યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.20

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
સ તે ભર્તાદ્ય સંપન્નો દ્વિજો ભૂપત્વમાગતઃ ।
યા સાવરુન્ધતી નામ બ્રાહ્મણી સા ત્વમઙ્ગને

ઇહેમૌ કુરુતો રાજ્યં તૌ ભવન્તૌ સુદમ્પતી ।
ચક્રવાકાવિવ નવૌ ભુવિ જાતૌ શિવાવિવ

એષ તે કથિતઃ સર્વઃ પ્રાક્તનઃ સંસૃતિક્રમઃ ।
ભ્રાન્તિમાત્રકમાકાશમેવં જીવસ્વરૂપધૃક્

ભ્રમાદસ્માચ્ચિદાકાશે ભ્રમોઽયં પ્રતિબિમ્બિતઃ ।
અસત્ય એવ વા સત્યો ભવતોર્ભવભઙ્ગદઃ

તસ્માદ્ભાન્તિમયઃ કઃ સ્યાત્કોવા ભ્રાન્ત્યુજ્ઝિતો ભવેત્
સર્ગો નિરર્ગલાનર્થબોધાન્નાન્યો વિજૃમ્ભતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યાકર્ણ્ય ચિરં ચારુ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના ।
ભૂત્વોવાચ વચો લીલા લીલાલસપદાક્ષરમ્

લીલોવાચ ।
દેવિ ભોસ્ત્વદ્વચો મિથ્યા કથં સંપન્નમીદૃશમ્ ।
ક્વ વિપ્રજીવઃ સ્વગૃહે ક્વેમે વયમિહ સ્થિતાઃ

તાદૃગ્લોકાન્તરં સા ભૂસ્તે શૈલાસ્તા દિશો દશ ।
કથં ભાન્તિ ગૃહસ્યાન્તર્મદ્ભર્તા યેષ્વવસ્થિતઃ

મત્ત ઐરાવતો બદ્ધઃ સર્ષપસ્યેવ કોટરે ।
મશકેન કૃતં યુદ્ધં સિંહૌઘૈરણુકોટરે

પદ્માક્ષે સ્થાપિતો મેરુર્નિગીર્ણો ભૃઙ્ગસૂનુના ।
સ્વપ્નાબ્દગર્જિતં શ્રુત્વા ચિત્રં નૃત્યન્તિ બર્હિણઃ

અસમંજસમેવૈતદ્યથા સર્વેશ્વરેશ્વરિ ।
તથા ગૃહાન્તઃ પૃથિવી શૈલાશ્ચેત્યસમઞ્જસમ્

યથાવદેતદ્દેવેશિ કથયામલયા ધિયા ।
પ્રસાદાનુગૃહીતે હિ નોદ્વિજન્તે મહૌજસઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
નાહં મિથ્યા વદામીદં યથાવચ્છૃણુ સુન્દરિ ।
ભેદનં નિયતીનાં હિ ક્રિયતે નાસ્મદાદિભિઃ

વિભિદ્યમાનામન્યેન સ્થાપયામ્યહમેવ યામ્ ।
મર્યાદાં તાં મયા ભિન્નાં કોઽપરઃ પાલયિષ્યતિ

સગ્રામદ્વિજજીવાત્મા તસ્મિન્નેવ સ્વસદ્મનિ ।
વ્યોમ્ન્યેવેદં મહારાષ્ટ્રં વ્યોમાત્મૈવ પ્રપશ્યતિ

પ્રાક્તની સા સ્મૃતિર્લુપ્તા યુવયોરુદિતાન્યથા ।
સ્વપ્ને જાગ્રત્સ્મૃતિર્યદ્વદેતન્મરણમઙ્ગને

યથા સ્વપ્ને ત્રિભુવનં સંકલ્પે ત્રિજગદ્યથા ।
યથા કથાર્થસંગ્રામો મરુભૂમૌ જલં યથા

તસ્ય બ્રાહ્મણગેહસ્ય સશૈલવનપત્તના ।
ઇયમન્તઃ સ્થિતા ભૂમિઃ સંકલ્પાદર્શયોરિવ

અસત્યૈવેયમાભાતિ સત્યેવ ઘનસર્ગતા ।
તસ્માત્સત્યાવભાસસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નઃ કોશકોટરે

અસત્યાદ્યત્સમુત્પન્નં સ્મૃત્યા નામ તદપ્યસત્ ।
મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યાં તરઙ્ગોઽપિ ન સદ્યતઃ

ઇદં ત્વદીયં સદનં તદ્ગેહાકાશકોશગમ્ ।
વિદ્ધિ માં ત્વાં ચ સર્વં ચ તચ્ચિદ્વ્યોમૈવ કેવલમ્

સ્વપ્નસંભ્રમસંકલ્પસ્વાનુભૂતિપરમ્પરાઃ ।
પ્રમાણાન્યત્ર મુખ્યાનિ સંબોધાય પ્રદીપવત્

સ્થિતો બ્રાહ્મણગેહાન્તર્દ્વિજજીવસ્તદમ્બરે ।
સસમુદ્રવના પૃથ્વી સ્થિતાબ્જ ઇવ ષટ્પદઃ

તસ્યાઃ કસ્મિંશ્ચિદેકસ્મિન્પેલવે કોણકોટરે ।
ઇદં પત્તનદેહાદિ કેશોણ્ડ્રક ઇવામ્બરે

તસ્મિન્નસ્મિન્પુરે તન્વિ તદેવ સદનં સ્થિતમ્ ।
તસ્માત્કિં ત્રસરેણ્વન્તર્જગદ્વૃન્દમિવ સ્થિતમ્

પરમાણૌ પરમાણૌ સન્તિ વત્સે ચિદાત્મનિ ।
અન્તરન્તર્જગન્તીતિ કિંત્વેતન્નામ શઙ્ક્યતે

લીલોવાચ ।
અષ્ટમે દિવસે વિપ્રઃ સ મૃતઃ પરમેશ્વરિ ।
ગતો વર્ષગણોઽસ્માકં માતઃ કથમિદં ભવેત્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
દેશદૈર્ઘ્યં યથા નાસ્તિ કાલદૈર્ઘ્યં તથાઙ્ગને ।
નાસ્ત્યેવેતિ યથાન્યાયં કથ્યમાનં મયા શૃણુ

યથૈતત્પ્રતિભામાત્રં જગત્સર્ગાવભાસનમ્ ।
તથૈતત્પ્રતિભામાત્રં ક્ષણકલ્પાવભાસનમ્

ક્ષણકલ્પં જગત્સર્વં ત્વત્તામત્તાત્મજન્મનામ્ ।
યથાવત્પ્રતિભાસસ્ય વક્ષ્યે ક્રમમિમં શૃણુ

અનુભૂય ક્ષણં જીવો મિથ્યામરણમૂર્ચ્છનમ્ ।
વિસ્મૃત્ય પ્રાક્તનં ભાવમન્યં પશ્યતિ સુવ્રતે

તદેવોન્મેષમાત્રેણ વ્યોમ્ન્યેવ વ્યોમરૂપ્યપિ ।
આધેયોઽયમિહાધારે સ્થિતોઽહમિતિ ચેતતિ

હસ્તપાદાદિમાન્દેહો મમાયમિતિ પશ્યતિ ।
યદેવ ચેતતિ વપુસ્તદેવેદં સ પશ્યતિ

એતસ્યાહં પિતુઃ પુત્રો વર્ષાણ્યેતાનિ સન્તિ મે ।
ઇમે મે બાન્ધવા રમ્યા મમેદં રમ્યમાસ્પદમ્

જાતોઽહમભવં બાલો વૃદ્ધિં યાતોઽહમીદૃશઃ ।
બાન્ધવાશ્ચાસ્ય મે સર્વે તથૈવ વિચરન્ત્યમી

ચિત્તાકાશઘનૈકત્વાત્સ્વેઽપ્યન્યેઽપિ ભવન્તિ તે ।
એવં નામોદિતેઽપ્યસ્ય ચિત્તે સંસારખણ્ડકે

ન કિંચિદપ્યભ્યુદિતં સ્થિતં વ્યોમૈવ નિર્મલમ્ ।
સ્વપ્ને દ્રષ્ટરિ યદ્વચ્ચિત્તદ્વદ્દૃશ્યે ચિદેવ સા

સર્વગૈકતયા યસ્માત્સા સ્વપ્ને દૃષ્ટદર્શના ।
યથા સ્વપ્ને તથોદેતિ પરલોકદૃગાદિભિઃ

પરલોકે યથોદેતિ તથૈવેહાભ્યુદેતિ સા ।
તત્સ્વપ્નપરલોકેહ લોકાનામસતાં સતામ્

ન મનાગપિ ભેદોઽસ્તિ વીચીનામિવ વારિણિ ।
અતો જાતમિદં વિશ્વમજાતત્વાદનાશિ ચ

સ્વરૂપત્વાત્તુ નાસ્ત્યેવ યચ્ચ ભાતિ ચિદેવ સા ।
યથૈવ ચેત્યનિર્હીણા પરમવ્યોમરૂપિણી

સચેત્યાપિ તથૈવૈષા પરમવ્યોમરૂપિણી ।
તસ્માચ્ચેત્યમતો નાન્યદ્વીચિત્વાદીવ વારિતઃ

વીચિત્વં ચ રસે નાસ્તિ શશશૃઙ્ગવદેવ હિ ।
સૈવ ચેત્યમિવાપન્ના સ્વભાવાદચ્યુતાપ્યલમ્

તસ્માન્નાસ્ત્યેવ દૃશ્યોઽર્થઃ કુતોઽતો દ્રષ્ટૃદૃશ્યધીઃ ।
નિમિષેણૈવ જીવસ્ય મૃતિમોહાદનન્તરમ્

ત્રિજગદ્દૃશ્યસર્ગશ્રીઃ પ્રતિભામુપગચ્છતિ ।
યથાદેશં યથાકાલં યથારમ્ભં યથાક્રમમ્

યથોત્પાદં યથામાતૃ યથાપિતૃ યથૌરસમ્ ।
યથાવયો યથાસંવિદ્યથાસ્થાનં યથેહિતમ્

યથાબન્ધુ યથાભૃત્યં યથેહાસ્તમયોદયમ્ ।
અજાત એવ જાતોઽહમિતિ ચેતતિ ચિદ્વપુઃ

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યમનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદિ ચ ।
ઝટિત્યેવ મૃતેરન્તે વપુઃ પશ્યતિ યૌવને

એષા માતા પિતા હ્યેષ બાલોઽભૂવમહં ત્વિતિ ।
નાનુભૂતોઽનુભૂતો વા યઃ સ્યાત્સ્મૃતિમયઃ ક્રમઃ

પશ્ચાદુદેત્યસૌ તસ્ય પુષ્પસ્યેવ ફલોદયઃ ।
નિમિષેણૈવ મે કલ્પો ગત ઇત્યનુભૂયતે

રાત્રિર્દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રે તથા હ્યભૂત્ ।
કાન્તાવિરહિણામેકં વાસરં વત્સરાયતે

મૃતો જાતોઽહમન્યો મે પિતેતિ સ્વપ્નતાસ્વિવ ।
અભુક્તસ્યૈવ ભોગસ્ય ભુક્તધીરુપજાયતે

ભુક્તેઽપ્યભુક્તધીર્દૃષ્ટમિત્યલઙ્કિતવાદિષુ ।
શૂન્યમાકીર્ણતામેતિ તુલ્યં વ્યસનમુત્સવૈઃ ।
વિપ્રલમ્ભોઽપિ લાભશ્ચ મદસ્વપ્નાદિસંવિદિ

તૈક્ષ્ણ્યં યથા મરિચબીજકણે સ્થિતં સ્વં
સ્તમ્ભેષુ ચારચિતપુત્રકજાલમન્તઃ ।
દૃશ્યં ત્વનન્યદિદમેવમજેઽસ્તિ શાન્તં
તસ્યાસ્તિબન્ધનવિમોક્ષદૃશઃ કુતઃ કાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલોપાખ્યાને પરમાર્થવર્ણનં નામ વિંશઃ સર્ગઃ