Yoga Vasistha · Chapter 2.14
caturdaśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
śāstrāvabodhāmalayā dhiyā paramapūtayā /
kartavyaḥ kāraṇajñena vicāro'niśamātmanaḥ
vicārāttīkṣṇatāmetya dhīḥ paśyati paraṃ padam /
dīrghasaṃsārarogasya vicāro hi mahauṣadham
āpadvanamanantehāparipallavitākṛti /
vicārakrakacacchinnaṃ naiva bhūyaḥ prarohati
mohena bandhunāśeṣu saṃkaṭeṣu śameṣu ca /
sarvaṃ vyāptaṃ mahāprājña vicāro hi satāṃ gatiḥ
na vicāraṃ vinā kaścidupāyo'sti vipaścitām /
vicārādaśubhaṃ tyaktvā śubhamāyāti dhīḥ satām
balaṃ buddhiśca tejaśca pratipattiḥ kriyāphalam /
phalantyetāni sarvāṇi vicāreṇaiva dhīmatām
yuktāyuktamahādīpamabhivāñchitasādhakam /
sphāraṃ vicāramāśritya saṃsārajaladhiṃ taret
ālūnahṛdayāmbhojānmahāmohamataṅgajān /
vidārayati śuddhātmā vicāro nāma kesarī
mūḍhāḥ kālavaśeneha yadgatāḥ paramaṃ padam /
tadvicārapradīpasya vijṛmbhitamanuttamam
rājyāni saṃpadaḥ sphārā bhogo mokṣaśca śāśvataḥ /
vicārakalpavṛkṣasya phalānyetāni rāghava
yā vivekavikāsinyo matayo mahatāmiha /
na tā vipadi majjanti tumbakānīva vāriṇi
vicārodayakāriṇyā dhiyā vyavaharanti ye /
phalānāmatyudārāṇāṃ bhājanaṃ hi bhavanti te
mūrkhahṛtkānanasthānāmāśāprathamarodhinām /
avicārakarañjānāṃ mañjaryo duḥkharītayaḥ
kajjalakṣodamalinā madirāmadadharmiṇī /
avicāramayī nidrā yātu te rāghava kṣayam
mahāpadatidīrgheṣu sadvicāraparo naraḥ /
na nimajjati moheṣu tejorāśistamaḥsviva
mānase sarasi svacche vicārakamalotkaraḥ /
nūnaṃ vikasito yasya himavāniva bhāti saḥ
vicāravikalā yasya matirmāndyamupeyuṣaḥ /
tasyodetyaśaniścandrānmudhā yakṣaḥ śiśoriva
duḥkhakhaṇḍakamasthūlaṃ vipannavalatāmadhuḥ /
rāma dūre parityājyo nirviveko narādhamaḥ
ye kecana durārambhā durācārā durādhayaḥ /
avicāreṇa te bhānti vetālāstamasā yathā
avicāriṇamekāntavanadrumasadharmakam /
akṣamaṃ sādhukāryeṣu dūre kuru raghūdvaha
viviktaṃ hi mano jantorāśāvaivaśyavarjitam /
parāṃ nirvṛtimabhyeti pūrṇacandra ivātmani
vivekitoditā dehe sarvaṃ śītalayatyalam /
alaṃkaroti cātyantaṃ jyotsneva bhuvanaṃ yathā
paramārthapatākāyā dhiyo dhavalacāmaram /
vicāro rājate janto rajanyāmiva candramāḥ
vicāracāravo jīvā bhāsayanto diśo daśa /
bhānti bhāskaravannūnaṃ bhūyo bhavabhayāpahāḥ
bālasya svamanomohakalpitaḥ prāṇahārakaḥ /
rātrau nabhasi vetālo vicāreṇa vilīyate
sarvaṃ eva jagadbhāvā avicāreṇa cāravaḥ /
avidyamānasadbhāvā vicāraviśarāravaḥ
puṃso nijamanomohakalpito'nalpaduḥkhadaḥ /
saṃsāraciravetālo vicāreṇa vilīyate
samaṃ sukhaṃ nirābādhamanantamanapāśrayam /
viddhīmaṃ kevalībhāvaṃ vicāroccataroḥ phalam
acalasthititodārā prakaṭābhogatejasā /
tena niṣkāmatodeti śītatevendunoditā
svavicāramahauṣadhyā sādhuścittaniṣaṇṇayā /
tayottamatvapradayā nābhivāñchati nojjhati
tatpadālambanaṃ cetaḥ sphāramābhāsamāgatam /
nāstameti na codeti khamivātitatāntaram
na dadāti na cādatte na connamati śāmyati /
kevalaṃ sākṣivatpaśyañjagadābhogi tiṣṭhati
na ca śāmyati nāpyantarnāpi bāhye'vatiṣṭhati /
na ca naiṣkarmyamādatte na ca karmaṇi majjati
upekṣate gataṃ vastu saṃprāptamanuvartate /
na kṣubdho na ca vā'kṣubdho bhāti pūrṇa ivārṇavaḥ
evaṃ pūrṇena manasā mahātmāno mahāśayāḥ /
jīvanmuktā jagatyasminviharantīha yoginaḥ
uṣitvā suciraṃ kālaṃ dhīrāste yāvadīpsitam /
te tamante parityajya yānti kevalatāṃ tatām
ko'haṃ kasya ca saṃsāra ityāpadyapi dhīmatā /
cintanīyaṃ prayatnena sapratīkāramātmanā
kāryasaṃkaṭasaṃdehaṃ rājā jānāti rāghava /
niṣphalaṃ saphalaṃ vāpi vicāreṇaiva nānyathā
vedavedāntasriddhāntasthitayaḥ sthitikāraṇam /
nirṇīyante vicāreṇa dīpena ca bhuvo niśi
anaṣṭamandhakāreṣu bahutejaḥsvajihmitam /
paśyatyapi vyavahitaṃ vicāraścārulocanam
vivekāndho hi jātyandhaḥ śocyaḥ sarvasya durmatiḥ /
divyacakṣurvivekātmā jayatyakhilavastuṣu
paramātmamayī mānyā mahānandaikasādhinī /
kṣaṇamekaṃ parityājyā na vicāracamatkṛtiḥ
vicāracārupuruṣo mahatāmapi rocate /
paripakvacamatkāraṃ sahakāraphalaṃ yathā
vicārakāntamatayo nānekeṣu punaḥpunaḥ /
luṭhanti duḥkhaśvabhreṣu jñātādhvagatayo narāḥ
naca rauti tathā rogī nānarthaśatajarjaraḥ /
avicāravinaṣṭātmā yathā'jñaḥ pariroditi
varaṃ kardamamekatvaṃ malakīṭakatā varam /
varamandhaguhāhitvaṃ na narasyāvicāritā
sarvānarthanijāvāsaṃ sarvasādhutiraskṛtam / /
sarvadausthityasīmāntamavicāraṃ parityajet
nityaṃ vicārayuktena bhavitavyaṃ mahātmanā /
tathāndhakūpe patatāṃ vicāro hyavalambanam
svayamevātmanātmānamavaṣṭabhya vicārataḥ /
saṃsāramohajaladhestārayetsvamanomṛgam
ko'haṃ kathamayaṃ doṣaḥ saṃsārākhya upāgataḥ /
nyāyeneti parāmarśo vicāra iti kathyate
andhāndhamohasudhanaṃ ciraṃ duḥkhāya kevalam /
kṛtaṃ śilāyā hṛdayaṃ durmateścāvicāriṇaḥ
bhāvābhāvagrahotsargadṛśāmiha hi rāghava /
na vicārādṛte tattvaṃ jñāyate sādhu kiṃcana
vicārājjñāyate tattvaṃ tattvādviśrāntirātmani /
ato manasi śāntatvaṃ sarvaduḥkhaparikṣayaḥ
saphalatā phalate bhuvi karmaṇāṃ
prakaṭatāṃ kila gacchati uttamām /
sphuṭavicāradṛśaiva vicāritā
śamavate bhavate ca virocatām
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe vicāranirūpaṇaṃ nāma caturdaśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0