Yoga Vasistha · Chapter 2.6
śrīvasiṣṭha uvāca /
tasmātprākpauruṣāddaivaṃ nānyattatprojjhya dūrataḥ /
sādhusaṃgamasacchāstrairjīvamuttārayedbalāt
yathā yathā prayatnaḥ syādbhavedāśu phalaṃ tathā /
iti pauruṣamevāsti daivamastu tadeva ca
duḥkhādyathā duḥkhakāle hā kaṣṭamiti kathyate /
hākaṣṭaśabdaparyāyastathā hā daivamityapi
prāksvakarmetarākāraṃ daivaṃ nāma na vidyate /
bālaḥ prabalapuṃseva tajjetumiha śakyate
hyastano duṣṭa ācāra ācāreṇādya cāruṇā /
yathāśu śubhatāmeti prāktanaṃ karma tattathā
tajjayāya yatante ye na lobhalavalampaṭāḥ /
te dīnāḥ prākṛtā mūḍhāḥ sthitā daivaparāyaṇāḥ
pauruṣeṇa kṛtaṃ karma daivādyadabhinaśyati /
tatra nāśayiturjñeyaṃ pauruṣaṃ balavattaram
yadekavṛntaphalayorathaikaṃ śūnyakoṭaram /
tatra prayatnaḥ sphuritastathā tadrasasaṃvidaḥ
yatprayānti jagadbhāvāḥ saṃsiddhā api saṃkṣayam /
kṣayakārakayatnasya hyatra jñeyaṃ mahadbalam
dvau huḍāviva yudhyete puruṣārthau parasparam /
ya eva balavāṃstatra sa eva jayati kṣaṇāt
bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yatkriyate balāt /
tadamātyebhapaurāṇāṃ prayatnasya balaṃ mahat
pauruṣeṇānnamākramya yathā dantena cūrṇyate /
anyaḥ pauruṣamāśritya tathā śūreṇa cūrṇyate
annabhūtā hi mahatāṃ laghavo yatnaśālinām /
yatheṣṭaṃ viniyojyante tena karmasu loṣṭavat
śaktasya pauruṣaṃ dṛśyamadṛśyaṃ vāpi yadbhavet /
taddaivamityaśaktena buddhamātmanyabuddhinā
bhūtānāṃ balavadbhūtaṃ yanna daivamiti sthitam /
tatteṣāmapyadhiṣṭhātṛ satāmetatsphuṭaṃ mithaḥ
śāstrāmātyebhapaurāṇāmavikalpā svabhāvadhīḥ /
yā sā bhikṣukarājyasya kartṛ dhartṛ prajāsthiteḥ
bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yatkriyate kvacit /
prāktanaṃ pauruṣaṃ tatra balavadvāpi kāraṇam
aihikaḥ prāktanaṃ hanti prāktano'dyatanaṃ balāt /
sarvadā puruṣaspandastatrānudvegavāñjayī
dvayoradyatanasyaiva pratyakṣādbalitā bhavet /
daivaṃ jetuṃ yato yatnairbālo yūneva śakyate
meghena nīyate yadvadvatsaropārjitā kṛṣiḥ /
meghasya puruṣārtho'sau jayatyadhikayatnavān
krameṇopārjite'pyarthe naṣṭe kāryā na kheditā /
na balaṃ yatra me śaktaṃ tatra kā paridevanā
yanna śaknomi tasyārthe yadi duḥkhaṃ karomyaham /
tadamāritamṛtyorme yuktaṃ pratyaharodanam
deśakālakriyādravyavaśato visphurantyamī /
sarva eva jagadbhāvā jayatyadhikayatnavān
tasmātpauruṣamāśritya sacchāstraiḥ satsamāgamaiḥ /
prajñāmamalatāṃ nītvā saṃsārajaladhiṃ taret
prāktanaścaihikaścemau puruṣārthau phaladdrumau /
saṃjātau puruṣāraṇye jayatyabhyadhikastayoḥ
karma yaḥ prāktanaṃ tucchaṃ na nihanti śubhehitaiḥ /
ajño janturanīśo'sāvātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakameva vā /
sa sadaiva parādhīnaḥ paśureva na saṃśayaḥ
yastūdāracamatkāraḥ sadācāravihāravān /
sa niryāti jaganmohānmṛgendraḥ pañjarādiva
kaścinmāṃ prerayatyevamityanarthakukalpane /
yaḥ sthito'dṛṣṭamutsṛjya tyājyo'sau dūrato'dhamaḥ
vyavahārasahasrāṇi yānyupāyānti yānti ca /
yathāśāstraṃ vihartavyaṃ teṣu tyaktvā sukhāsukhe
yathāśāstramanucchinnāṃ maryādāṃ svāmanujjhataḥ /
upatiṣṭhanti sarvāṇi ratnānyambunidhāviva
svārthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ /
proktā pauruṣaśabdena sā siddhyai śāstrayantritā
kriyayā spandadharmiṇyā svārthasādhakatā svayam /
sādhusaṃgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā
anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ vidurbudhāḥ /
sa yebhyaḥ prāpyate nityaṃ te sevyāḥ śāstrasādhavaḥ
devalokādihāgatya lokadvayahitaṃ bhavet /
prāktanaṃ pauruṣaṃ tadvai daivaśabdena kathyate
tadyuktametadetasminnāsti nāpavadāmahe /
mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivaṃ manyante ye kṣayaṃ gatāḥ
nityaṃ svapauruṣādeva lokadvayahitaṃ bhavet /
hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā
adyaivaṃ prāktanī tasmādyatnādyaḥ kāryavānbhavet /
karāmalakavaddṛṣṭaṃ pauruṣādeva tatphalam /
mūḍhaḥ pratyakṣamutsṛjya daivamohe nimajjati
sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ
nijavikalpabalādupakalpitam /
tadanapekṣya hi daivamasanmayaṃ
śraya śubhāśaya pauruṣamātmanaḥ
śāstraiḥ sadācaravijṛmbhitadeśadharmairya-
tkalpitaṃ phalamatīva ciraprarūḍham /
tasminhṛdi sphurati copanameti citta-
maṅgāvalī tadanu pauruṣametadāhuḥ
buddhvaiva pauruṣaphalaṃ puruṣatvameta-
dātmaprayatnaparataiva sadaiva kāryā /
neyā tataḥ saphalatāṃ paramāmathāsau
sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena
daivapauruṣavicāracārubhi-
ścedamācaritamātmapauruṣam /
nityameva jayatīti bhāvitaiḥ
kārya āryajanasevayodyamaḥ
janmaprabandhamayamāmayameṣa jīvo
buddhvaihikaṃ sahajapauruṣameva siddhyai /
śāntiṃ nayatvavitathena varauṣadhena
mṛṣṭena tuṣṭaparapaṇḍitasevanena
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe daivanirākaraṇaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0