યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.5

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રવૃત્તિરેવ પ્રથમં યથાશાસ્ત્રવિહારિણામ્ ।
પ્રભેવ વર્ણભેદાનાં સાધની સર્વકર્મણામ્

મનસા વાઞ્છતે યચ્ચ યથાશાસ્ત્રં ન કર્મણા ।
સાધ્યતે મત્તલીલાસૌ મોહની નાર્થસાધની

યથા સંયતતે યેન તથા તેનાનુભૂયતે ।
સ્વકર્મૈવેતિ ચાસ્તેઽન્યા વ્યતિરિક્તા ન દૈવદૃક્

ઉચ્છાસ્ત્રં શાસ્ત્રિતં ચેતિ દ્વિવિધં પૌરુષં સ્મૃતમ્ ।
તત્રોચ્છાસ્ત્રમનર્થાય પરમાર્થાય શાસ્ત્રિતમ્

દ્વૌ હુડાવિવ યુધ્યેતે પુરુષાર્થૌ સમાસમૌ ।
પ્રાક્તનશ્ચૈહિકશ્ચૈવ શામ્યત્યત્રાલ્પવીર્યવાન્

અતઃ પુરુષયત્નેન યતિતવ્યં યથા તથા ।
પુંસા તન્ત્રેણ સદ્યોગાદ્યેનાશ્વદ્યતનો જયેત્

દ્વૌ હુડાવિવ યુધ્યેતે પુરુષાર્થૌ સમાસમૌ ।
આત્મીયશ્ચાન્યદીયશ્ચ જયત્યતિબલસ્તયોઃ

અનર્થઃ પ્રાપ્યતે યત્ર શાસ્ત્રિતાદપિ પૌરુષાત્ ।
અનર્થકર્તૃ બલવત્તત્ર જ્ઞેયં સ્વપૌરુષમ્

પરં પૌરુષમાશ્રિત્ય દન્તૈર્દન્તાન્વિચૂર્ણયન્ ।
શુભેનાઽશુભમુદ્યુક્તં પ્રાક્તનં પૌરુષં જયેત્

પ્રાક્તનઃ પુરુષાર્થોઽસૌ માં નિયોજયતીતિ ધીઃ ।
બલાદધસ્પદીકાર્યા પ્રત્યક્ષાદધિકા ન સા

તાવત્તાવત્પ્રયત્નેન યતિતવ્યં સુપૌરુષમ્ ।
પ્રાક્તનં પૌરુષં યાવદશુભં શામ્યતિ સ્વયમ્

દોષઃ શામ્યત્યસંદેહં પ્રાક્તનોઽદ્યતનૈર્ગુણૈઃ ।
દૃષ્ટાન્તોઽત્ર હ્યસ્તનસ્ય દોષસ્યાદ્ય ગુણૈઃ ક્ષયઃ

અસદ્દૈવમધઃકૃત્વા નિત્યમુદ્રિક્તયા ધિયા ।
સંસારોત્તરણં ભૂત્યૈ યતેતાઽઽધાતુમાત્મનિ

ન ગન્તવ્યમનુદ્યોગૈઃ સામ્યં પુરુષગર્દભૈઃ ।
ઉદ્યોગસ્તુ યથાશાસ્ત્રં લોકદ્વિતયસિદ્ધયે

સંસારકુહરાદસ્માન્નિર્ગન્તવ્યં સ્વયં બલાત્ ।
પૌરુષં યત્નમાશ્રિત્ય હરિણેવારિપઞ્જરાત્

પ્રત્યહં પ્રત્યવેક્ષેત દેહં નશ્વરમાત્મનઃ ।
સંત્યજેત્પશુભિસ્તુલ્યં શ્રયેત્સત્પુરુષોચિતમ્

કિંચિત્કાન્તાન્નપાનાદિકલિલં કોમલં ગૃહે ।
વ્રણે કીટ ઇવાસ્વાદ્ય વયઃ કાર્યં ન ભસ્મસાત્

શુભેન પૌરુષેણાશુ શુભમાસાદ્યતે ફલમ્ ।
અશુભેનાશુભં નિત્યં દૈવં નામ ન કિંચન

પ્રત્યક્ષમાનમુત્સૃજ્ય યોઽનુમાનમુપૈત્યસૌ ।
સ્વભુજાભ્યામિમૌ સર્પાવિતિ પ્રેક્ષ્ય પલાયતે

દૈવં સંપ્રેરયતિ મામિતિ દગ્ધધિયાં મુખમ્ ।
અદૃષ્ટશ્રેષ્ઠદૃષ્ટીનાં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મીર્નિવર્તતે

તસ્માત્પુરુષયત્નેન વિવેકં પૂર્વમાશ્રયેત્ ।
આત્મજ્ઞાનમહાર્થાનિ શાસ્ત્રાણિ પ્રવિચારયેત્

ચિત્તે ચિન્તયતામર્થં યથાશાસ્ત્રં નિજેહિતૈઃ ।
અસંસાધયતામેવ મૂઢાનાં ધિગ્દુરીપ્સિતમ્

પૌરુષં ચ નવાનન્તં ન યત્નમભિવાચ્છ્યતે ।
ન યત્નેનાપિ મહતા પ્રાપ્યતે રત્નમશ્મતઃ

યથા ઘટઃ પરિમિતો યથા પરિમિતઃ પટઃ ।
નિયતઃ પરિમાણસ્થઃ પુરુષાર્થસ્તથૈવ ચ

સ ચ સચ્છાસ્ત્રસત્સઙ્ગસદાચારૈર્નિજં ફલમ્ ।
દદાતીતિ સ્વભાવોઽયમન્યથા નાર્થસિદ્ધયે

સ્વરૂપં પૌરુષસ્યૈતદેવં વ્યવહરન્નરઃ ।
યાતિ નિષ્ફલયત્નત્વં ન કદાચન કશ્ચન

દૈન્યદારિદ્ર્યદુઃખાર્તા અપ્યન્યે પુરુષોત્તમાઃ ।
પૌરુષેણૈવ યત્નેન યાતા દેવેન્દ્રતુલ્યતામ્

આબાલ્યાદલમભ્યસ્તૈઃ શાસ્ત્રસત્સઙ્ગમાદિભિઃ ।
ગુણૈઃ પુરુષયત્નેન સ્વાર્થઃ સંપ્રાપ્યતે યતઃ

ઇતિ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટમનુભૂતં શ્રુતં કૃતમ્ ।
દૈવાત્તમિતિ મન્યન્તે યે હતાસ્તે કુબુદ્ધયઃ

આલસ્યં યદિ ન ભવેજ્જગત્યનર્થઃ
કો ન સ્યાદ્બહુધનકો બહુશ્રુતો વા ।
આલસ્યાદિયમવનિઃ સસાગરાન્તા
સંપૂર્ણા નરપશુભિશ્ચ નિર્ધનૈશ્ચ

બાલ્યે ગતેઽવિરતકલ્પિતકેલિલોલે
દોર્દણ્ડમણ્ડિતવયઃપ્રભૃતિ પ્રયત્નાત્ ।
સત્સઙ્ગમૈઃ પદપદાર્થવિશુદ્ધબુદ્ધિઃ
કુર્યાન્નરઃ સ્વગુણદોષવિચારણાનિ

વાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરેણ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે પૌરુષસ્થાપનં નામ પઞ્ચમઃ સર્ગઃ