kṛtakalpanam /
bālo'bhūvamahaṃ tvadya yuveti vilasaddhṛdi

3.40.51

pratyekamevamuditaḥ saṃsāravanakhaṇḍakaḥ /
tārākusumito nīlameghacañcalapallavaḥ

3.40.52

carannaramṛgānīkaḥ surāsuravihaṃgamaḥ /
ālokakausumarajāḥ śyāmāgahanakuñjakaḥ

3.40.53

abdhipuṣkariṇīpūrṇo mervādyacalaloṣṭakaḥ /
cittapuṣkarabījāntarnilīnānubhavāṅkuraḥ

3.40.54

yatraiṣa mriyate jīvastatraivaṃ paśyati kṣaṇāt /
pratyekamuditeṣvevaṃ jagatkhaṇḍeṣu bhūriśaḥ

3.40.55

koṭayo brahmarudrendramarudviṣṇuvivasvatām /
giryabdhimaṇḍaladvīpalokāntaradṛśāṃ gatāḥ

3.40.56

yātā yāsyanti yāntyetā dṛṣṭayo naṣṭarūpiṇīḥ /
yā brahmaṇyupabṛṃhāḍhyāstāḥ ke gaṇayituṃ kṣamāḥ

3.40.57

evaṃ kuḍyamayaṃ viśvaṃ nāstyeva mananādṛte /
manane calamevāntastadidānīṃ vicāraya

3.40.58

yadeva taccidākāśaṃ tadeva mananaṃ smṛtam /
yadeva ca cidākāśaṃ tadeva paramaṃ padam

3.40.59

yadevāmbu sa āvarto natvasyāvarta vastu san /
draṣṭaivāste dṛśyamiva dṛśyaṃ natvasti vastu sat

3.40.60

cidvyomno bhūtanabhasi kacanaṃ yanmaṇeriva /
tajjagadbhāvinānāsattattvaṃ śvabhramivāmbare

3.40.61

madbuddhārtho jagacchabdo vidyate paramāmṛtam /
tvadbuddhārarthastu nāstyeva tvamahaṃśabdakādapi

3.40.62

tasmāllīlāsarasvatyāvākāśavapuṣau sthite /
sarvage paramātmācche sarvatrāpratighe'naghe

3.40.63

yatra yatra sadā vyomni yathākāmaṃ yathepsitam /
udayaṃ kurutastena tadgehe'sti gatistayoḥ

3.40.64

sarvatra saṃbhavati cidgaganaṃ tadatra
sadvedanaṃ kalanamāmananaṃ visāri /
taccātivāhikamihāhurakuḍyameva
dehaṃ kathaṃ ka iva taṃ vada kiṃ ruṇaddhi

3.40.40

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne
samarasamanantarasaṃsmṛtyanubhavavarṇanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc