Yoga Vasistha · Chapter 2.5
śrīvasiṣṭha uvāca /
pravṛttireva prathamaṃ yathāśāstravihāriṇām /
prabheva varṇabhedānāṃ sādhanī sarvakarmaṇām
manasā vāñchate yacca yathāśāstraṃ na karmaṇā /
sādhyate mattalīlāsau mohanī nārthasādhanī
yathā saṃyatate yena tathā tenānubhūyate /
svakarmaiveti cāste'nyā vyatiriktā na daivadṛk
ucchāstraṃ śāstritaṃ ceti dvividhaṃ pauruṣaṃ smṛtam /
tatrocchāstramanarthāya paramārthāya śāstritam
dvau huḍāviva yudhyete puruṣārthau samāsamau /
prāktanaścaihikaścaiva śāmyatyatrālpavīryavān
ataḥ puruṣayatnena yatitavyaṃ yathā tathā /
puṃsā tantreṇa sadyogādyenāśvadyatano jayet
dvau huḍāviva yudhyete puruṣārthau samāsamau /
ātmīyaścānyadīyaśca jayatyatibalastayoḥ
anarthaḥ prāpyate yatra śāstritādapi pauruṣāt /
anarthakartṛ balavattatra jñeyaṃ svapauruṣam
paraṃ pauruṣamāśritya dantairdantānvicūrṇayan /
śubhenā'śubhamudyuktaṃ prāktanaṃ pauruṣaṃ jayet
prāktanaḥ puruṣārtho'sau māṃ niyojayatīti dhīḥ /
balādadhaspadīkāryā pratyakṣādadhikā na sā
tāvattāvatprayatnena yatitavyaṃ supauruṣam /
prāktanaṃ pauruṣaṃ yāvadaśubhaṃ śāmyati svayam
doṣaḥ śāmyatyasaṃdehaṃ prāktano'dyatanairguṇaiḥ /
dṛṣṭānto'tra hyastanasya doṣasyādya guṇaiḥ kṣayaḥ
asaddaivamadhaḥkṛtvā nityamudriktayā dhiyā /
saṃsārottaraṇaṃ bhūtyai yatetā''dhātumātmani
na gantavyamanudyogaiḥ sāmyaṃ puruṣagardabhaiḥ /
udyogastu yathāśāstraṃ lokadvitayasiddhaye
saṃsārakuharādasmānnirgantavyaṃ svayaṃ balāt /
pauruṣaṃ yatnamāśritya hariṇevāripañjarāt
pratyahaṃ pratyavekṣeta dehaṃ naśvaramātmanaḥ /
saṃtyajetpaśubhistulyaṃ śrayetsatpuruṣocitam
kiṃcitkāntānnapānādikalilaṃ komalaṃ gṛhe /
vraṇe kīṭa ivāsvādya vayaḥ kāryaṃ na bhasmasāt
śubhena pauruṣeṇāśu śubhamāsādyate phalam /
aśubhenāśubhaṃ nityaṃ daivaṃ nāma na kiṃcana
pratyakṣamānamutsṛjya yo'numānamupaityasau /
svabhujābhyāmimau sarpāviti prekṣya palāyate
daivaṃ saṃprerayati māmiti dagdhadhiyāṃ mukham /
adṛṣṭaśreṣṭhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā lakṣmīrnivartate
tasmātpuruṣayatnena vivekaṃ pūrvamāśrayet /
ātmajñānamahārthāni śāstrāṇi pravicārayet
citte cintayatāmarthaṃ yathāśāstraṃ nijehitaiḥ /
asaṃsādhayatāmeva mūḍhānāṃ dhigdurīpsitam
pauruṣaṃ ca navānantaṃ na yatnamabhivācchyate /
na yatnenāpi mahatā prāpyate ratnamaśmataḥ
yathā ghaṭaḥ parimito yathā parimitaḥ paṭaḥ /
niyataḥ parimāṇasthaḥ puruṣārthastathaiva ca
sa ca sacchāstrasatsaṅgasadācārairnijaṃ phalam /
dadātīti svabhāvo'yamanyathā nārthasiddhaye
svarūpaṃ pauruṣasyaitadevaṃ vyavaharannaraḥ /
yāti niṣphalayatnatvaṃ na kadācana kaścana
dainyadāridryaduḥkhārtā apyanye puruṣottamāḥ /
pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām
ābālyādalamabhyastaiḥ śāstrasatsaṅgamādibhiḥ /
guṇaiḥ puruṣayatnena svārthaḥ saṃprāpyate yataḥ
iti pratyakṣato dṛṣṭamanubhūtaṃ śrutaṃ kṛtam /
daivāttamiti manyante ye hatāste kubuddhayaḥ
ālasyaṃ yadi na bhavejjagatyanarthaḥ
ko na syādbahudhanako bahuśruto vā /
ālasyādiyamavaniḥ sasāgarāntā
saṃpūrṇā narapaśubhiśca nirdhanaiśca
bālye gate'viratakalpitakelilole
dordaṇḍamaṇḍitavayaḥprabhṛti prayatnāt /
satsaṅgamaiḥ padapadārthaviśuddhabuddhiḥ
kuryānnaraḥ svaguṇadoṣavicāraṇāni
vālmīkiruvāca /
ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmākṣaye ravikareṇa sahājagāma
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe pauruṣasthāpanaṃ nāma pañcamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0