Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 2.13

2.13.13

trayodaśaḥ sargaḥ

2.13.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya dṛṣṭātmānaḥ subuddhayaḥ /
vicarantīha saṃsāre mahānto'bhyuditā iva

2.13.2

na śocanti na vāñchanti na yācante śubhāśubham /
sarvameva ca kurvanti na kurvantīha kiṃcana

2.13.3

svacchamevāvatiṣṭhante svacchaṃ kurvanti yānti hi /
heyopādeyatāpakṣarahitāḥ svātmani sthitāḥ

2.13.4

āyānti ca na cāyānti prayānti ca na yānti ca /
kurvantyapi na kurvanti na vadanti vadanti ca

2.13.5

ye kecana samārambhā yāśca kāścana dṛṣṭayaḥ /
heyopādeyatastāstāḥ kṣīyante'dhigate pade

2.13.6

parityaktasamastehaṃ manomadhuravṛttimat /
sarvataḥ sukhamabhyeti candrabimba iva sthitam

2.13.7

api nirmananārambhamavyastākhilakautukam /
ātmanyeva na mātyantarindāviva rasāyanam

2.13.8

na karotīndrajālāni nānudhāvati vāsanām /
bālacāpalamutsṛjya pūrvameva virājate

2.13.9

evaṃvidhā hi vṛttaya ātmatattvāvalokanāllabhyante
nānyathā

2.13.10

tasmādvicāreṇātmaivānveṣṭavya upāsanīyo jñātavyo
yāvajjīvaṃ puruṣeṇa netaraditi

2.13.11

svānubhūteśca śāstrasya guroścaivaikavākyatā /
yasyābhyāsena tenātmā santatenāvalokyate

2.13.12

avahelitaśāstrārthairavajñātamahājanaiḥ /
kaṣṭāmapyāpadaṃ prāpto na mūḍhaiḥ samatāmiyāt

2.13.13

na vyādhirna viṣaṃ nāpattathā nādhiśca bhūtale /
khedāya svaśarīrasthaṃ maurkhyamekaṃ yathā nṛṇām

2.13.14

kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ śrutaṃ śāstramidaṃ yathā /
maurkhyāpahaṃ tathā śāstramanyadasti na kiṃcana

2.13.13

idaṃ śrāvyaṃ sukhakaraṃ yathā dṛṣṭāntasundaram /
aviruddhamaśeṣeṇa śāstraṃ vākyārthabandhunā

2.13.16

āpado yā duruttārā yāśca tucchāḥ kuyonayaḥ /
tāstā maurkhyātprasūyante khadirādiva kaṇṭakāḥ

2.13.17

varaṃ śarāvahastasya cāṇḍālāgāravīthiṣu /
bhikṣārthamaṭanaṃ rāma na maurkhyahatajīvitam

2.13.18

varaṃ ghorāndhakūpeṣu koṭareṣveva bhūruhām /
andhakīṭatvamekānte na maurkhyamatiduḥkhadam

2.13.19

imamālokamāsādya mokṣopāyamayaṃ janaḥ /
andhatāmeti na punaḥ kaścinmohatamasyapi

2.13.20

tāvannayati saṃkocaṃ tṛṣṇā vai mānavāmbujam /
yāvadvivekasūryasya noditā vimalā prabhā

2.13.21

saṃsāraduḥkhamokṣārthe mādṛśaiḥ saha bandhubhiḥ /
svarūpamātmano jñātvā guruśāstrapramāṇataḥ

2.13.22

jīvanmuktāścarantīha yathā hariharādayaḥ /
yathā brahmarṣayaścānye tathā vihara rāghava

2.13.23

anantānīha duḥkhāni sukhaṃ tṛṇalavopamam /
nātaḥ sukheṣu badhnīyāddṛṣṭiṃ duḥkhānubandhiṣu

2.13.24

yadanantamanāyāsaṃ tatpadaṃ sārasiddhaye /
sādhanīyaṃ prayatnena puruṣeṇa vijānatā

2.13.25

ta eva puruṣārthasya bhājanaṃ puruṣottamāḥ /
anuttamapadālambi mano yeṣāṃ gatajvaram

2.13.26

saṃbhogāśanamātreṇa rājyādiṣu sukheṣu ye /
saṃtuṣṭā duṣṭamanaso viddhi tānandhadardurān

2.13.27

ye śaṭheṣu duranteṣu duṣkṛtārambhaśāliṣu /
dviṣatsu mitrarūpeṣu bhaktā vai bhogabhogiṣu

2.13.28

te yānti durgamāddurgaṃ duḥkhādduḥkhaṃ bhayādbhayam /
narakānnarakaṃ mūḍhā mohamantharabuddhayaḥ

2.13.29

parasparavināśokteḥ śreyaḥstho na kadācana /
sukhaduḥkhadaśe rāma taḍitprasarabhaṅgure

2.13.30

ye viraktā mahātmānaḥ suviviktā bhavādṛśāḥ /
puruṣānviddhi tānvandyānbhogamokṣaikabhājanān

2.13.31

vivekaṃ paramāśritya vairāgyābhyāsayogataḥ /
saṃsārasaritaṃ ghorāmimāmāpadamuttaret

2.13.32

na svaptavyaṃ ca saṃsāramāyāsviha vijānatā /
viṣamūrcchanasaṃmohadāyinīṣu vivekinā

2.13.33

saṃsāramimamāsādya yastiṣṭhatyavahelayā /
jvalitasya gṛhasyoccaiḥ śete tārṇasya saṃstare

2.13.34

yatprāpya na nivartante yadāsādya na śocati /
tatpadaṃ śemuṣīlabhyamastyevātra na saṃśayaḥ

2.13.35

nāsti cettadvicāreṇa doṣaḥ ko bhavatāṃ bhavet /
asti cettatsamuttīrṇā bhaviṣyatha bhavārṇavāt

2.13.36

pravṛttiḥ puruṣasyeha mokṣopāyavicāraṇe /
yadā bhavatyāśu tadā mokṣabhāgī sa ucyate

2.13.37

anapāyi nirāśaṅkaṃ svāsthyaṃ vigatavibhramam /
na vinā kevalībhāvādvidyate bhuvanatraye

2.13.38

tatprāptāvuttamaprāptau na kleśa upajāyate /
na dhanānyupakurvanti na mitrāṇi na bāndhavāḥ

2.13.39

na hastapādacalanaṃ na deśāntarasaṃgamaḥ /
na kāyakleśavaidhuryaṃ na tīrthāyatanāśrayāḥ

2.13.40

puruṣārthaikasādhyena vāsanaikārthakarmaṇā /
kevalaṃ tanmanomātrajayenāsādyate padam

2.13.41

vivekamātrasādhyaṃ tadvicāraikāntaniścayam /
tyajatā duḥkhajālāni nareṇaitadavāpyate

2.13.42

sukhasevyāsanasthena tadvicārayatā svayam /
na śocyate padaṃ prāpya na sa bhūyo hi jāyate

2.13.43

tatsamastasukhāsārasīmāntaṃ sādhavo viduḥ /
tadanuttamaniṣpandaṃ paramāhū rasāyanam

2.13.44

kṣayitvātsarvabhāvānāṃ svargamānuṣyayordvayoḥ /
sukhaṃ nāstyeva salilaṃ mṛgatṛṣṇāsvivaitayoḥ

2.13.45

ato manojayaścintyaḥ śamasaṃtoṣasādhanaḥ /
anantasamasaṃyogastasmādānanda āpyate

2.13.46

tiṣṭhatā gacchatā caiva patatā bhramatā tathā /
rakṣasā dānavenāpi devena puruṣeṇa vā

2.13.47

manaḥ praśamanodbhūttaṃ tatprāpyaṃ paramaṃ sukham /
vikāsiśamapuṣpasya vivekoccataroḥ phalam

2.13.48

vyavahārapareṇāpi kāryavṛndamavindatā /
bhānunevāmbarasthena nojjhyate na ca vāñchayate

2.13.49

manaḥpraśāntamatyacchaṃ viśrāntaṃ vigatabhramam /
anīhaṃ vigatābhīṣṭaṃ nābhivāñchati nojjhati

2.13.50

mokṣadvāre dvārapālānimāñchraṇu yathākramam /
yeṣāmekatamāsaktyā mokṣadvāraṃ praviśyate/

2.13.51

sukhadoṣadaśādīrghā saṃsāramarumaṇḍalī /
jantoḥ śītalatāmeti śītaraśmeḥ samaprabhā

2.13.52

śamenāsādyate śreyaḥ śamo hi paramaṃ padam /
śamaḥ śivaḥ śamaḥ śānti śamo bhrāntinivāraṇam

2.13.53

puṃsaḥ praśamatṛptasya śītalācchatarātmanaḥ /
śamabhūṣitacittasya śatrurapyeti mitratām

2.13.54

śamacandramasā yeṣāmāśayaḥ samalaṃkṛtaḥ /
kṣīrodānāmivodeti teṣāṃ paramaśuddhatā

2.13.55

hṛtkuśeśayakośeṣu yeṣāṃ śamakuśeśayam /
satāṃ vikasitaṃ te hi dvihṛtpadmāḥ samā hareḥ

2.13.56

śamaśrīḥ śobhate yeṣāṃ mukhendāvakalaṅkite /
te kulīnendavo vandyāḥ saundaryavijitendriyāḥ

2.13.57

trailokyodaravartinyo nānandāya tathā śriyaḥ /
sāmrājyasaṃpatpratimā yathā śamavibhūtayaḥ

2.13.58

yāni duḥkhāni yā tṛṣṇā duḥsahā ye durādhayaḥ /
tatsarvaṃ śāntacetaḥsu tamo'rkeṣviva naśyati

2.13.59

mano hi sarvabhūtānāṃ prasādamadhigacchati /
na tathendoryathā śānte jane janitakautukam

2.13.60

śamaśālini sauhārdavati sarveṣu jantuṣu /
sujane paramaṃ tattvaṃ svayameva prasīdati

2.13.61

mātarīva paraṃ yānti viṣamāṇi mṛdūni ca /
viśvāsamiha bhūtāni sarvāṇi śamaśālini

2.13.62

na rasāyanapānena na lakṣmyāliṅganena ca /
tathā sukhamavāpnoti śamenāntaryathā manaḥ

2.13.63

sarvādhivyādhicalitaṃ krāntaṃ tṛṣṇāvaratrayā /
manaḥ śamāmṛtāsekaiḥ samāśvāsaya rāghava

2.13.64

yatkaroṣi yadaśnāsi śamaśītalayā dhiyā /
tatrātisvadate svādu netarattāta mānase

2.13.65

śamāmṛtarasācchannaṃ mano yāmeti nirvṛtim /
chinnānyapi tayāṅgāni manye rohanti rāghava

2.13.66

na piśācā na rakṣāṃsi na daityā na ca śatravaḥ /
na ca vyāghrabhujaṅgā vā dviṣanti śamaśālinam

2.13.67

susaṃnaddhasamastāṅgaṃ praśamāmṛtavarmaṇā /
vedhayanti na duḥkhāni śarā vajraśilāmiva

2.13.68

na tathā śobhate rājā apyantaḥpurasaṃsthitaḥ /
samayā svacchayā buddhyā yathopaśamaśīlayā

2.13.69

prāṇātpriyataraṃ dṛṣṭvā tuṣṭimeti na vai janaḥ /
yāmāyāti janaḥ śāntimavalokya śamāśayam

2.13.70

samayā śamaśālinyā vṛttyā yaḥ sādhu vartate /
abhinanditayā loke jīvatīha sa netaraḥ

2.13.71

anuddhatamanāḥ śāntaḥ sādhuḥ karma karoti yat /
tatsarvamabhinandanti tasyemā bhūtajātayaḥ

2.13.72

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham /
na hṛṣyati glāyati yaḥ sa śānta iti kathyate

2.13.73

yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu bhāvi kāṅkṣati nojjhati /
jitvendriyāṇi yatnena sa śānta iti kathyate

2.13.74

spṛṣṭvā'vadātayā buddhyā yathaivāntastathā bahiḥ /
dṛśyante yatra kāryāṇi sa śānta iti kathyate

2.13.75

tuṣārakarabimbābhaṃ mano yasya nirākulam /
maraṇotsavayuddheṣu sa śānta iti kathyate

2.13.76

sthito'pi na sthita iva na hṛṣyati na kupyati /
yaḥ suṣuptasamaḥ svasthaḥ sa śānta iti kathyate

2.13.77

amṛtasyandasubhagā yasya sarvajanaṃ prati /
dṛṣṭiḥ prasarati prītā sa śānta iti kathyate

2.13.78

yo'ntaḥ śītalatāṃ yāto yo bhāveṣu na majjati /
vyavahārī na saṃmūḍhaḥ sa śānta iti kathyate

2.13.79

apyāpatsu durantāsu kalpānteṣu mahatsvapi /
tucche'haṃ na mano yasya sa śānta iti kathyate

2.13.80

ākāśasadṛśī yasya puṃsaḥ saṃvyavahāriṇaḥ /
kalaṅkameti na matiḥ sa śānta iti kathyate

2.13.81

tapasviṣu bahujñeṣu yājakeṣu nṛpeṣu ca /
balavatsu guṇāḍhyeṣu śamavāneva rājate

2.13.82

śamasaṃsaktamanasāṃ mahatāṃ guṇaśālinām /
udeti nirvṛtiścittājjyotsneva sitarociṣaḥ

2.13.83

sīmānto guṇapūgānāṃ pauruṣaikāntabhūṣaṇam /
saṃkaṭeṣu bhayasthāne śamaḥ śrīmānvirājate

2.13.84

śamamamṛtamahāryamāryaguptaṃ
paramavalambya paraṃ padaṃ prayātāḥ /
raghutanaya yathā mahānubhāvāḥ
kramamanupālaya siddhaye tameva

2.13.13

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mumukṣuvyavahāraprakaraṇe śamanirūpaṇaṃ nāma trayodaśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc