Yoga Vasistha · Chapter 3.21

śrīdevyuvāca /
pratibhānti jagantyāśu mṛtimohādanantaram /
jīvasyonmīlanādakṣṇo rūpāṇīvākhilānyalam

dikkālakalanākāśadharmakarmamayāni ca /
parisphurantyanantāni kalpāntasthairyavanti ca

nānubhūtaṃ na yaddṛṣṭaṃ tanmayā kṛtamityapi /
tatkṣaṇātsmṛtitāmeti svapne svamaraṇaṃ yathā

bhrāntirevamananteyaṃ cidvyomavyomni bhāsurā /
apakuḍyā jagannāmnī nagarī kalpanātmikā

idaṃ jagadayaṃ sargaḥ smṛtireveti jṛmbhate /
dūrakalpakṣaṇābhyāsaviparyāsaikarūpiṇī

nānubhūtānubhūtā ca jñaptiritthaṃ dvirūpiṇī /
pūrvakāraṇariktaiva cidrūpaiva pravartate

nānubhūte'nubhūtatvasaṃvidantarudetyapi /
svapnabhramādāvanyasminpitarīva pituḥ smṛtiḥ

kadācitsmṛtitāṃ tyaktvā pratibhāmātrameva sat /
bhāti prathamasargeṣu rūpeṇa tadanukramāt

dṛśyaṃ tribhuvanādīdamanubhūtaṃ smṛtau sthitam /
keṣāṃcittanvi keṣāṃcinnānubhūtaṃ smṛtau sthitam

pratibhāsata evedaṃ keṣāṃcitsaraṇaṃ vinā /
cidaṇūnāṃ prajeśatvaṃ kākatālīyavadyataḥ

atyantavismṛtaṃ viśvaṃ mokṣa ityabhidhīyate /
īpsitānīpsite tatra na staḥ kācana kasyacit

atyantābhāvasaṃpattiṃ vināhantājagatsthiteḥ /
anutpādamayī hyeṣā nodetyeva vimuktatā

rajjvāṃ sarpabhramaḥ sarpaśabdārthāsaṃbhavaṃ sthitam /
anutpādamayaṃ tyaktvā śānto'pi hi na śāmyati

ardhaśānto na śānto'sau sametyarthatayā punaḥ /
udetyekapiśācānte piśāco'nyo hyadhīmataḥ

saṃsāraścāyamābhogī parameveti niścayaḥ /
kāraṇābhāvato bhāti yadihābhātameva tat

līlovāca /
brāhmaṇabrāhmaṇīrūpe sarge kāraṇasaṃsmṛtiḥ /
kathamabhyutthitā sāsya smaraṇīyamidaṃ vinā

śrīdevyuvāca /
pitāmahasmṛtistatra kāraṇaṃ tasya na smṛtiḥ /
pūrvaṃ na saṃbhavatyeva muktatvātpūrvajanmanaḥ

pūrvaṃ na saṃbhavatyeva smaraṇīyamiti svayam /
padmajāditvamāyāti caitanyasya tathāsthiteḥ

abhūvamahamityanyaḥ prajānāthaḥ prajāpateḥ /
kākatālīyavatkaścidbhavati pratibhāmayaḥ

evamabhyudite loke na kiṃcinna kadācana /
kvacidabhyuditaṃ nāma kevalaṃ cinnabhaḥ sthitam

dvividhāyāḥ smṛterasyāḥ kāraṇaṃ paramaṃ padam /
kāryakāraṇabhāvo'sāveka eva cidambare

kārya ca kāraṇaṃ caiva kāraṇaiḥ sahakāribhiḥ /
kāryakāraṇayoraikyāttadabhāvānna śāmyati

mahācidrūpameva tvaṃ smaraṇaṃ viddhi vedanam /
kāryakāraṇatā tena sa śabdo na ca vāstavaḥ

evaṃ na kiṃcidutpannaṃ dṛśyaṃ cijjagadādyapi /
cidākāśe cidākāśaṃ kevalasvātmani sthitam

līlovāca /
aho nu paramā dṛṣṭirdarśitā devi me tvayā /
rūpaśrīrjāgatī prātaḥ prabhayevekṣaṇadyutiḥ

idānīmahametasyāṃ yāvatpariṇatā dṛśi /
nābhyāsena vinā tāvadbhindhīdaṃ devi kautukam

yatrāsau brāhmaṇo gehe brāhmaṇyā sahito'bhavat /
taṃ sargaṃ taṃ girigrāmaṃ naya māṃ taṃ vilokaye

śrīdevyuvāca /
acetyacidrūpamayīṃ paramāṃ pāvanīṃ dṛśam /
avalambyemamākāramavamucya bhavāmalā

tataḥ prāpsyasyasaṃdehaṃ vyomātmānaṃ nabhaḥsthitam /
bhūmiṣṭhanarasaṃkalpo gaganāntaḥ puraṃ yathā

evaṃ sthite taṃ paśyāvaḥ saha sargamanargalam /
ayaṃ taddarśanadvāre deho hi paramārgalam

līlovāca /
amunā devi dehena jagadanyadavāpyate /
na kasmādatra me yuktiṃ kathayānugrahāgrahāt

śrīdevyuvāca /
jagantīmānyamūrtāni mūrtimanti mudhāgrahāt /
bhavadbhiravabuddhāni hemānīvormikādhiyā

hemnyūrmikārūpadhare'pyūrmikātvaṃ na vidyate /
yathā tathā jagadrūpe jagannāsti ca brahmaṇi

jagadākāśamevedaṃ brahmaiveha tu dṛśyate /
dṛśyate kācidapyatra dhūlirambunidhāviva

ayaṃ prapañco mithyaiva satyaṃ brahmāhamadvayam /
atra pramāṇaṃ vedāntā guravo'nubhavastathā

brahmaiva paśyati brahma nābrahma brahma paśyati /
sargādināmnā prathitaḥ svabhāvo'syaiva cedṛśaḥ

na brahmajagatāmasti kāryakāraṇatodayaḥ /
kāraṇānāmabhāvena sarveṣāṃ sahakāriṇām

yāvadabhyāsayogena na śāntā bhedadhīstava /
nūnaṃ tāvadatadrūpā na brahma paripaśyasi

tatra rūḍhimupāyātā ya ime tvasmadādayaḥ /
abhyāsādbrahmasaṃpatteḥ paśyāmaste hi tatparam

saṃkalpanagarasyaiva mamākāśamayaṃ vapuḥ /
brahmaiva cāntaḥ paśyāmi dehenānena tatpadam

viśuddhajñānadehārhāstathaite padmajādayaḥ /
brahmātmajagadādīnāmaṃśe saṃsthānamaṅgane

tavābhyāsaṃ vinā bāle nākāro brahmatāṃ gataḥ /
sthitaḥ kalanarūpātmā tena tannānupaśyasi

yatra svasaṃkalpapuraṃ svadehena na labhyate /
tatrānyasaṃkalpapuraṃ deho'nyo labhate katham

tasmādenaṃ parityajya dehaṃ cidvyomarūpiṇī /
yatpaśyasi tadevādya kuru kāryavidāṃvare

saṃkalpanagaraṃ satyaṃ yathāsaṃkalpitaṃ prati /
saṃdehaṃ vā videhaṃ vā netaraṃ prati kiṃcana

ādisarge jagadbhrāntiryatheyaṃ sthitimāgatā /
tathā tadāprabhṛtyevaṃ niyatiḥ prauḍhimāgatā

līlovāca /
tvayoktaṃ devi gacchāvo brāhmaṇabrāhmaṇī jagat /
sahetīdamidaṃ vacmi kathaṃ gantavyamamba he

imaṃ dehamihāsthāpya śuddhasattvānupātinā /
cetasā taṃ paraṃ yāmi lokaṃ tvaṃ kathameṣi tat

śrīdevyuvāca /
saṃkalpavyomavṛkṣaste yathā sannapi khātmakaḥ /
na kuḍyātmā na kuḍyena rodhyate nāpi kuḍyahā

śuddhaikasattvanirmāṇaṃ cidrūpasyaiva tatkila /
pratibhānamatastasmātparasmvādbhidyate manāk

so'yametādṛśo deho nainaṃ saṃtyajya yāmyaham /
anenaiva tamāpnomi deśaṃ gandhamivānilaḥ

yathā jalaṃ jalenāgniragninā vāyunānilaḥ /
milatyevamato deho dehairanyairmanomayaiḥ

nahi pārthivatāsaṃvidetya pārthivasaṃvidā /
ekatvaṃ kalpanāśailaśailayoḥ kvāhatirmithaḥ

ātivāhika evāyaṃ tvādṛśaiścittadehakaḥ /
ādhibhautikatābuddhyā gṛhītaścirabhāvanāt

yathā svapne yathā dīrghakāladhyāne yathā bhrame /
yathā ca sati saṃkalpe yathā gandharvapattane

vāsanātānavaṃ nūnaṃ yadā te sthitimeṣyati /
tadātivāhiko bhāvaḥ punareṣyati dehake

līlovāca /
ātivāhikadehatvapratyaye ghanatāṃ gate /
tāmavāpnotyayaṃ deho daśāmāho vinaśyati

śrīdevyuvāca /
yadasti nāma tatraiva nāśānāśakramo bhavet /
vastuto yacca nāstyeva nāśaḥ syāttasya kīdṛśaḥ

rajjvāṃ sarpabhrame naṣṭe satyabodhavaśātsute /
sarpo na naṣṭa unnaṣṭo vetyevaṃ kaiva sā kathā

yathā satyaparijñānādrajjvā sarpo na dṛśyate /
tathātivāhikajñānāddṛśyate nādhibhautikaḥ

kalpanāpi nivarteta kalpitā yadi kenacit /
sā śilā samapāstaiva yā nehāsti kadācana

paraṃ pare parāpūrṇamidaṃ dehādikaṃ sthitam /
iti satyaṃ vayaṃ bhadre paśyāmo nābhipaśyasi

ādisarge bhaveccittvaṃ kalpanākalpitaṃ yadā /
tadā tataḥ prabhṛtyekasattvaṃ dṛśyamavekṣate

līlovāca /
ekasminneva saṃśānte dikkālādyavibhāgini /
vidyamāne pare tattve kalanāvasaraḥ kutaḥ

śrīdevyuvāca /
kaṭakatvaṃ yathā hemni taraṅgatvaṃ yathāmbhasi /
satyatvaṃ ca yathā svapnasaṃkalpanagarādiṣu

nāstyeva satyanubhave tathā nāstyeva brahmaṇi /
kalpanāvyatiriktātmatatsvabhāvādanāmayāt

yathā nāstyambare pāṃsuḥ pare nāsti tathā kalā /
akalākalanaṃ śāntamidamekamajaṃ tatam

yadidaṃ bhāsate kiṃcittattasyeva nirāmayam /
kacanaṃ kācakasyeva kāntasyā'timaṇeriva

līlovāca /
etāvantaṃ ciraṃ kālamete devi vayaṃ vada /
bhrāmitāḥ kena nāmāpi dvaitādvaitavikalpanaiḥ

śrīdevyuvāca /
avicāreṇa tarale bhrāntāsi ciramākulā /
avicāraḥ svabhāvotthaḥ sa vicārādvinaśyati

avicāro vicāreṇa nimeṣādeva naśyati /
eṣā sattaiva tenāntaravidyaiṣā na vidyate

tasmānnaivāvicāro'sti nāvidyāsti na bandhanam /
na mokṣo'sti nirābādhaṃ śuddhabodhamidaṃ jagat

etāvantaṃ yadākālaṃ tvayaitanna vicāritam /
tadā na saṃprabuddhā tvaṃ bhrāntaivābhava ākulā

adyaprabhṛti buddhāsi vimuktāsi vivekinī /
vāsanātānavaṃ bījaṃ patitaṃ tava cetasi

ādāveva hi notpannaṃ dṛśyaṃ saṃsāranāmakam /
yadā tadā kathaṃ tena vāsyante vāsanāpi kā

atyantābhāvasaṃpattau draṣṭṛdṛśyadṛśāṃ manaḥ /
ekadhyāne pare rūḍhe nirvikalpasamādhini/

vāsanākṣayabīje'sminkiṃcidaṅkurite hṛdi /
kramānnodayameṣyanti rāgadveṣādikā dṛśaḥ

saṃsārasaṃbhavaścāyaṃ nirmūlatvamupaiṣyati /
nirvikalpasamādhānaṃ pratiṣṭhāmalameṣyati

vigatakalanakālimākalaṅkā
gaganakalāntaranirmalāmbanena /
sakalakalanakāryakāraṇāntaḥ
katipayakālavaśādbhaviṣyasīti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe viśrāntyupadeśo nāmaikaviṃśaḥ sargaḥ