વૃત્તરત્નાકર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

યસ્ય વિષમે પાદે રગણજગણૌ રગણજગણૌ સમે જગણરગણૌ જગણરગણૌ ગુરુશ્ચ તદ્વૃત્તં યવાત્પરામતીયં ભવતીત્યર્થઃ । યથા ।
માલવક્ષિતીશ માસમુદ્ગશાલિ યવાનતારિભૂયમેદિની સમગ્રા ।
આત્મસાત્કૃતા ત્વયા રિપૂન્ વિજિત્ય સમગ્રસૈન્યસંયુતાનપિ પ્રસહ્ય ॥ 12 ॥
ઇતિ સુલ્હણવિરચિતાયાં સુકવિહૃદયાનન્દિન્યભિધાનાયાં વૃત્તરત્નાકરચ્છંદોવૃત્તૌ અર્ધસમવૃત્તાધ્યાયઃ ચતુર્થઃ ।
પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
વિષમવૃત્તાધ્યાયઃ
વિષમવૃત્તાધ્યાય આરભ્યતે ।
મુખપાદો ઽષ્ટભિર્વર્ણૈઃ ।
[પદચતુરૂર્ધ્વ-પ્રકરણમ્ (5.1-5)]
પરે ઽસ્માત્ મકરાલયૈઃ ક્રમાદ્વૃદ્ધાઃ ।
સતતં યસ્ય વિચિત્રૈઃ પાદૈઃ સંપન્નસૌંદર્યમ્ ।
તદભિહિતમમલધીભિઃ પદચતુરૂર્ધ્વાભિધં વૃત્તમ્

પ્રથમપાદો ઽષ્ટાક્ષરઃ । પરે ચ દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થાઃ । અસ્માત્પ્ર થમપાદા ત્મકરાલયૈ શ્ચતુર્ભિશ્ચતુર્ભિરક્ષરૈઃ ક્રમાદ્વૃદ્ધા વર્ધિતાઃ । ક્રમાદિતિ કો ઽર્થઃ । દ્વિતીયો દ્વાદશાક્ષરઃ । તૃતીયો ષોડશાક્ષરઃ । ચતુર્થો વિંશત્યક્ષર ઇતિ ક્રમાદ્વૃદ્ધિં પ્રાપ્તાઃ । સતત મનવરતં ઇતિ વિવિધૈશ્ચતુર્વિંશતિપ્રકારપ્રસ્તારેણ વિચિત્રૈઃ પાદૈઃ પ્રાપ્તસૌંદર્યં ત દ્વૃત્તં આચાર્યૈઃ પદચતુરૂર્ધ્વં નામોક્તમ્ । યથા ।
આક્રમ્યમાકૃષ્ય ધનુ-
ર્યે ત્વયા નિહિતા રણાંગણે શરૈઃ ।
રિપવઃ સહસા ગતાસવઃ ક્ષિતિપતે શ્રુતમ્ ।
પદચતુરૂર્ધ્વં ન ચલન્તિ તત્રૈવ નિપતન્તિ સશલ્યાઃ ॥
અત્ર ગણપાદાભાવાત્ ગુરુલઘૂ નેષ્યતે । અત્ર ચ પ્રસ્તાર્યમાણં ચતુર્વિંશતિધા ભવતિ । ષોડશદ્વાદશઅષ્ટૌ ષોડશવિંશતિદ્વાદશ અષ્ટૌ ઇત્યાદિ ॥ 1 ॥
પ્રથમમુદિતવૃત્તે ।
વિરચિતવિષમચરણભાજિ ।
ગુરુકયુગલનિધન ઇહ કલિત આઙા ।
વિધૃતરુચિરપદવિતતિયતિરિહ ભવતિ પીડઃ

પ્રથમમુદિતવૃત્તે પદચતુરૂર્ધ્વે વિરચિતાન્ વિષમાન્ અષ્ટૌદ્વાદશષોડશવિંશત્યક્ષરાન્ પદાન્ ભજતીતિ તસ્મિન્ વિષમચરણભાજિ ઇહ છંદસિ આઙા કલિતો યુક્તઃ પીડો ભવતિ । આપીડ ઇત્યર્થઃ । ક્વ સતિ ઇત્યાહ । ગુરુકયુગલનિધને ગુરુદ્વયં નિધને ઽવસાને યસ્ય તસ્મિન્સતિ । કીદૃશં ઇત્યાહ । વિધૃતરુચિરાણાં પાદાનાં વિતત્યા યતિ ર્વિરામો યસ્ય સ તથોક્તઃ । અન્તે ગુરુદ્વયોપાદનાદત્ર શેષાણાં લઘુત્વમસ્યાનુજ્ઞાનં કેદારેણેતિ મન્યામહે । યથા ।
ધ્રુવમિહ વનિતાનાં
હૃદિ વિનિહિતદયિતગુણાનામ્ ।
પ્રસરતિ મલયમરુતિ વિરહવતીનાં
સ્મરસુહૃદિ વિજયિનિ ભવતિ નિયતમસુવિનાશઃ ॥
દ્વિગુરૂણિ છંદસિ આપીડેતિ ત્રયાણાં ગુરૂણાં અપ્રવેશા ચ્છર્ગણ્ડ ઇતિ નામ નોક્તમ્ ।
ઇદમપિ પૂર્વવચ્ચતુર્વિંશતિપ્રસ્તારો ભવતિ । તેભ્યશ્ચતુર્વિંશતિભ્યસ્ત્રીનવકૃષ્ય સમાન્યભિધાતુમાહ ॥ 2 ॥
પ્રથમમિતરચરણસમુત્થં
શ્રયતિ જગતિ લક્ષ્મ ।
ઇતરદિતરચરણજનિતમપિ ચ તુર્યં
ચરણયુગકમવિકૃતમપરમિહ કલિકા સા

આપીડસ્ય પ્રથમં તુર્યં ચતુર્થં ઇતરચરણસમુત્થં દ્વિતીયપાદં દ્વાદશાક્ષરોપલક્ષિતં લક્ષ્મ શ્રયતિ ભજતિ । કો ઽર્થઃ । પ્રથમપદે દ્વાદશાક્ષરઃ । દ્વિતીયો ઽષ્ટાક્ષરઃ । અપરમપિ ચરણયુગલમવિકૃતમ પ્રત્યયાભાવમિત્યેવંલક્ષણા કલિકા નામ । મઞ્જરીતિ વક્તવ્યે છંદોભંગભયાત્ કલિકેત્યુક્તમેકાર્થત્વાન્ન દોષઃ । યથા ।
અધમજનસુહૃદિ કલિકાલે
સુજનકૃતવિરોધે ।
સકલુષમુષિ સપદિ વિધુવનાયાઃ
તદનુ વિમનમનસિ મુદમિહ જનયતિ નિવાસા ॥ 3 ॥
દ્વિગુરુયુતસકલચરણાંતા
મુખચરણરચિતમનુભવતિ તૃતીયઃ ।
ચરણ ઇહ હિ લક્ષ્મ
પ્રકૃતમપરમખિલમપિ યદિ ભવતિ લવલી સા

યસ્યા સ્તૃતીયઃ પાદઃ પ્રથમ ચરણરચિતં લક્ષણ મનુભવતિ દ્વાભ્યાં ગુરુભ્યાં યુતા સકલચરણાનામન્તો યસ્યાઃ સા તથોક્તા લવલી નામ । અપરં લવલ્યાં સર્વમપિ પ્રાક્તનં પ્રસ્તુતં પૂર્વવદિતિ ભવતિ । યથા ।
ગગનતલમમલમલિમેતત્
સપદિ શશભૃદયં અનલવિતિકરૌઘૈઃ ।
જનયતિ ચ લવલ્યાઃ
ચલમિતિ સરસં ભુવિદ્ભવિપરિણતિ(?) પરિપીડઃ ॥ 4 ॥
પ્રથમમધિવસતિ યદિ તુર્યં
ચરમચરણપદમવસિતિગુરુયુગ્મા ।
નિખિલપરમુપરિતનસમમિહ લલિતપાદા
તદિયમમૃતધારા

પ્રથમં પાદમષ્ટાક્ષરં ચરમચરણપદં પશ્ચિમપાદસ્થાનં ય દ્યધિવસતિ । અપર મપ્યન્યત્સર્વં ઉપરિતનં પૂર્વવત્ । અન્તે ગુરુદ્વયયુક્તા સુલલિતપદપંક્તિ રમૃતધારા નામ । યથા ।
શશધરમુખિ સખિ પરિરમ્ભં
તવ મમ વપુષિ મલયજરસનિષેકઃ ।
શ્રવણપુટયુગલસુખકૃદતિચતુરમભિહૃદ્યા
વચનમમૃતધારા ॥
પિંગલનાગસ્તુ પદચતુરૂર્ધ્વાદિષુ પ્રથમપાદવિપર્યાસે સતિ મંજર્યાદિ નામાનિ વીક્ષ્યતિ ॥ 5 ॥
॥ પદચતુરૂર્ધ્વપ્રકરણમ્ ॥
[ઉદ્ગતા-પ્રકરણમ્ (5.6-8)]
સજમાદિમે સલઘુકૌ ચ નસજગુરુકેષ્વથોદ્ગતા ।
ત્ર્યઙ્ધ્રિગતભનજલા ગયુતા સજસા જગૌ ચરણમેકત પઠેત્

પ્રથમપાદે સગણજગણસગણા લઘુશ્ચ તથા દ્વિતીયપાદે નગણસગણજગણગુરવો ભવન્તિ ત્રિસંખ્યોપલક્ષિતો ઽઙ્ધ્રિ સ્ત્રઙ્ધ્રિ સ્તૃતીયઃ પાદસ્તસ્મિન્ ગતા ભગણનગણજગણલઘુગુરવસ્તૈર્યુતા । ચતુર્થે ચરણે સગણજગણસગણા જગણો ગુરુશ્ચ યત્ર સા ઉદ્ગતા નામ । એકત ઇતિ । પ્રથમં દ્વિતીયેન સહાવિલંબિતં પઠેદિત્યર્થઃ । યથા ।
જિતમત્સરા સુકૃતિનો ઽપિ પરિહૃતકલંકબાંધવાઃ ।
વીક્ષ્ય સપદિ યુવતિં વિકૃતિં નિયતં પ્રયાતિ વિપુલોદ્ગતાસ્તનુઃ ॥ 6 ॥
ચરણત્રયં ભજતિ લક્ષ્મ યદિ સકલમુદ્ગતાગતમ્ ।
ર્નૌ ભગૌ ભવતિ સૌરભકં ચરણે યદીહ ભવતસ્તૃતીયકે

યદ્યુદ્ગતાયાસ્તૃતીયે પાદે રગણનગણભગણગુરવો ભવન્તિ તદા સૌરભકં નામ વૃત્તં ભવેત્ । યથા ।
મલયાનિલઃ પ્રિયવિયુક્તયુવતિજનતાવિયત્યતઃ ।
મંદમંદમયમેતિતરાં ઘનસારસૌરભકમુદ્વમન્નિવ ॥ 7 ॥
નયુગં સકારયુગલં ચ ભવતિ ચરણે તૃતીયકે ।
તદુદિતમુરુમતિભિર્લલિતં યદિ શેષમસ્ય ખલુ પૂર્વતુલ્યકમ્

યદ્યુ દ્ગતાયા સ્તૃતીયે ચરણે દ્વૌ નગણૌ દ્વૌ સગણૌ ચ ભવતઃ તદા લલિતં નામ । શેષમુદ્ગતાવત્ । યથા ।
લલિતાંગહારરમણીયમભિનવલલિતં સમાંસલમ્ ।
ઇયમતિનયતિ મુદા પ્રમત્તા પુરતો વયસ્ય તવ લાસ્યમુત્તમમ્ ॥ 8 ॥
॥ ઉદ્ગતાપ્રકરણમ્ ॥
[ઉપસ્થિતપ્રચુપિત-પ્રકરણમ્ (5.9-11)]
મ્સૌ જ્ભૌ ગૌ પ્રથમાઙ્ધ્રિરેકતઃ પૃથગન્યત્
ત્રિતયં સનજરગાસ્તથા નનૌ સઃ ।
ત્રિનપરિકલિતજયૌ
પ્રચુપિતમિતમુદિતમુપસ્થિતપૂર્વમ્

યસ્ય પ્રથમે પાદે મગણસગણજગણભગણા દ્વૌ ગુરૂ એકતઃ । પૃથક્ અન્યત્ત્રિતયં પાદત્રિતયં કથમિત્યર્થઃ । દ્વિતીયે પાદે સગણનગણજગણરગણા ગુરુશ્ચ તથા તૃતીયે પાદે દ્વૌ નગણૌ સગણશ્ચતુર્થે નગણત્રયં જગણયગણૌ ચ તદ્વૃત્તં ઉપસ્થિતપૂર્વં ઉપસ્થિતપ્રચુપિતમિ ત્યર્થઃ । યથા ।
આરુહ્યાન્યભૃતપ્રિયા લસત્સહકારં પ્રકટીકૃતનવમંજરિં સગર્વા ।
નિજકલરવનિનદૈઃ પ્રકટયતિ રતિપતિમહોત્સવમાલિ ॥ 9 ॥
નૌ પાદે ઽથ તૃતીયકે સનૌ નસયુક્તૌ પ્રથમાઙ્ધ્રિકૃતયતિસ્તુ વર્ધમાનમ્ ।
ત્રિતયમપરમપિ પૂર્વસદૃશમિહ ભવતિ પ્રતતમતિભિરિતિ ગદિતં ખલુ વૃત્તમ્

તદેવ પદચતુરૂર્ધ્વં તૃતીયે પાદે નગણૌ સગણનગણૌ ચ ભવતઃ પ્રથમસ્ય ચતુરૂર્ધ્વસ્યાઙ્ધિઃ પ્રથમાઙ્ધ્રિવત્ કૃતા યતિર્યસ્ય ક્રિયાવિશેષણસ્ય ત ત્પ્રથમાઙ્ધ્રિકૃતયતિ ર્યથા ભવતિ । એવ મપર પાદત્રયં પૂર્વસદૃશમિહ તન્ત્રે ત દ્વૃત્તં આચાર્યૈ ર્વર્ધમાનં નામોક્તમ્ । યથા ।
પાદેન સ્વયમુન્નતસ્તનીભિરશોકઃ પ્રમદાભિરભિહતઃ પ્રવર્ધમાનઃ ।
વિકસિતકુસુમસમૃદ્ધિમનુભવતિ બકુલતરુરપિ વરયુવતિમુખાસવસિક્તઃ ॥ 10 ॥
અસ્મિન્નેવ તૃતીયકે પાદે તજરા સ્યુઃ પ્રથમે ચ વિરતિરાર્ષભં બ્રુવન્તિ ।
તચ્છુદ્ધવિરાટ્પુરઃ સ્થિતં ત્રિતયમપરમપિ યદિ પૂર્વસમં સ્યાત્

અસ્મિન્નેવ પદચતુરૂર્ધ્વવૃત્તે તૃતીયે પાદે તગણજગણરગણા ભવેયુઃ, અપરં પાદત્રયમપિ પૂર્વસમં ભવતિ તદા શુદ્ધવિરાટ્પુરઃસ્થિતં આર્ષભં વદન્તિ શુદ્ધવિરાડાર્ષભમિત્યર્થઃ । યથા ।
બિભ્રાણા વદનં શશાંકબિંબસમાનં કમલાયતનયના કૃશાંગશોભિતા ।
પીનોચ્ચપયોધરદ્વયા જનયતિ મુદમધિકતરાં વનિતેયમ્ ॥ 11 ॥
॥ ઉપસ્થિતપ્રચુપિતપ્રકરણમ્ ॥
વિષમાક્ષરપાદં વા પાદૈરસમં દશધર્મવત્ ।
યચ્છંદો નોક્તમત્ર ગાથેતિ તત્સૂરિભિઃ પ્રોક્તમ્