યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.14

ચતુર્દશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શાસ્ત્રાવબોધામલયા ધિયા પરમપૂતયા ।
કર્તવ્યઃ કારણજ્ઞેન વિચારોઽનિશમાત્મનઃ

વિચારાત્તીક્ષ્ણતામેત્ય ધીઃ પશ્યતિ પરં પદમ્ ।
દીર્ઘસંસારરોગસ્ય વિચારો હિ મહૌષધમ્

આપદ્વનમનન્તેહાપરિપલ્લવિતાકૃતિ ।
વિચારક્રકચચ્છિન્નં નૈવ ભૂયઃ પ્રરોહતિ

મોહેન બન્ધુનાશેષુ સંકટેષુ શમેષુ ચ ।
સર્વં વ્યાપ્તં મહાપ્રાજ્ઞ વિચારો હિ સતાં ગતિઃ

ન વિચારં વિના કશ્ચિદુપાયોઽસ્તિ વિપશ્ચિતામ્ ।
વિચારાદશુભં ત્યક્ત્વા શુભમાયાતિ ધીઃ સતામ્

બલં બુદ્ધિશ્ચ તેજશ્ચ પ્રતિપત્તિઃ ક્રિયાફલમ્ ।
ફલન્ત્યેતાનિ સર્વાણિ વિચારેણૈવ ધીમતામ્

યુક્તાયુક્તમહાદીપમભિવાઞ્છિતસાધકમ્ ।
સ્ફારં વિચારમાશ્રિત્ય સંસારજલધિં તરેત્

આલૂનહૃદયામ્ભોજાન્મહામોહમતઙ્ગજાન્ ।
વિદારયતિ શુદ્ધાત્મા વિચારો નામ કેસરી

મૂઢાઃ કાલવશેનેહ યદ્ગતાઃ પરમં પદમ્ ।
તદ્વિચારપ્રદીપસ્ય વિજૃમ્ભિતમનુત્તમમ્

રાજ્યાનિ સંપદઃ સ્ફારા ભોગો મોક્ષશ્ચ શાશ્વતઃ ।
વિચારકલ્પવૃક્ષસ્ય ફલાન્યેતાનિ રાઘવ

યા વિવેકવિકાસિન્યો મતયો મહતામિહ ।
ન તા વિપદિ મજ્જન્તિ તુમ્બકાનીવ વારિણિ

વિચારોદયકારિણ્યા ધિયા વ્યવહરન્તિ યે ।
ફલાનામત્યુદારાણાં ભાજનં હિ ભવન્તિ તે

મૂર્ખહૃત્કાનનસ્થાનામાશાપ્રથમરોધિનામ્ ।
અવિચારકરઞ્જાનાં મઞ્જર્યો દુઃખરીતયઃ

કજ્જલક્ષોદમલિના મદિરામદધર્મિણી ।
અવિચારમયી નિદ્રા યાતુ તે રાઘવ ક્ષયમ્

મહાપદતિદીર્ઘેષુ સદ્વિચારપરો નરઃ ।
ન નિમજ્જતિ મોહેષુ તેજોરાશિસ્તમઃસ્વિવ

માનસે સરસિ સ્વચ્છે વિચારકમલોત્કરઃ ।
નૂનં વિકસિતો યસ્ય હિમવાનિવ ભાતિ સઃ

વિચારવિકલા યસ્ય મતિર્માન્દ્યમુપેયુષઃ ।
તસ્યોદેત્યશનિશ્ચન્દ્રાન્મુધા યક્ષઃ શિશોરિવ

દુઃખખણ્ડકમસ્થૂલં વિપન્નવલતામધુઃ ।
રામ દૂરે પરિત્યાજ્યો નિર્વિવેકો નરાધમઃ

યે કેચન દુરારમ્ભા દુરાચારા દુરાધયઃ ।
અવિચારેણ તે ભાન્તિ વેતાલાસ્તમસા યથા

અવિચારિણમેકાન્તવનદ્રુમસધર્મકમ્ ।
અક્ષમં સાધુકાર્યેષુ દૂરે કુરુ રઘૂદ્વહ

વિવિક્તં હિ મનો જન્તોરાશાવૈવશ્યવર્જિતમ્ ।
પરાં નિર્વૃતિમભ્યેતિ પૂર્ણચન્દ્ર ઇવાત્મનિ

વિવેકિતોદિતા દેહે સર્વં શીતલયત્યલમ્ ।
અલંકરોતિ ચાત્યન્તં જ્યોત્સ્નેવ ભુવનં યથા

પરમાર્થપતાકાયા ધિયો ધવલચામરમ્ ।
વિચારો રાજતે જન્તો રજન્યામિવ ચન્દ્રમાઃ

વિચારચારવો જીવા ભાસયન્તો દિશો દશ ।
ભાન્તિ ભાસ્કરવન્નૂનં ભૂયો ભવભયાપહાઃ

બાલસ્ય સ્વમનોમોહકલ્પિતઃ પ્રાણહારકઃ ।
રાત્રૌ નભસિ વેતાલો વિચારેણ વિલીયતે

સર્વં એવ જગદ્ભાવા અવિચારેણ ચારવઃ ।
અવિદ્યમાનસદ્ભાવા વિચારવિશરારવઃ

પુંસો નિજમનોમોહકલ્પિતોઽનલ્પદુઃખદઃ ।
સંસારચિરવેતાલો વિચારેણ વિલીયતે

સમં સુખં નિરાબાધમનન્તમનપાશ્રયમ્ ।
વિદ્ધીમં કેવલીભાવં વિચારોચ્ચતરોઃ ફલમ્

અચલસ્થિતિતોદારા પ્રકટાભોગતેજસા ।
તેન નિષ્કામતોદેતિ શીતતેવેન્દુનોદિતા

સ્વવિચારમહૌષધ્યા સાધુશ્ચિત્તનિષણ્ણયા ।
તયોત્તમત્વપ્રદયા નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ

તત્પદાલમ્બનં ચેતઃ સ્ફારમાભાસમાગતમ્ ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ખમિવાતિતતાન્તરમ્

ન દદાતિ ન ચાદત્તે ન ચોન્નમતિ શામ્યતિ ।
કેવલં સાક્ષિવત્પશ્યઞ્જગદાભોગિ તિષ્ઠતિ

ન ચ શામ્યતિ નાપ્યન્તર્નાપિ બાહ્યેઽવતિષ્ઠતિ ।
ન ચ નૈષ્કર્મ્યમાદત્તે ન ચ કર્મણિ મજ્જતિ

ઉપેક્ષતે ગતં વસ્તુ સંપ્રાપ્તમનુવર્તતે ।
ન ક્ષુબ્ધો ન ચ વાઽક્ષુબ્ધો ભાતિ પૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ

એવં પૂર્ણેન મનસા મહાત્માનો મહાશયાઃ ।
જીવન્મુક્તા જગત્યસ્મિન્વિહરન્તીહ યોગિનઃ

ઉષિત્વા સુચિરં કાલં ધીરાસ્તે યાવદીપ્સિતમ્ ।
તે તમન્તે પરિત્યજ્ય યાન્તિ કેવલતાં તતામ્

કોઽહં કસ્ય ચ સંસાર ઇત્યાપદ્યપિ ધીમતા ।
ચિન્તનીયં પ્રયત્નેન સપ્રતીકારમાત્મના

કાર્યસંકટસંદેહં રાજા જાનાતિ રાઘવ ।
નિષ્ફલં સફલં વાપિ વિચારેણૈવ નાન્યથા

વેદવેદાન્તસ્રિદ્ધાન્તસ્થિતયઃ સ્થિતિકારણમ્ ।
નિર્ણીયન્તે વિચારેણ દીપેન ચ ભુવો નિશિ

અનષ્ટમન્ધકારેષુ બહુતેજઃસ્વજિહ્મિતમ્ ।
પશ્યત્યપિ વ્યવહિતં વિચારશ્ચારુલોચનમ્

વિવેકાન્ધો હિ જાત્યન્ધઃ શોચ્યઃ સર્વસ્ય દુર્મતિઃ ।
દિવ્યચક્ષુર્વિવેકાત્મા જયત્યખિલવસ્તુષુ

પરમાત્મમયી માન્યા મહાનન્દૈકસાધિની ।
ક્ષણમેકં પરિત્યાજ્યા ન વિચારચમત્કૃતિઃ

વિચારચારુપુરુષો મહતામપિ રોચતે ।
પરિપક્વચમત્કારં સહકારફલં યથા

વિચારકાન્તમતયો નાનેકેષુ પુનઃપુનઃ ।
લુઠન્તિ દુઃખશ્વભ્રેષુ જ્ઞાતાધ્વગતયો નરાઃ

નચ રૌતિ તથા રોગી નાનર્થશતજર્જરઃ ।
અવિચારવિનષ્ટાત્મા યથાઽજ્ઞઃ પરિરોદિતિ

વરં કર્દમમેકત્વં મલકીટકતા વરમ્ ।
વરમન્ધગુહાહિત્વં ન નરસ્યાવિચારિતા

સર્વાનર્થનિજાવાસં સર્વસાધુતિરસ્કૃતમ્ । ।
સર્વદૌસ્થિત્યસીમાન્તમવિચારં પરિત્યજેત્

નિત્યં વિચારયુક્તેન ભવિતવ્યં મહાત્મના ।
તથાન્ધકૂપે પતતાં વિચારો હ્યવલમ્બનમ્

સ્વયમેવાત્મનાત્માનમવષ્ટભ્ય વિચારતઃ ।
સંસારમોહજલધેસ્તારયેત્સ્વમનોમૃગમ્

કોઽહં કથમયં દોષઃ સંસારાખ્ય ઉપાગતઃ ।
ન્યાયેનેતિ પરામર્શો વિચાર ઇતિ કથ્યતે

અન્ધાન્ધમોહસુધનં ચિરં દુઃખાય કેવલમ્ ।
કૃતં શિલાયા હૃદયં દુર્મતેશ્ચાવિચારિણઃ

ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગદૃશામિહ હિ રાઘવ ।
ન વિચારાદૃતે તત્ત્વં જ્ઞાયતે સાધુ કિંચન

વિચારાજ્જ્ઞાયતે તત્ત્વં તત્ત્વાદ્વિશ્રાન્તિરાત્મનિ ।
અતો મનસિ શાન્તત્વં સર્વદુઃખપરિક્ષયઃ

સફલતા ફલતે ભુવિ કર્મણાં
પ્રકટતાં કિલ ગચ્છતિ ઉત્તમામ્ ।
સ્ફુટવિચારદૃશૈવ વિચારિતા
શમવતે ભવતે ચ વિરોચતામ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે વિચારનિરૂપણં નામ ચતુર્દશઃ સર્ગઃ