Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 2.14

2.14.14

caturdaśaḥ sargaḥ

2.14.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
śāstrāvabodhāmalayā dhiyā paramapūtayā /
kartavyaḥ kāraṇajñena vicāro'niśamātmanaḥ

2.14.2

vicārāttīkṣṇatāmetya dhīḥ paśyati paraṃ padam /
dīrghasaṃsārarogasya vicāro hi mahauṣadham

2.14.3

āpadvanamanantehāparipallavitākṛti /
vicārakrakacacchinnaṃ naiva bhūyaḥ prarohati

2.14.4

mohena bandhunāśeṣu saṃkaṭeṣu śameṣu ca /
sarvaṃ vyāptaṃ mahāprājña vicāro hi satāṃ gatiḥ

2.14.5

na vicāraṃ vinā kaścidupāyo'sti vipaścitām /
vicārādaśubhaṃ tyaktvā śubhamāyāti dhīḥ satām

2.14.6

balaṃ buddhiśca tejaśca pratipattiḥ kriyāphalam /
phalantyetāni sarvāṇi vicāreṇaiva dhīmatām

2.14.7

yuktāyuktamahādīpamabhivāñchitasādhakam /
sphāraṃ vicāramāśritya saṃsārajaladhiṃ taret

2.14.8

ālūnahṛdayāmbhojānmahāmohamataṅgajān /
vidārayati śuddhātmā vicāro nāma kesarī

2.14.9

mūḍhāḥ kālavaśeneha yadgatāḥ paramaṃ padam /
tadvicārapradīpasya vijṛmbhitamanuttamam

2.14.10

rājyāni saṃpadaḥ sphārā bhogo mokṣaśca śāśvataḥ /
vicārakalpavṛkṣasya phalānyetāni rāghava

2.14.11

yā vivekavikāsinyo matayo mahatāmiha /
na tā vipadi majjanti tumbakānīva vāriṇi

2.14.12

vicārodayakāriṇyā dhiyā vyavaharanti ye /
phalānāmatyudārāṇāṃ bhājanaṃ hi bhavanti te

2.14.13

mūrkhahṛtkānanasthānāmāśāprathamarodhinām /
avicārakarañjānāṃ mañjaryo duḥkharītayaḥ

2.14.14

kajjalakṣodamalinā madirāmadadharmiṇī /
avicāramayī nidrā yātu te rāghava kṣayam

2.14.15

mahāpadatidīrgheṣu sadvicāraparo naraḥ /
na nimajjati moheṣu tejorāśistamaḥsviva

2.14.16

mānase sarasi svacche vicārakamalotkaraḥ /
nūnaṃ vikasito yasya himavāniva bhāti saḥ

2.14.17

vicāravikalā yasya matirmāndyamupeyuṣaḥ /
tasyodetyaśaniścandrānmudhā yakṣaḥ śiśoriva

2.14.18

duḥkhakhaṇḍakamasthūlaṃ vipannavalatāmadhuḥ /
rāma dūre parityājyo nirviveko narādhamaḥ

2.14.19

ye kecana durārambhā durācārā durādhayaḥ /
avicāreṇa te bhānti vetālāstamasā yathā

2.14.20

avicāriṇamekāntavanadrumasadharmakam /
akṣamaṃ sādhukāryeṣu dūre kuru raghūdvaha

2.14.21

viviktaṃ hi mano jantorāśāvaivaśyavarjitam /
parāṃ nirvṛtimabhyeti pūrṇacandra ivātmani

2.14.22

vivekitoditā dehe sarvaṃ śītalayatyalam /
alaṃkaroti cātyantaṃ jyotsneva bhuvanaṃ yathā

2.14.23

paramārthapatākāyā dhiyo dhavalacāmaram /
vicāro rājate janto rajanyāmiva candramāḥ

2.14.24

vicāracāravo jīvā bhāsayanto diśo daśa /
bhānti bhāskaravannūnaṃ bhūyo bhavabhayāpahāḥ

2.14.25

bālasya svamanomohakalpitaḥ prāṇahārakaḥ /
rātrau nabhasi vetālo vicāreṇa vilīyate

2.14.26

sarvaṃ eva jagadbhāvā avicāreṇa cāravaḥ /
avidyamānasadbhāvā vicāraviśarāravaḥ

2.14.27

puṃso nijamanomohakalpito'nalpaduḥkhadaḥ /
saṃsāraciravetālo vicāreṇa vilīyate

2.14.28

samaṃ sukhaṃ nirābādhamanantamanapāśrayam /
viddhīmaṃ kevalībhāvaṃ vicāroccataroḥ phalam

2.14.29

acalasthititodārā prakaṭābhogatejasā /
tena niṣkāmatodeti śītatevendunoditā

2.14.30

svavicāramahauṣadhyā sādhuścittaniṣaṇṇayā /
tayottamatvapradayā nābhivāñchati nojjhati

2.14.31

tatpadālambanaṃ cetaḥ sphāramābhāsamāgatam /
nāstameti na codeti khamivātitatāntaram

2.14.32

na dadāti na cādatte na connamati śāmyati /
kevalaṃ sākṣivatpaśyañjagadābhogi tiṣṭhati

2.14.33

na ca śāmyati nāpyantarnāpi bāhye'vatiṣṭhati /
na ca naiṣkarmyamādatte na ca karmaṇi majjati

2.14.34

upekṣate gataṃ vastu saṃprāptamanuvartate /
na kṣubdho na ca vā'kṣubdho bhāti pūrṇa ivārṇavaḥ

2.14.35

evaṃ pūrṇena manasā mahātmāno mahāśayāḥ /
jīvanmuktā jagatyasminviharantīha yoginaḥ

2.14.36

uṣitvā suciraṃ kālaṃ dhīrāste yāvadīpsitam /
te tamante parityajya yānti kevalatāṃ tatām

2.14.37

ko'haṃ kasya ca saṃsāra ityāpadyapi dhīmatā /
cintanīyaṃ prayatnena sapratīkāramātmanā

2.14.38

kāryasaṃkaṭasaṃdehaṃ rājā jānāti rāghava /
niṣphalaṃ saphalaṃ vāpi vicāreṇaiva nānyathā

2.14.39

vedavedāntasriddhāntasthitayaḥ sthitikāraṇam /
nirṇīyante vicāreṇa dīpena ca bhuvo niśi

2.14.40

anaṣṭamandhakāreṣu bahutejaḥsvajihmitam /
paśyatyapi vyavahitaṃ vicāraścārulocanam

2.14.41

vivekāndho hi jātyandhaḥ śocyaḥ sarvasya durmatiḥ /
divyacakṣurvivekātmā jayatyakhilavastuṣu

2.14.42

paramātmamayī mānyā mahānandaikasādhinī /
kṣaṇamekaṃ parityājyā na vicāracamatkṛtiḥ

2.14.43

vicāracārupuruṣo mahatāmapi rocate /
paripakvacamatkāraṃ sahakāraphalaṃ yathā

2.14.44

vicārakāntamatayo nānekeṣu punaḥpunaḥ /
luṭhanti duḥkhaśvabhreṣu jñātādhvagatayo narāḥ

2.14.45

naca rauti tathā rogī nānarthaśatajarjaraḥ /
avicāravinaṣṭātmā yathā'jñaḥ pariroditi

2.14.46

varaṃ kardamamekatvaṃ malakīṭakatā varam /
varamandhaguhāhitvaṃ na narasyāvicāritā

2.14.47

sarvānarthanijāvāsaṃ sarvasādhutiraskṛtam / /
sarvadausthityasīmāntamavicāraṃ parityajet

2.14.48

nityaṃ vicārayuktena bhavitavyaṃ mahātmanā /
tathāndhakūpe patatāṃ vicāro hyavalambanam

2.14.49

svayamevātmanātmānamavaṣṭabhya vicārataḥ /
saṃsāramohajaladhestārayetsvamanomṛgam

2.14.50

ko'haṃ kathamayaṃ doṣaḥ saṃsārākhya upāgataḥ /
nyāyeneti parāmarśo vicāra iti kathyate

2.14.51

andhāndhamohasudhanaṃ ciraṃ duḥkhāya kevalam /
kṛtaṃ śilāyā hṛdayaṃ durmateścāvicāriṇaḥ

2.14.52

bhāvābhāvagrahotsargadṛśāmiha hi rāghava /
na vicārādṛte tattvaṃ jñāyate sādhu kiṃcana

2.14.53

vicārājjñāyate tattvaṃ tattvādviśrāntirātmani /
ato manasi śāntatvaṃ sarvaduḥkhaparikṣayaḥ

2.14.54

saphalatā phalate bhuvi karmaṇāṃ
prakaṭatāṃ kila gacchati uttamām /
sphuṭavicāradṛśaiva vicāritā
śamavate bhavate ca virocatām

2.14.14

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe vicāranirūpaṇaṃ nāma caturdaśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc