Yoga Vasistha · Chapter 2.13
trayodaśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya dṛṣṭātmānaḥ subuddhayaḥ /
vicarantīha saṃsāre mahānto'bhyuditā iva
na śocanti na vāñchanti na yācante śubhāśubham /
sarvameva ca kurvanti na kurvantīha kiṃcana
svacchamevāvatiṣṭhante svacchaṃ kurvanti yānti hi /
heyopādeyatāpakṣarahitāḥ svātmani sthitāḥ
āyānti ca na cāyānti prayānti ca na yānti ca /
kurvantyapi na kurvanti na vadanti vadanti ca
ye kecana samārambhā yāśca kāścana dṛṣṭayaḥ /
heyopādeyatastāstāḥ kṣīyante'dhigate pade
parityaktasamastehaṃ manomadhuravṛttimat /
sarvataḥ sukhamabhyeti candrabimba iva sthitam
api nirmananārambhamavyastākhilakautukam /
ātmanyeva na mātyantarindāviva rasāyanam
na karotīndrajālāni nānudhāvati vāsanām /
bālacāpalamutsṛjya pūrvameva virājate
evaṃvidhā hi vṛttaya ātmatattvāvalokanāllabhyante
nānyathā
tasmādvicāreṇātmaivānveṣṭavya upāsanīyo jñātavyo
yāvajjīvaṃ puruṣeṇa netaraditi
svānubhūteśca śāstrasya guroścaivaikavākyatā /
yasyābhyāsena tenātmā santatenāvalokyate
avahelitaśāstrārthairavajñātamahājanaiḥ /
kaṣṭāmapyāpadaṃ prāpto na mūḍhaiḥ samatāmiyāt
na vyādhirna viṣaṃ nāpattathā nādhiśca bhūtale /
khedāya svaśarīrasthaṃ maurkhyamekaṃ yathā nṛṇām
kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ śrutaṃ śāstramidaṃ yathā /
maurkhyāpahaṃ tathā śāstramanyadasti na kiṃcana
idaṃ śrāvyaṃ sukhakaraṃ yathā dṛṣṭāntasundaram /
aviruddhamaśeṣeṇa śāstraṃ vākyārthabandhunā
āpado yā duruttārā yāśca tucchāḥ kuyonayaḥ /
tāstā maurkhyātprasūyante khadirādiva kaṇṭakāḥ
varaṃ śarāvahastasya cāṇḍālāgāravīthiṣu /
bhikṣārthamaṭanaṃ rāma na maurkhyahatajīvitam
varaṃ ghorāndhakūpeṣu koṭareṣveva bhūruhām /
andhakīṭatvamekānte na maurkhyamatiduḥkhadam
imamālokamāsādya mokṣopāyamayaṃ janaḥ /
andhatāmeti na punaḥ kaścinmohatamasyapi
tāvannayati saṃkocaṃ tṛṣṇā vai mānavāmbujam /
yāvadvivekasūryasya noditā vimalā prabhā
saṃsāraduḥkhamokṣārthe mādṛśaiḥ saha bandhubhiḥ /
svarūpamātmano jñātvā guruśāstrapramāṇataḥ
jīvanmuktāścarantīha yathā hariharādayaḥ /
yathā brahmarṣayaścānye tathā vihara rāghava
anantānīha duḥkhāni sukhaṃ tṛṇalavopamam /
nātaḥ sukheṣu badhnīyāddṛṣṭiṃ duḥkhānubandhiṣu
yadanantamanāyāsaṃ tatpadaṃ sārasiddhaye /
sādhanīyaṃ prayatnena puruṣeṇa vijānatā
ta eva puruṣārthasya bhājanaṃ puruṣottamāḥ /
anuttamapadālambi mano yeṣāṃ gatajvaram
saṃbhogāśanamātreṇa rājyādiṣu sukheṣu ye /
saṃtuṣṭā duṣṭamanaso viddhi tānandhadardurān
ye śaṭheṣu duranteṣu duṣkṛtārambhaśāliṣu /
dviṣatsu mitrarūpeṣu bhaktā vai bhogabhogiṣu
te yānti durgamāddurgaṃ duḥkhādduḥkhaṃ bhayādbhayam /
narakānnarakaṃ mūḍhā mohamantharabuddhayaḥ
parasparavināśokteḥ śreyaḥstho na kadācana /
sukhaduḥkhadaśe rāma taḍitprasarabhaṅgure
ye viraktā mahātmānaḥ suviviktā bhavādṛśāḥ /
puruṣānviddhi tānvandyānbhogamokṣaikabhājanān
vivekaṃ paramāśritya vairāgyābhyāsayogataḥ /
saṃsārasaritaṃ ghorāmimāmāpadamuttaret
na svaptavyaṃ ca saṃsāramāyāsviha vijānatā /
viṣamūrcchanasaṃmohadāyinīṣu vivekinā
saṃsāramimamāsādya yastiṣṭhatyavahelayā /
jvalitasya gṛhasyoccaiḥ śete tārṇasya saṃstare
yatprāpya na nivartante yadāsādya na śocati /
tatpadaṃ śemuṣīlabhyamastyevātra na saṃśayaḥ
nāsti cettadvicāreṇa doṣaḥ ko bhavatāṃ bhavet /
asti cettatsamuttīrṇā bhaviṣyatha bhavārṇavāt
pravṛttiḥ puruṣasyeha mokṣopāyavicāraṇe /
yadā bhavatyāśu tadā mokṣabhāgī sa ucyate
anapāyi nirāśaṅkaṃ svāsthyaṃ vigatavibhramam /
na vinā kevalībhāvādvidyate bhuvanatraye
tatprāptāvuttamaprāptau na kleśa upajāyate /
na dhanānyupakurvanti na mitrāṇi na bāndhavāḥ
na hastapādacalanaṃ na deśāntarasaṃgamaḥ /
na kāyakleśavaidhuryaṃ na tīrthāyatanāśrayāḥ
puruṣārthaikasādhyena vāsanaikārthakarmaṇā /
kevalaṃ tanmanomātrajayenāsādyate padam
vivekamātrasādhyaṃ tadvicāraikāntaniścayam /
tyajatā duḥkhajālāni nareṇaitadavāpyate
sukhasevyāsanasthena tadvicārayatā svayam /
na śocyate padaṃ prāpya na sa bhūyo hi jāyate
tatsamastasukhāsārasīmāntaṃ sādhavo viduḥ /
tadanuttamaniṣpandaṃ paramāhū rasāyanam
kṣayitvātsarvabhāvānāṃ svargamānuṣyayordvayoḥ /
sukhaṃ nāstyeva salilaṃ mṛgatṛṣṇāsvivaitayoḥ
ato manojayaścintyaḥ śamasaṃtoṣasādhanaḥ /
anantasamasaṃyogastasmādānanda āpyate
tiṣṭhatā gacchatā caiva patatā bhramatā tathā /
rakṣasā dānavenāpi devena puruṣeṇa vā
manaḥ praśamanodbhūttaṃ tatprāpyaṃ paramaṃ sukham /
vikāsiśamapuṣpasya vivekoccataroḥ phalam
vyavahārapareṇāpi kāryavṛndamavindatā /
bhānunevāmbarasthena nojjhyate na ca vāñchayate
manaḥpraśāntamatyacchaṃ viśrāntaṃ vigatabhramam /
anīhaṃ vigatābhīṣṭaṃ nābhivāñchati nojjhati
mokṣadvāre dvārapālānimāñchraṇu yathākramam /
yeṣāmekatamāsaktyā mokṣadvāraṃ praviśyate/
sukhadoṣadaśādīrghā saṃsāramarumaṇḍalī /
jantoḥ śītalatāmeti śītaraśmeḥ samaprabhā
śamenāsādyate śreyaḥ śamo hi paramaṃ padam /
śamaḥ śivaḥ śamaḥ śānti śamo bhrāntinivāraṇam
puṃsaḥ praśamatṛptasya śītalācchatarātmanaḥ /
śamabhūṣitacittasya śatrurapyeti mitratām
śamacandramasā yeṣāmāśayaḥ samalaṃkṛtaḥ /
kṣīrodānāmivodeti teṣāṃ paramaśuddhatā
hṛtkuśeśayakośeṣu yeṣāṃ śamakuśeśayam /
satāṃ vikasitaṃ te hi dvihṛtpadmāḥ samā hareḥ
śamaśrīḥ śobhate yeṣāṃ mukhendāvakalaṅkite /
te kulīnendavo vandyāḥ saundaryavijitendriyāḥ
trailokyodaravartinyo nānandāya tathā śriyaḥ /
sāmrājyasaṃpatpratimā yathā śamavibhūtayaḥ
yāni duḥkhāni yā tṛṣṇā duḥsahā ye durādhayaḥ /
tatsarvaṃ śāntacetaḥsu tamo'rkeṣviva naśyati
mano hi sarvabhūtānāṃ prasādamadhigacchati /
na tathendoryathā śānte jane janitakautukam
śamaśālini sauhārdavati sarveṣu jantuṣu /
sujane paramaṃ tattvaṃ svayameva prasīdati
mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca /
viśvāsamiha bhūtāni sarvāṇi śamaśālini
na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅganena ca /
tathā sukhamavāpnoti śamenāntaryathā manaḥ
sarvādhivyādhicalitaṃ krāntaṃ tṛṣṇāvaratrayā /
manaḥ śamāmṛtāsekaiḥ samāśvāsaya rāghava
yatkaroṣi yadaśnāsi śamaśītalayā dhiyā /
tatrātisvadate svādu netarattāta mānase
śamāmṛtarasācchannaṃ mano yāmeti nirvṛtim /
chinnānyapi tayāṅgāni manye rohanti rāghava
na piśācā na rakṣāṃsi na daityā na ca śatravaḥ /
na ca vyāghrabhujaṅgā vā dviṣanti śamaśālinam
susaṃnaddhasamastāṅgaṃ praśamāmṛtavarmaṇā /
vedhayanti na duḥkhāni śarā vajraśilāmiva
na tathā śobhate rājā apyantaḥpurasaṃsthitaḥ /
samayā svacchayā buddhyā yathopaśamaśīlayā
prāṇātpriyataraṃ dṛṣṭvā tuṣṭimeti na vai janaḥ /
yāmāyāti janaḥ śāntimavalokya śamāśayam
samayā śamaśālinyā vṛttyā yaḥ sādhu vartate /
abhinanditayā loke jīvatīha sa netaraḥ
anuddhatamanāḥ śāntaḥ sādhuḥ karma karoti yat /
tatsarvamabhinandanti tasyemā bhūtajātayaḥ
śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham /
na hṛṣyati glāyati yaḥ sa śānta iti kathyate
yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu bhāvi kāṅkṣati nojjhati /
jitvendriyāṇi yatnena sa śānta iti kathyate
spṛṣṭvā'vadātayā buddhyā yathaivāntastathā bahiḥ /
dṛśyante yatra kāryāṇi sa śānta iti kathyate
tuṣārakarabimbābhaṃ mano yasya nirākulam /
maraṇotsavayuddheṣu sa śānta iti kathyate
sthito'pi na sthita iva na hṛṣyati na kupyati /
yaḥ suṣuptasamaḥ svasthaḥ sa śānta iti kathyate
amṛtasyandasubhagā yasya sarvajanaṃ prati /
dṛṣṭiḥ prasarati prītā sa śānta iti kathyate
yo'ntaḥ śītalatāṃ yāto yo bhāveṣu na majjati /
vyavahārī na saṃmūḍhaḥ sa śānta iti kathyate
apyāpatsu durantāsu kalpānteṣu mahatsvapi /
tucche'haṃ na mano yasya sa śānta iti kathyate
ākāśasadṛśī yasya puṃsaḥ saṃvyavahāriṇaḥ /
kalaṅkameti na matiḥ sa śānta iti kathyate
tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca /
balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavāneva rājate
śamasaṃsaktamanasāṃ mahatāṃ guṇaśālinām /
udeti nirvṛtiścittājjyotsneva sitarociṣaḥ
sīmānto guṇapūgānāṃ pauruṣaikāntabhūṣaṇam /
saṃkaṭeṣu bhayasthāne śamaḥ śrīmānvirājate
śamamamṛtamahāryamāryaguptaṃ
paramavalambya paraṃ padaṃ prayātāḥ /
raghutanaya yathā mahānubhāvāḥ
kramamanupālaya siddhaye tameva
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe śamanirūpaṇaṃ nāma trayodaśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0