Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 2.6

2.6.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
tasmātprākpauruṣāddaivaṃ nānyattatprojjhya dūrataḥ /
sādhusaṃgamasacchāstrairjīvamuttārayedbalāt

2.6.2

yathā yathā prayatnaḥ syādbhavedāśu phalaṃ tathā /
iti pauruṣamevāsti daivamastu tadeva ca

2.6.3

duḥkhādyathā duḥkhakāle hā kaṣṭamiti kathyate /
hākaṣṭaśabdaparyāyastathā hā daivamityapi

2.6.4

prāksvakarmetarākāraṃ daivaṃ nāma na vidyate /
bālaḥ prabalapuṃseva tajjetumiha śakyate

2.6.5

hyastano duṣṭa ācāra ācāreṇādya cāruṇā /
yathāśu śubhatāmeti prāktanaṃ karma tattathā

2.6.6

tajjayāya yatante ye na lobhalavalampaṭāḥ /
te dīnāḥ prākṛtā mūḍhāḥ sthitā daivaparāyaṇāḥ

2.6.7

pauruṣeṇa kṛtaṃ karma daivādyadabhinaśyati /
tatra nāśayiturjñeyaṃ pauruṣaṃ balavattaram

2.6.8

yadekavṛntaphalayorathaikaṃ śūnyakoṭaram /
tatra prayatnaḥ sphuritastathā tadrasasaṃvidaḥ

2.6.9

yatprayānti jagadbhāvāḥ saṃsiddhā api saṃkṣayam /
kṣayakārakayatnasya hyatra jñeyaṃ mahadbalam

2.6.10

dvau huḍāviva yudhyete puruṣārthau parasparam /
ya eva balavāṃstatra sa eva jayati kṣaṇāt

2.6.11

bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yatkriyate balāt /
tadamātyebhapaurāṇāṃ prayatnasya balaṃ mahat

2.6.12

pauruṣeṇānnamākramya yathā dantena cūrṇyate /
anyaḥ pauruṣamāśritya tathā śūreṇa cūrṇyate

2.6.13

annabhūtā hi mahatāṃ laghavo yatnaśālinām /
yatheṣṭaṃ viniyojyante tena karmasu loṣṭavat

2.6.14

śaktasya pauruṣaṃ dṛśyamadṛśyaṃ vāpi yadbhavet /
taddaivamityaśaktena buddhamātmanyabuddhinā

2.6.15

bhūtānāṃ balavadbhūtaṃ yanna daivamiti sthitam /
tatteṣāmapyadhiṣṭhātṛ satāmetatsphuṭaṃ mithaḥ

2.6.16

śāstrāmātyebhapaurāṇāmavikalpā svabhāvadhīḥ /
yā sā bhikṣukarājyasya kartṛ dhartṛ prajāsthiteḥ

2.6.17

bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yatkriyate kvacit /
prāktanaṃ pauruṣaṃ tatra balavadvāpi kāraṇam

2.6.18

aihikaḥ prāktanaṃ hanti prāktano'dyatanaṃ balāt /
sarvadā puruṣaspandastatrānudvegavāñjayī

2.6.19

dvayoradyatanasyaiva pratyakṣādbalitā bhavet /
daivaṃ jetuṃ yato yatnairbālo yūneva śakyate

2.6.20

meghena nīyate yadvadvatsaropārjitā kṛṣiḥ /
meghasya puruṣārtho'sau jayatyadhikayatnavān

2.6.21

krameṇopārjite'pyarthe naṣṭe kāryā na kheditā /
na balaṃ yatra me śaktaṃ tatra kā paridevanā

2.6.22

yanna śaknomi tasyārthe yadi duḥkhaṃ karomyaham /
tadamāritamṛtyorme yuktaṃ pratyaharodanam

2.6.23

deśakālakriyādravyavaśato visphurantyamī /
sarva eva jagadbhāvā jayatyadhikayatnavān

2.6.24

tasmātpauruṣamāśritya sacchāstraiḥ satsamāgamaiḥ /
prajñāmamalatāṃ nītvā saṃsārajaladhiṃ taret

2.6.25

prāktanaścaihikaścemau puruṣārthau phaladdrumau /
saṃjātau puruṣāraṇye jayatyabhyadhikastayoḥ

2.6.26

karma yaḥ prāktanaṃ tucchaṃ na nihanti śubhehitaiḥ /
ajño janturanīśo'sāvātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ

2.6.27

īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakameva vā /
sa sadaiva parādhīnaḥ paśureva na saṃśayaḥ

2.6.28

yastūdāracamatkāraḥ sadācāravihāravān /
sa niryāti jaganmohānmṛgendraḥ pañjarādiva

2.6.29

kaścinmāṃ prerayatyevamityanarthakukalpane /
yaḥ sthito'dṛṣṭamutsṛjya tyājyo'sau dūrato'dhamaḥ

2.6.30

vyavahārasahasrāṇi yānyupāyānti yānti ca /
yathāśāstraṃ vihartavyaṃ teṣu tyaktvā sukhāsukhe

2.6.31

yathāśāstramanucchinnāṃ maryādāṃ svāmanujjhataḥ /
upatiṣṭhanti sarvāṇi ratnānyambunidhāviva

2.6.32

svārthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ /
proktā pauruṣaśabdena sā siddhyai śāstrayantritā

2.6.33

kriyayā spandadharmiṇyā svārthasādhakatā svayam /
sādhusaṃgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā

2.6.34

anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ vidurbudhāḥ /
sa yebhyaḥ prāpyate nityaṃ te sevyāḥ śāstrasādhavaḥ

2.6.35

devalokādihāgatya lokadvayahitaṃ bhavet /
prāktanaṃ pauruṣaṃ tadvai daivaśabdena kathyate

2.6.36

tadyuktametadetasminnāsti nāpavadāmahe /
mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivaṃ manyante ye kṣayaṃ gatāḥ

2.6.37

nityaṃ svapauruṣādeva lokadvayahitaṃ bhavet /
hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā

2.6.38

adyaivaṃ prāktanī tasmādyatnādyaḥ kāryavānbhavet /
karāmalakavaddṛṣṭaṃ pauruṣādeva tatphalam /
mūḍhaḥ pratyakṣamutsṛjya daivamohe nimajjati

2.6.39

sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ
nijavikalpabalādupakalpitam /
tadanapekṣya hi daivamasanmayaṃ
śraya śubhāśaya pauruṣamātmanaḥ

2.6.40

śāstraiḥ sadācaravijṛmbhitadeśadharmairya-
tkalpitaṃ phalamatīva ciraprarūḍham /
tasminhṛdi sphurati copanameti citta-
maṅgāvalī tadanu pauruṣametadāhuḥ

2.6.41

buddhvaiva pauruṣaphalaṃ puruṣatvameta-
dātmaprayatnaparataiva sadaiva kāryā /
neyā tataḥ saphalatāṃ paramāmathāsau
sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena

2.6.42

daivapauruṣavicāracārubhi-
ścedamācaritamātmapauruṣam /
nityameva jayatīti bhāvitaiḥ
kārya āryajanasevayodyamaḥ

2.6.43

janmaprabandhamayamāmayameṣa jīvo
buddhvaihikaṃ sahajapauruṣameva siddhyai /
śāntiṃ nayatvavitathena varauṣadhena
mṛṣṭena tuṣṭaparapaṇḍitasevanena

2.6.6

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe daivanirākaraṇaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc