Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī (with commentary) · Chapter 5
yasya viṣame pāde ragaṇajagaṇau ragaṇajagaṇau same jagaṇaragaṇau jagaṇaragaṇau guruśca tadvṛttaṃ yavātparāmatīyaṃ bhavatītyarthaḥ / yathā /
mālavakṣitīśa māsamudgaśāli yavānatāribhūyamedinī samagrā /
ātmasātkṛtā tvayā ripūn vijitya samagrasainyasaṃyutānapi prasahya || 12 ||
iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihṛdayānandinyabhidhānāyāṃ vṛttaratnākaracchaṃdovṛttau ardhasamavṛttādhyāyaḥ caturthaḥ /
pañcamo 'dhyāyaḥ
viṣamavṛttādhyāyaḥ
viṣamavṛttādhyāya ārabhyate /
mukhapādo 'ṣṭabhirvarṇaiḥ /
[padacaturūrdhva-prakaraṇam (5.1-5)]
pare 'smāt makarālayaiḥ kramādvṛddhāḥ /
satataṃ yasya vicitraiḥ pādaiḥ saṃpannasauṃdaryam /
tadabhihitamamaladhībhiḥ padacaturūrdhvābhidhaṃ vṛttam
prathamapādo 'ṣṭākṣaraḥ / pare ca dvitīyatṛtīyacaturthāḥ / asmātpra thamapādā tmakarālayai ścaturbhiścaturbhirakṣaraiḥ kramādvṛddhā vardhitāḥ / kramāditi ko 'rthaḥ / dvitīyo dvādaśākṣaraḥ / tṛtīyo ṣoḍaśākṣaraḥ / caturtho viṃśatyakṣara iti kramādvṛddhiṃ prāptāḥ / satata manavarataṃ iti vividhaiścaturviṃśatiprakāraprastāreṇa vicitraiḥ pādaiḥ prāptasauṃdaryaṃ ta dvṛttaṃ ācāryaiḥ padacaturūrdhvaṃ nāmoktam / yathā /
ākramyamākṛṣya dhanu-
rye tvayā nihitā raṇāṃgaṇe śaraiḥ /
ripavaḥ sahasā gatāsavaḥ kṣitipate śrutam /
padacaturūrdhvaṃ na calanti tatraiva nipatanti saśalyāḥ //
atra gaṇapādābhāvāt gurulaghū neṣyate / atra ca prastāryamāṇaṃ caturviṃśatidhā bhavati / ṣoḍaśadvādaśaaṣṭau ṣoḍaśaviṃśatidvādaśa aṣṭau ityādi || 1 ||
prathamamuditavṛtte /
viracitaviṣamacaraṇabhāji /
gurukayugalanidhana iha kalita āṅā /
vidhṛtarucirapadavitatiyatiriha bhavati pīḍaḥ
prathamamuditavṛtte padacaturūrdhve viracitān viṣamān aṣṭaudvādaśaṣoḍaśaviṃśatyakṣarān padān bhajatīti tasmin viṣamacaraṇabhāji iha chaṃdasi āṅā kalito yuktaḥ pīḍo bhavati / āpīḍa ityarthaḥ / kva sati ityāha / gurukayugalanidhane gurudvayaṃ nidhane 'vasāne yasya tasminsati / kīdṛśaṃ ityāha / vidhṛtarucirāṇāṃ pādānāṃ vitatyā yati rvirāmo yasya sa tathoktaḥ / ante gurudvayopādanādatra śeṣāṇāṃ laghutvamasyānujñānaṃ kedāreṇeti manyāmahe / yathā /
dhruvamiha vanitānāṃ
hṛdi vinihitadayitaguṇānām /
prasarati malayamaruti virahavatīnāṃ
smarasuhṛdi vijayini bhavati niyatamasuvināśaḥ //
dvigurūṇi chaṃdasi āpīḍeti trayāṇāṃ gurūṇāṃ apraveśā cchargaṇḍa iti nāma noktam /
idamapi pūrvavaccaturviṃśatiprastāro bhavati / tebhyaścaturviṃśatibhyastrīnavakṛṣya samānyabhidhātumāha || 2 ||
prathamamitaracaraṇasamutthaṃ
śrayati jagati lakṣma /
itaraditaracaraṇajanitamapi ca turyaṃ
caraṇayugakamavikṛtamaparamiha kalikā sā
āpīḍasya prathamaṃ turyaṃ caturthaṃ itaracaraṇasamutthaṃ dvitīyapādaṃ dvādaśākṣaropalakṣitaṃ lakṣma śrayati bhajati / ko 'rthaḥ / prathamapade dvādaśākṣaraḥ / dvitīyo 'ṣṭākṣaraḥ / aparamapi caraṇayugalamavikṛtama pratyayābhāvamityevaṃlakṣaṇā kalikā nāma / mañjarīti vaktavye chaṃdobhaṃgabhayāt kaliketyuktamekārthatvānna doṣaḥ / yathā /
adhamajanasuhṛdi kalikāle
sujanakṛtavirodhe /
sakaluṣamuṣi sapadi vidhuvanāyāḥ
tadanu vimanamanasi mudamiha janayati nivāsā || 3 ||
dviguruyutasakalacaraṇāṃtā
mukhacaraṇaracitamanubhavati tṛtīyaḥ /
caraṇa iha hi lakṣma
prakṛtamaparamakhilamapi yadi bhavati lavalī sā
yasyā stṛtīyaḥ pādaḥ prathama caraṇaracitaṃ lakṣaṇa manubhavati dvābhyāṃ gurubhyāṃ yutā sakalacaraṇānāmanto yasyāḥ sā tathoktā lavalī nāma / aparaṃ lavalyāṃ sarvamapi prāktanaṃ prastutaṃ pūrvavaditi bhavati / yathā /
gaganatalamamalamalimetat
sapadi śaśabhṛdayaṃ analavitikaraughaiḥ /
janayati ca lavalyāḥ
calamiti sarasaṃ bhuvidbhavipariṇati(?) paripīḍaḥ || 4 ||
prathamamadhivasati yadi turyaṃ
caramacaraṇapadamavasitiguruyugmā /
nikhilaparamuparitanasamamiha lalitapādā
tadiyamamṛtadhārā
prathamaṃ pādamaṣṭākṣaraṃ caramacaraṇapadaṃ paścimapādasthānaṃ ya dyadhivasati / apara mapyanyatsarvaṃ uparitanaṃ pūrvavat / ante gurudvayayuktā sulalitapadapaṃkti ramṛtadhārā nāma / yathā /
śaśadharamukhi sakhi parirambhaṃ
tava mama vapuṣi malayajarasaniṣekaḥ /
śravaṇapuṭayugalasukhakṛdaticaturamabhihṛdyā
vacanamamṛtadhārā //
piṃgalanāgastu padacaturūrdhvādiṣu prathamapādaviparyāse sati maṃjaryādi nāmāni vīkṣyati || 5 ||
// padacaturūrdhvaprakaraṇam //
[udgatā-prakaraṇam (5.6-8)]
sajamādime salaghukau ca nasajagurukeṣvathodgatā /
tryaṅdhrigatabhanajalā gayutā sajasā jagau caraṇamekata paṭhet
prathamapāde sagaṇajagaṇasagaṇā laghuśca tathā dvitīyapāde nagaṇasagaṇajagaṇaguravo bhavanti trisaṃkhyopalakṣito 'ṅdhri straṅdhri stṛtīyaḥ pādastasmin gatā bhagaṇanagaṇajagaṇalaghuguravastairyutā / caturthe caraṇe sagaṇajagaṇasagaṇā jagaṇo guruśca yatra sā udgatā nāma / ekata iti / prathamaṃ dvitīyena sahāvilaṃbitaṃ paṭhedityarthaḥ / yathā /
jitamatsarā sukṛtino 'pi parihṛtakalaṃkabāṃdhavāḥ /
vīkṣya sapadi yuvatiṃ vikṛtiṃ niyataṃ prayāti vipulodgatāstanuḥ || 6 ||
caraṇatrayaṃ bhajati lakṣma yadi sakalamudgatāgatam /
rnau bhagau bhavati saurabhakaṃ caraṇe yadīha bhavatastṛtīyake
yadyudgatāyāstṛtīye pāde ragaṇanagaṇabhagaṇaguravo bhavanti tadā saurabhakaṃ nāma vṛttaṃ bhavet / yathā /
malayānilaḥ priyaviyuktayuvatijanatāviyatyataḥ /
maṃdamaṃdamayametitarāṃ ghanasārasaurabhakamudvamanniva || 7 ||
nayugaṃ sakārayugalaṃ ca bhavati caraṇe tṛtīyake /
taduditamurumatibhirlalitaṃ yadi śeṣamasya khalu pūrvatulyakam
yadyu dgatāyā stṛtīye caraṇe dvau nagaṇau dvau sagaṇau ca bhavataḥ tadā lalitaṃ nāma / śeṣamudgatāvat / yathā /
lalitāṃgahāraramaṇīyamabhinavalalitaṃ samāṃsalam /
iyamatinayati mudā pramattā purato vayasya tava lāsyamuttamam || 8 ||
// udgatāprakaraṇam //
[upasthitapracupita-prakaraṇam (5.9-11)]
msau jbhau gau prathamāṅdhrirekataḥ pṛthaganyat
tritayaṃ sanajaragāstathā nanau saḥ /
trinaparikalitajayau
pracupitamitamuditamupasthitapūrvam
yasya prathame pāde magaṇasagaṇajagaṇabhagaṇā dvau gurū ekataḥ / pṛthak anyattritayaṃ pādatritayaṃ kathamityarthaḥ / dvitīye pāde sagaṇanagaṇajagaṇaragaṇā guruśca tathā tṛtīye pāde dvau nagaṇau sagaṇaścaturthe nagaṇatrayaṃ jagaṇayagaṇau ca tadvṛttaṃ upasthitapūrvaṃ upasthitapracupitami tyarthaḥ / yathā /
āruhyānyabhṛtapriyā lasatsahakāraṃ prakaṭīkṛtanavamaṃjariṃ sagarvā /
nijakalaravaninadaiḥ prakaṭayati ratipatimahotsavamāli || 9 ||
nau pāde 'tha tṛtīyake sanau nasayuktau prathamāṅdhrikṛtayatistu vardhamānam /
tritayamaparamapi pūrvasadṛśamiha bhavati pratatamatibhiriti gaditaṃ khalu vṛttam
tadeva padacaturūrdhvaṃ tṛtīye pāde nagaṇau sagaṇanagaṇau ca bhavataḥ prathamasya caturūrdhvasyāṅdhiḥ prathamāṅdhrivat kṛtā yatiryasya kriyāviśeṣaṇasya ta tprathamāṅdhrikṛtayati ryathā bhavati / eva mapara pādatrayaṃ pūrvasadṛśamiha tantre ta dvṛttaṃ ācāryai rvardhamānaṃ nāmoktam / yathā /
pādena svayamunnatastanībhiraśokaḥ pramadābhirabhihataḥ pravardhamānaḥ /
vikasitakusumasamṛddhimanubhavati bakulatarurapi varayuvatimukhāsavasiktaḥ || 10 ||
asminneva tṛtīyake pāde tajarā syuḥ prathame ca viratirārṣabhaṃ bruvanti /
tacchuddhavirāṭpuraḥ sthitaṃ tritayamaparamapi yadi pūrvasamaṃ syāt
asminneva padacaturūrdhvavṛtte tṛtīye pāde tagaṇajagaṇaragaṇā bhaveyuḥ, aparaṃ pādatrayamapi pūrvasamaṃ bhavati tadā śuddhavirāṭpuraḥsthitaṃ ārṣabhaṃ vadanti śuddhavirāḍārṣabhamityarthaḥ / yathā /
bibhrāṇā vadanaṃ śaśāṃkabiṃbasamānaṃ kamalāyatanayanā kṛśāṃgaśobhitā /
pīnoccapayodharadvayā janayati mudamadhikatarāṃ vaniteyam || 11 ||
// upasthitapracupitaprakaraṇam //
viṣamākṣarapādaṃ vā pādairasamaṃ daśadharmavat /
yacchaṃdo noktamatra gātheti tatsūribhiḥ proktam
Original text: Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī · Edition: a manuscript from Patan. · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0