Yoga Vasistha · Chapter 3.20
śrīdevyuvāca /
sa te bhartādya saṃpanno dvijo bhūpatvamāgataḥ /
yā sāvarundhatī nāma brāhmaṇī sā tvamaṅgane
ihemau kuruto rājyaṃ tau bhavantau sudampatī /
cakravākāviva navau bhuvi jātau śivāviva
eṣa te kathitaḥ sarvaḥ prāktanaḥ saṃsṛtikramaḥ /
bhrāntimātrakamākāśamevaṃ jīvasvarūpadhṛk
bhramādasmāccidākāśe bhramo'yaṃ pratibimbitaḥ /
asatya eva vā satyo bhavatorbhavabhaṅgadaḥ
tasmādbhāntimayaḥ kaḥ syātkovā bhrāntyujjhito bhavet
sargo nirargalānarthabodhānnānyo vijṛmbhate
śrīvasiṣṭha uvāca /
ityākarṇya ciraṃ cāru vismayotphullalocanā /
bhūtvovāca vaco līlā līlālasapadākṣaram
līlovāca /
devi bhostvadvaco mithyā kathaṃ saṃpannamīdṛśam /
kva viprajīvaḥ svagṛhe kveme vayamiha sthitāḥ
tādṛglokāntaraṃ sā bhūste śailāstā diśo daśa /
kathaṃ bhānti gṛhasyāntarmadbhartā yeṣvavasthitaḥ
matta airāvato baddhaḥ sarṣapasyeva koṭare /
maśakena kṛtaṃ yuddhaṃ siṃhaughairaṇukoṭare
padmākṣe sthāpito merurnigīrṇo bhṛṅgasūnunā /
svapnābdagarjitaṃ śrutvā citraṃ nṛtyanti barhiṇaḥ
asamaṃjasamevaitadyathā sarveśvareśvari /
tathā gṛhāntaḥ pṛthivī śailāścetyasamañjasam
yathāvadetaddeveśi kathayāmalayā dhiyā /
prasādānugṛhīte hi nodvijante mahaujasaḥ
śrīdevyuvāca /
nāhaṃ mithyā vadāmīdaṃ yathāvacchṛṇu sundari /
bhedanaṃ niyatīnāṃ hi kriyate nāsmadādibhiḥ
vibhidyamānāmanyena sthāpayāmyahameva yām /
maryādāṃ tāṃ mayā bhinnāṃ ko'paraḥ pālayiṣyati
sagrāmadvijajīvātmā tasminneva svasadmani /
vyomnyevedaṃ mahārāṣṭraṃ vyomātmaiva prapaśyati
prāktanī sā smṛtirluptā yuvayoruditānyathā /
svapne jāgratsmṛtiryadvadetanmaraṇamaṅgane
yathā svapne tribhuvanaṃ saṃkalpe trijagadyathā /
yathā kathārthasaṃgrāmo marubhūmau jalaṃ yathā
tasya brāhmaṇagehasya saśailavanapattanā /
iyamantaḥ sthitā bhūmiḥ saṃkalpādarśayoriva
asatyaiveyamābhāti satyeva ghanasargatā /
tasmātsatyāvabhāsasya cidvyomnaḥ kośakoṭare
asatyādyatsamutpannaṃ smṛtyā nāma tadapyasat /
mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇyāṃ taraṅgo'pi na sadyataḥ
idaṃ tvadīyaṃ sadanaṃ tadgehākāśakośagam /
viddhi māṃ tvāṃ ca sarvaṃ ca taccidvyomaiva kevalam
svapnasaṃbhramasaṃkalpasvānubhūtiparamparāḥ /
pramāṇānyatra mukhyāni saṃbodhāya pradīpavat
sthito brāhmaṇagehāntardvijajīvastadambare /
sasamudravanā pṛthvī sthitābja iva ṣaṭpadaḥ
tasyāḥ kasmiṃścidekasminpelave koṇakoṭare /
idaṃ pattanadehādi keśoṇḍraka ivāmbare
tasminnasminpure tanvi tadeva sadanaṃ sthitam /
tasmātkiṃ trasareṇvantarjagadvṛndamiva sthitam
paramāṇau paramāṇau santi vatse cidātmani /
antarantarjagantīti kiṃtvetannāma śaṅkyate
līlovāca /
aṣṭame divase vipraḥ sa mṛtaḥ parameśvari /
gato varṣagaṇo'smākaṃ mātaḥ kathamidaṃ bhavet
śrīdevyuvāca /
deśadairghyaṃ yathā nāsti kāladairghyaṃ tathāṅgane /
nāstyeveti yathānyāyaṃ kathyamānaṃ mayā śṛṇu
yathaitatpratibhāmātraṃ jagatsargāvabhāsanam /
tathaitatpratibhāmātraṃ kṣaṇakalpāvabhāsanam
kṣaṇakalpaṃ jagatsarvaṃ tvattāmattātmajanmanām /
yathāvatpratibhāsasya vakṣye kramamimaṃ śṛṇu
anubhūya kṣaṇaṃ jīvo mithyāmaraṇamūrcchanam /
vismṛtya prāktanaṃ bhāvamanyaṃ paśyati suvrate
tadevonmeṣamātreṇa vyomnyeva vyomarūpyapi /
ādheyo'yamihādhāre sthito'hamiti cetati
hastapādādimāndeho mamāyamiti paśyati /
yadeva cetati vapustadevedaṃ sa paśyati
etasyāhaṃ pituḥ putro varṣāṇyetāni santi me /
ime me bāndhavā ramyā mamedaṃ ramyamāspadam
jāto'hamabhavaṃ bālo vṛddhiṃ yāto'hamīdṛśaḥ /
bāndhavāścāsya me sarve tathaiva vicarantyamī
cittākāśaghanaikatvātsve'pyanye'pi bhavanti te /
evaṃ nāmodite'pyasya citte saṃsārakhaṇḍake
na kiṃcidapyabhyuditaṃ sthitaṃ vyomaiva nirmalam /
svapne draṣṭari yadvaccittadvaddṛśye cideva sā
sarvagaikatayā yasmātsā svapne dṛṣṭadarśanā /
yathā svapne tathodeti paralokadṛgādibhiḥ
paraloke yathodeti tathaivehābhyudeti sā /
tatsvapnaparalokeha lokānāmasatāṃ satām
na manāgapi bhedo'sti vīcīnāmiva vāriṇi /
ato jātamidaṃ viśvamajātatvādanāśi ca
svarūpatvāttu nāstyeva yacca bhāti cideva sā /
yathaiva cetyanirhīṇā paramavyomarūpiṇī
sacetyāpi tathaivaiṣā paramavyomarūpiṇī /
tasmāccetyamato nānyadvīcitvādīva vāritaḥ
vīcitvaṃ ca rase nāsti śaśaśṛṅgavadeva hi /
saiva cetyamivāpannā svabhāvādacyutāpyalam
tasmānnāstyeva dṛśyo'rthaḥ kuto'to draṣṭṛdṛśyadhīḥ /
nimiṣeṇaiva jīvasya mṛtimohādanantaram
trijagaddṛśyasargaśrīḥ pratibhāmupagacchati /
yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārambhaṃ yathākramam
yathotpādaṃ yathāmātṛ yathāpitṛ yathaurasam /
yathāvayo yathāsaṃvidyathāsthānaṃ yathehitam
yathābandhu yathābhṛtyaṃ yathehāstamayodayam /
ajāta eva jāto'hamiti cetati cidvapuḥ
deśakālakriyādravyamanobuddhīndriyādi ca /
jhaṭityeva mṛterante vapuḥ paśyati yauvane
eṣā mātā pitā hyeṣa bālo'bhūvamahaṃ tviti /
nānubhūto'nubhūto vā yaḥ syātsmṛtimayaḥ kramaḥ
paścādudetyasau tasya puṣpasyeva phalodayaḥ /
nimiṣeṇaiva me kalpo gata ityanubhūyate
rātrirdvādaśavarṣāṇi hariścandre tathā hyabhūt /
kāntāvirahiṇāmekaṃ vāsaraṃ vatsarāyate
mṛto jāto'hamanyo me piteti svapnatāsviva /
abhuktasyaiva bhogasya bhuktadhīrupajāyate
bhukte'pyabhuktadhīrdṛṣṭamityalaṅkitavādiṣu /
śūnyamākīrṇatāmeti tulyaṃ vyasanamutsavaiḥ /
vipralambho'pi lābhaśca madasvapnādisaṃvidi
taikṣṇyaṃ yathā maricabījakaṇe sthitaṃ svaṃ
stambheṣu cāracitaputrakajālamantaḥ /
dṛśyaṃ tvananyadidamevamaje'sti śāntaṃ
tasyāstibandhanavimokṣadṛśaḥ kutaḥ kāḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlopākhyāne paramārthavarṇanaṃ nāma viṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0