Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī (with commentary) · Chapter 3
tribhirguṇitārnava laghavo yasyāṃ sā tathoktā saptāviṃśallaghurityarthaḥ / avasiti ravasānaṃ tasmin guru ryasyāḥ sā tathoktā iti pūrvoktaprakāreṇa saptaviṃśallaghavo 'nte guruḥ evaṃ dalayugalakṛtatanuḥ viracitaśarīrā atirucirā nāma / yathā /
samadagajagatirurukucayugakṛtanatatanuramalavadanakamalā /
anavaratamapaharati mama hṛdayamiha hi yuvatiriyamatirucirā || 42 ||
// iti mātrāsamakaprakaraṇam //
iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihadayānandinyābhidhānāyāṃ vṛttaratnākaracchaṃdovṛttau mātrāvṛttādhyāyo dvitīyaḥ samāptaḥ //
tṛtīyo 'dhyāyaḥ
samavṛttādhyāyaḥ
uktāyām
g śrīḥ
ekākṣarāyāṃ jātau eko gururyasya vṛttasya pāde tadvṛttaṃ śrī rnāma / yathā /
śrīstattailam || 1 ||
atyuktāyām
gau strī
gurudvayaṃ yatra tadvṛttaṃ strī nāma / yathā /
ādyā sā strī gaurī pāyāt || 2 ||
madhyāyām
mo nārī
yatra ma gaṇastadvṛttaṃ nārī nāma /
śrīnārīgoviṃdau bhūyāstavodbuddhyai || 3 ||
ro mṛgī
yatra ra gaṇastadvṛttaṃ mṛgī nāma / yathā /
kathyatāṃ yātyasau
gītagā hā mṛgī || 4 ||
pratiṣṭhāyām
mgau cetkanyā
cedya di pāde magaṇagurū bhavataḥ tadvṛttaṃ kanyā nāma / yathā /
kāmakrīḍārūḍhāyāsā /
etāḥ kanyā kīdṛśyāstāḥ //
tathā ca /
sarveṣāṃ yaḥ sāmānyarddhiḥ /
tasyeśasstādbhūyo vṛddhyai || 5 ||
supratiṣṭhāyām
bhgau giti paṃktiḥ
yatra bhagaṇo dvau gurū bhavataḥ tadvṛttaṃ paṃkti rnāma bhavati / yathā /
vyomani nīlāṃ nīradapaṃktim /
vīkṣya vipannāḥ proṣitavadhvaḥ || 6 ||
gāyatryām
tyau stastanumadhyā
yatra tagaṇayagaṇau bhavataḥ tadvṛttaṃ tanumadhyā nāma / yathā /
kasyāpi mahadbhiḥ puṇyairanukūlā /
śyāmā tanumadhyā gehe bhavati strī || 7 ||
śaśivadanā nyau
yatra nagaṇayagaṇau bhavatastadvṛttaṃ śaśivadanā nāma / yathā /
malayajalepaḥ kuvalayaśayyā /
dahati viyoge śaśivadanāyāḥ || 8 ||
tsau cedvasumatī
cetta gaṇasagaṇau pāde bhavataḥ tadvṛttaṃ vasumatī nāma / yathā /
pṛthvī dhṛtavatī rājñā nayavatā /
mudyajjanapadā ślāghyā vasumatī || 9 ||
uṣṇihi
madhumatinanagāḥ
nagaṇanagaṇaguravo yatra tadvṛttaṃ madhumatī nāma / yathā || 10 ||
msau gaḥ syānmadalekhā
magaṇasagaṇau guruśca yatra tadvṛttaṃ madanalekhā nāma / yathā /
lāvaṇyāmbhasi magne tasyāḥ kāmamahebhe /
bhraṣṭeyaṃ stanakumbhādromalīmadalekhā || 11 ||
kumāralalitā jsau g
jagaṇasagaṇau guruśca yatra tadvṛttaṃ kumāralalitā nāma / yathā /
kumāralalitāni pramodajananāni /
nayābhimudamagryāṃ vilokya namanīkā || (?) 12 ||
saragā haṃsamālā
yatra sagaṇaragaṇaguravastadvṛttaṃ haṃsamālā nāma / yathā /
śaradi prekṣya yāntīṃ muditāṃ haṃsamālām /
tyajati preyasīṃ kaḥ sukhalipsuḥ svatantraḥ || 13 ||
anuṣṭubhi
mo mo go go vidyunmālā
dvau magaṇau dvau gurū ca yatra tadvṛttaṃ vidyunmālā nāma / yathā /
caturbhiryatiḥ / yathā mamaiva chaṃdasi /
mau gau vedairvidyunmālā /
vyomni vyāpte taptarekhānākurvantī vaṃgyāṃmānamrāṃ tvāṃ bhartuḥ strīṇāṃ jāgaryakā vidyunmālā || (??) 14 ||
bhau giti citrapadā gaḥ
bhagaṇadvayaṃ gurū ca yatra tadvṛttaṃ citrapadā nāma / yathā /
nūpuraśabdamanojñaṃ tālalayānvitagītam /
pīnapayodharayugmā nṛtyati vicitrapadeyam || 15 ||
māṇavakaṃ bhāttalagāḥ
bhagaṇatagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ māṇavakaṃ nāma / yathā /
vāñchasi śaṃ cedvipulaṃ tarhi sakhe muñca śaṭha -
medhā kiṃ jñāsya ruciṃ mitramapi tvacapalam // (?)
caturbhiryatirityāmnāyaḥ / māṇavakākrīḍitamiti piṃgalaḥ || 16 ||
mnau gau haṃsarutametat
yatra magaṇanagaṇau dvau gurū tadvṛttaṃ haṃsarutaṃ nāma / yathā /
dṛṣṭvā kāsakusumāni śrutvā haṃsarutametat /
kāmārtaḥ śaradi pāntha kaṣṭaṃ jīvati nikṛṣṭaḥ || 17 ||
rjau samānikā galau ca
ragaṇajagaṇau gurulaghū ca yatra tadvṛttaṃ samānikā nāma / yathā /
te samānikā ca yānti śatravo bhayena dhīra /
rājasaṃpadaṃ vihāya yadyajeyabāhavo 'pi || 18 ||
pramāṇikā jarau lagau
jagaṇaragaṇau laghugurū yatra tadvṛttaṃ pramāṇikā nāma / yathā /
pravāti dakṣiṇānilaḥ supuṣpitāmrakiṃśukaḥ /
vasaṃta eṣa sāṃprataṃ pramāṇikā 'tra kokilā || 19 ||
[campakamālā cedbhamasā gaḥ
bhagaṇamagaṇasagaṇāḥ guruśca yatra tadvṛttaṃ caṃpakamālā nāma ] || 20 ||
[nārācakaṃ tarau lagau
tagaṇaragaṇau laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ nārācakaṃ nāma / yathā ] || 21 ||
vitānamābhyāṃ yadanyat
ābhyāṃ samānikāpramāṇikābhyāṃ yadanyada ṣṭākṣaraṃ chandasta dvitānaṃ nāma / ābhyāṃ yadanyadi ti bruvan sūtrakāro vitānasyānekaprakāratvaṃ darśayati / anyathā gaṇaniyamaṃ brūyāt / yathā /
jyotsnāvitānamaindavaṃ paśya priye manoramam /
kopaṃ tyaja priyaṃ bhaja strīṇāṃ priyaṃ hi yauvanam //
anyacca /
tasyāḥ smarāmi suṃdaraṃ candropamānamānanam /
kaṃdarpacāpabhaṃguraṃ śrutibhramopaśobhitamiti //
api ca /
kaṃkālamāladhāraṇaṃ kaṃdarpadarpahāriṇam /
saṃsārabandhamocanaṃ vaṃdāmahe trilocanam //
‘anyadato hi vitānami'ti śvetapaṭajayadevena yaduktam /
ityanena gatārthatvāt || 22 ||
bṛhatyām
rānnasāviha halamukhī
yatra ragaṇanagaṇasagaṇāstadvṛttaṃ halamukhī nāma / yathā /
niṃditāṃ vapuṣi puruṣadveṣiṇīṃ viradaśanām /
tāṃ sakhe pariṇayavidhau dūratastyaja halamukhīm || 23 ||
bhujagaśiśubhṛtā nau maḥ
dvau nagaṇau magaṇaśca yatra tadvṛttaṃ bhujagaśiśubhṛtā nāma / saptabhiryatirityāmnāyaḥ / yathā /
varatarulavalīvallīkisalayagahanachinnāḥ /
bhujagaśiśubhṛtā ramyā malayagirivanoddeśāḥ || 24 ||
paṃktau
msau jgau śuddhavirāḍidaṃ matam
magaṇasagaṇajagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ śuddhavirāṭ nāma / yathā /
kurvan rājyamapīha saṃtataṃ kāmakrodhavivarjitaḥ sadā /
mitro me na samobhayānataḥ(?) satyaṃ śuddhavirāḍasi prabho || 25 ||
mnau ygau ceti paṇava nāmedam
yatra magaṇanagaṇayagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ paṇava nāma / pañcabhiryatiḥ / yathā /
yāsāṃ vakṣyasi ghanavakṣoje hāraḥ saṃprati śuśubhe tāraḥ /
pādau nūpuraravavācālau bhrātastāḥ paṇavanitāḥ paśya || 26 ||
rjau ragau mayūrasāriṇī syāt
ragaṇajagaṇaragaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ mayūrasāriṇī nāma / yathā /
vistāreṇa barhibhāraramyā barhiṇī mayūrasāraṇīyam /
garjitaṃ niśamya vāridānāṃ nṛtyati pramodanirbharāṅgī || 27 ||
bhmau sagayuktau rukmavatīyam
bhagaṇamagaṇasagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ rukmavatī nāma / yathā /
cetasi yasyā jīvitanāthastatpriyakāryāsaktamanaskā /
devaguruśvaśrūdvijabhaktā rukmavatī syātkīrtimatī vā || 28 ||
jñeyā mattā mabhasagayuktā
magaṇabhagaṇasagaṇaguravo yatra tadvṛttaṃ mattā nāma / caturbhiryatirityāmnāyaḥ / yathā /
yaccūtāgre smaraśarabaṃdhau baddhāvāsā pikasahavayaḥ /
gāyantyetāḥ kalamiti mattāstanmadhye 'haṃ sakhi madhureṣaḥ || 29 ||
narajagairbhavenmanoramā
yatra nagaṇaragaṇajagaṇaguravo tadvṛttaṃ manoramā nāma / yathā /
yuvatiriṃdusuṃdarānanā pṛthughanastanī kṛśodarī /
gurunitambabhāramaṃtharā harati me mano manoramā || 30 ||
tjau jo guruṇeyamupasthitā
tagaṇajagaṇau jagaṇo guruśca tadvṛttaṃ upasthitā nāma / atra dvābhyāmaṣṭabhiśca yatirityeke / yathā /
tyaktvā nijaśastramupasthitā ye prāṃjalayastava śatravaḥ /
teṣāmavanīśvara jīvitaṃ dattaṃ bhavatā samarājire || 31 ||
triṣṭubhi
syādindravajrā yadi tau jagau gaḥ
yatra tagaṇau dvau jagaṇo gurū ca tadvṛttaṃ indravajrā nāma / yathā /
syādindravajrādi karkaśaṃ me
ceto yadīye virahāgame 'smin /
nūnaṃ tadānīṃ yadi tadviyoga-
saṃtāpasaṃyatsahanakṣamaḥ syām || 32 ||
upendravajrā jatajāstato gau
yatra jagaṇatagaṇajagaṇā dvau gurū ca tadvṛttaṃ upendravajrā nāma / yathā /
upendravajrādi mahābhighātā
prayānti nāśaṃ smarato narasya /
aharniśaṃ tvāṃ vijitāmareśa
śrīkṛṣṇa viṣṇorguru me prasādam || 33 ||
anaṃtarodīritalakṣmabhājau pādau yadīyāvupajātayastāḥ /
itthaṃ kilānyāsvapi miśritāsu smaranti jātiṣvidameva nāma
na vidyante 'ntaraṃ vyavadhānaṃ yasya ta danaṃtaraṃ udīrita muktaṃ lakṣma lakṣaṇam / bhajata iti yasyāḥ pādau tā vanaṃtarodīritabhājau indravajropendravajrayorityarthaḥ /
itthama munā prakāre ṇānyāsvapi uktāprabhṛtiṣu jātiṣu miśritāsvidamevo pajātiṃ nāma smaranti vadanti chaṃdovidaḥ / yathā /
vihāya paṃkeruhakānanāni sphārasphuratketakamabhyupāsya /
meghāgame 'sminnupajātisarve bhramantyamī ṣaṭcaraṇā raṇaṃtaḥ //
evamanyānyapyudāharaṇāni kumārasambhavādimahākāvyeṣu dṛṣṭavyāni /
samavṛttādhyāye 'pi prasaṃgādupajātīnāṃ pāṭhā lāghavārthaḥ / eṣāṃ prastāravaśāccaturdaśaprakārā bhavanti / te ca lekhakena pūrvapatre racitāḥ / atra prathamagaṇakṛta eva viśeṣaḥ / jata eva prastāryanto / yathā /
^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^
__^ ^_^ ^_^ __^ __^ ^_^ ^_^ __^ __^ ^_^ ^_^ __^ __^ ^_^
__^ __^ __^ __^ ^_^ ^_^ ^_^ __^ __^ __^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^
__^ __^ __^ __^ __^ __^ __^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^
|| 34 ||
sāndrapadaṃ bhtau nagagurubhiśca
bhagaṇatagaṇanagaṇā dvau gurū tatra tadvṛttaṃ sāndrapadaṃ nāma / yathā || 35 ||
najajalagairgaditā sumukhī
nagaṇajagaṇajagaṇā laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ sumukhī nāma / paṃcabhiryatirityāmnāyaḥ / yathā /
sutajananī sukulaprabhavā
mṛduvacanā surate caturā /
bhavati gṛhe vipulaiḥ sukṛtaiḥ
mṛganayanā yuvatiḥ sumukhī || 36 ||
dodhakavṛttamidaṃ bhabhabhādgau
yatra bhagaṇatrayaṃ dvau gurū ca tadvṛttaṃ dodhakaṃ nāma / yathā /
yasya narasya bhavediha sākṣādvṛttamadodhakayorapi tulyam /
tena samaṃ kathamarthavatāpi premakathāṃ kathayāmi vayasye || 37 ||
śālinyuktā mtau tagau go 'bdhilokaiḥ
yatra magaṇatagaṇatagaṇā dvau gurū ca tadvṛttaṃ śālinī nāma / caturbhiḥ saptabhiryatirityāmnāyaḥ / yathā /
no jānīte śālinī vārāyāryaprāyeṇeha stādabhedaṃ manuṣyaḥ /
so 'pi prema prāpya devīpriyāyāḥ dhuryātmānaṃ vetti vaidagdhabhājām || 38 ||
vātormīyaṃ gaditā mbhau tagau gaḥ
magaṇabhagaṇatagaṇā gurudvayaṃ yatra tadvṛttaṃ vātormī nāma / atra vakṣyāmaṇasūtre ca viśeṣānabhidhānā tprāguktaiva yati ryathā /
balādvātormaya ete sanakrāḥ sāmudrāṇāṃ salilānāṃ samūhāḥ /
ābrahmādīnapi saṃhṛtya lokān yeṣāmantaḥ sukhaśāyī murāriḥ || 39 ||
mbhau nlau gaḥ syādbhramaravilasitam
magaṇabhagaṇanagaṇā laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ bhramaravilasitaṃ nāma /
prācyeva yatiryathā /
tyaktvā mānaṃ caraṇavipatitastanmanye 'haṃ priya sakhi niyatam /
tvadvaktrābjabhramaravilasitaṃ kartuṃ vāṃchatyayamiha dayitaḥ || 40 ||
pañcarasairśrīrbhatanagagaiḥ syāt
bhagaṇatagaṇanagaṇā dvau gurū ca yatra tadvṛttaṃ śrīḥ nāma / paṃcabhiḥ ṣaḍbhiryati ryathā /
dravyavimohājjalanidhiyānaṃ saṃgarabhūmau tyajati ca deham /
kṛtyamakṛtyaṃ gaṇayati naiva śrīrasalubdho dhruvamiha jantuḥ || 41 ||
kuḍmaladaṃtītyeke /
ro narāviha rathoddhatā lagau
yatra ragaṇanagaṇaragaṇā laghugurū ca tadvṛttaṃ rathoddhatā nāma / yathā /
lagna eva padayorathoddhatānyāyatākṣivacanāni saṃvṛṇu /
satravābhiriti yā prabodhitā tāṃ smarāmi nijajīvitauṣadhim || 42 ||
svāgateti ranabhādguruyugmam
yasya pāde ragaṇanagaṇabhagaṇā gurū ca tadvṛttaṃ svāgatā nāma / yathā /
sarvalokasukhadāsvapi varṣāsvāgatāsu na sukhī ripuvargaḥ /
vindhyavarmanṛpate tava khaḍgabhrāntibhājamacirāmabhivīkṣya || 43 ||
nanasagagururacitā vṛntā
dvau nagaṇau sagaṇo gurudvayaṃ yasya pāde tadvṛttaṃ vṛntā nāma / atra maṇḍūkaplutanyāyena śālinyukteti sūtrā dabdhilokairiti padamanuvartate / tena hi caturbhiryatiḥ / yathā /
madhukaracaraṇabharākrāntaṃ patha tadiha kusumamidaṃ vṛntāt /
kathayati viṣayaviyuktānāṃ vidhipariṇatimiva lokānām || 44 ||
nanaralagurubhiśca bhadrikā
dvau nagaṇau ragaṇo laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ bhadrikā nāma / yathā /
vividhaparakathāpragalbhavāgativiralavisaṃsthuladvijā /
kapilacikurasaṃcayā kṛśā na bhavati vanitā prabhadrikā || 45 ||
śyenikā rajau ralau gururyadā
raganajagaṇaragaṇā laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ śyenikā nāma / yathā /
śyenikāśṛgālasaṃkule raṇe viṃdhyavarmadeva ye tvayā hatāḥ /
śatravasta eva tārakāśrayaṃ tanvate vimānagāḥ surāvṛtāḥ || 46 ||
upasthitamidaṃ jsau tādgakārau
jagaṇasagaṇatagaṇā dvau gurū ca yatra tadvṛttaṃ upasthitaṃ nāma / yathā /
upasthitamanekāścetakī culukyanṛpateḥ sainyaṃ viśālam /
avantipriya nihitvā na ko 'pi dhruvaṃ kṣititale jetuṃ samarthaḥ || 47 ||
śikhaṇḍitamidaṃ jsau tgau guruścet
jagaṇasagaṇau tagaṇagurū guruścetta dvṛttaṃ śikhaṇḍitaṃ nāma / yathā / 48
mauktikamālā bhavedbhabhtalagāḥ
bhagaṇabhagaṇatagaṇalaghuguravo yatra bhavettadvṛttaṃ mauktikamālā nāma / yathā || 49 ||
jagatyām /
candravartma gaditaṃ tu ranabhasaiḥ
yatra ragaṇanagaṇabhagaṇasagaṇā bhavanti tadvṛttaṃ candravartma gaditam / yathā /
cakṣuṣī parivimṛśya karayugāt krāntaharyapariśobhitavadanā /
candravartma kathayetyativivaśā kāṃtamevamavadanniśi vanitā || 50 ||
jatau tu vaṃśasthamudīritaṃ jarau
yatra jagaṇatagaṇajagaṇaragaṇāstadvṛttaṃ vaṃśasthaṃ nāma / yathā /
svaveśmavaṃśasthamudīkṣya vāyasaṃ priyāgamāsaṃśinamuttameṃgitaiḥ /
jagāda kācinmuditā samāgate priye pradāsyāmi tavepsitaṃ khaga || 51 ||
syādindravaṃśā tatajaiḥ rasaṃyutaiḥ
yatra dvau tagaṇau jagaṇaragaṇau tadvṛttaṃ indravaṃśā nāma yathā /
ādīndravaṃśāddivamastabhūruhapracchāditānekaguhā gṛho 'pi san /
dhārādhināthasya bhayena vidrutān bhūgopturiṣṭānna bhavāmi neśvaraḥ || 52 ||
iha toṭakamambudhisaiḥ prathitam
yatra catvāri sagaṇāstadvṛttaṃ toṭakaṃ nāma / yathā /
tyaja mānamamānamanaṃtaguṇaṃ kuru vākyamidaṃ pariṇāmahitam /
tvayi toṭakajāyatanetrayuge tvaritaṃ dayitāṃtikamindumukhi || 53 ||
drutavilambitamāha nabhau bharau
nagaṇabhagaṇau bhagaṇaragaṇau yatra tadvṛttaṃ drutavilambitaṃ nāma / yathā /
drutavilambitagena tavāriṇā kvacidapi sthirabhāvamavindatā /
gurunitambabharālasagāminī pratipadaṃ svavadhūrnṛpa nindyate || 54 ||
vasuyugaviratirnau myau puṭo 'yam
dvau nagaṇau magaṇayagaṇau yatra tadvṛttaṃ puṭo nāma / vasu bhiraṣṭabhi ryugai ścaturbhiryatiḥ /
api caraṇanato 'haṃ tatprasīda tyaja sarasijanetre maunamudrām /
vacanamamṛtakalpaṃ śrotukāmā śravaṇapuṭanipeyaṃ sarvadā te || 55 ||
pramuditavadanā bhavennau rarau
dvau nagaṇau dvau ragaṇau yatra tadvṛttaṃ pramuditavadanā nāma / yathā /
gurukucayugalāṃ viśaṃlakṣaṇāṃ vikaṭakaṭitaṭāṃ manojñāṃ sadā /
vividhasuratikelidakṣāmahaṃ pramuditavadanāṃ smarāmi priyām || 56 ||
caturjagaṇaṃ vada mauktikadāma
nayasahitau nyau kusumavicitrā
nagaṇayagaṇau punarnagaṇayagaṇau yatra tadvṛttaṃ kusumavicitrā nāma / ṣaḍbhiryatirityupadeśaḥ /
yathā /
parihṛtaroṣā kṛtabahuveṣā saha nijabhartā taruṇi vasaṃte /
pramuditapuṃskokila iva ramyāṃ vraja vanarājiṃ kusumavicitrām || 58 ||
rasairjasajasā jaloddhatagatiḥ
yatra jagaṇasagaṇajagaṇā sagaṇaśca tadvṛttaṃ jaloddhatagati rnāma / yathā /
atītya sarito jaloddhatagatīranekagahanā kulānapi girīn /
samudrataramāśritā ripunṛpāḥ sukhaṃ na niśi śerate tava bhayāt || 59 ||
bhujaṃgaprayātaṃ bhavedyaiścaturbhiḥ
catvāro yagaṇā yatra tadvṛttaṃ bhujaṃgaprayātaṃ nāma / yathā /
vidagdhāṃganālocanānandakārī sakhi svecchayā vīkṣituṃ prāṇanāthaḥ /
mayā naiva labdho hata grāmamārge bhujaṃgaprayātānukāriṇyamuṣṇig (?) || 60 ||
raiścaturbhiryutā sragviṇī saṃmatā
catvāro ragaṇā yasya pāde tadvṛttaṃ sragviṇī nāma / yathā /
padmapatrāyatākṣī śaśāṃkānanā kuṃkumodvartitāṃgī ghanoccastanī /
aṃgahārairanekaprakārairyutā nṛtyati strī sakhe sragviṇī suṃdarā || 61 ||
bhuvi bhavennabhajaraiḥ priyaṃvadā
nagaṇabhagaṇajagaṇaragaṇā yatra tadvṛttaṃ priyaṃvadā nāma / yathā /
gurupayodharavatī sumadhyamā vipulapuṇyanicayaiḥ svaveśmani /
bhavati pārvaṇaśaśāṃkasuṃdarānanavatī priyatamā priyaṃvadā || 62 ||
tyau tyau maṇimālā chinnā guhavaktraiḥ
tagaṇayagaṇatagaṇayagaṇā yatra tadvṛttaṃ maṇimālā nāma / ṣaḍbhiryatiḥ / yathā /
mātaḥ surasindho trailokyapavitre paśyāmi kadā te pāpāpahamambhaḥ /
caṃcanmaṇimālālaṃkāramaṇīnāṃ tyaktvā vanitānāṃ saṃgaṃ viṣatulyam || 63 ||
dhīrairabhāṇi lalitā tabhau jarau
yatra tagaṇabhagaṇajagaṇaragaṇāstadvṛttaṃ lalitā nāma / yathā /
pīnonnatastanabharoparisphuraddhārāvalīsubhagamāyatekṣaṇā /
nṛtyatyasau sulalitaṃ hi nūpurādhvānaprabodhitamanobhavā vadhūḥ || 64 ||
pramitākṣarā sajasasairuditā
sagaṇajagaṇau sagaṇau yatra tadvṛttaṃ pramitākṣarā nāma / yathā /
caraṇānatiṃ gatavati prasabhaṃ dayite nitāṃtasubhage subhage /
paruṣāṇi saṃtyaja vacāṃsi sakhi pramitākṣarā bhava śaśāṃkamukhi || 65 ||
nanabharasahitā 'bhihitojjvalā
dvau nagaṇau bhagaṇaragaṇau ca yatra tadvṛttaṃ ujjvalā nāma / yathā /
iha śaradi bhavantyukāśayā (?) vimalataraśaśāṃkakarojjvalā /
vidadhati gamanaṃ vijayārthinaḥ pratidivasamavanīpatayaḥ svayam || 66 ||
pañcāśvaiśchinnā vaiśvadevī mamau yau
dvau magaṇau dvau yagaṇau ca yatra tadvṛttaṃ vaiśvadevī nāma / pañcabhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
vaśyātmā nityasnānaśīlo mahātmā mitre śatrau vā tulyacittapravṛttiḥ /
śraddhāsaṃpanno vaiśvadevī ca loke sa svargastrīṇāṃ vallabhaḥ syātsadaiva || 67 ||
abdhyaṃgaiḥ syājjaladharamālā mbhau smau
magaṇabhagaṇasagaṇamagaṇā yatra tadvṛttaṃ jaladharamālā nāma / caturbhiraṣṭabhiśca yatiḥ / yathā /
satyākāśe jaladharamālāvyāpte nīpāmode prasarati jhaṃjhāvāte /
varṣākāle muditamayūravrāte tyaktvā kāntāṃ vrajasi kathaṃ pātha tvam || 68 ||
iha navamālinī najaparau bhyau
nagaṇajagaṇabhagaṇayagaṇā yatra tadvṛttaṃ navamālinī nāma / ihetyavagrahaṇādabdhyaṃgairiti padavirītatayā vipariṇamati tenāṣṭabhiḥ caturbhiryathā /
tava niśitāsighātadalitā riddhipadakumbhamauktikasamūhaiḥ /
kṛtanavamālinīva bhajati tvāṃ prati smaraṃ narendra jayalakṣmīḥ || 69 ||
svaraśaraviratirnau rau prabhā nāma
bhavati najāvatha mālatī jarau
nagaṇajagaṇau jagaṇaragaṇau yatra tadvṛttaṃ mālatī nāma / yathā /
bhramarayuvā bhramatīha mālatītarutalamapyapahāya ketakīm /
yuvatijanena gṛhīta nāma kaḥ kathamapi na pratibodhametyasau || 71 ||
varatanurityeke /
jarau jarau vadanti pañcacāmaram
iti vada tāmarasaṃ najajādyaḥ
nagaṇajagaṇau jagaṇayagaṇau yatra tadvṛttaṃ tāmarasa miti vada śikṣamiti śeṣaḥ / yathā /
mṛdutaratāmarasāruṇapādavraṇatitivisravadasrajalaughāḥ /
vidadhati parva tirodhasi yānaṃ karapihitoccakru vā ripuvadhaḥ || 73 ||
atijagatyām /
turagarasayatirnau tatau gaḥ kṣamā
yatra dvau nagaṇau dvau tagaṇau guruśca tadvṛttaṃ kṣamā nāma / yathā /
saptabhiḥ ṣaḍbhiśca yatiḥ / yathā /
cakitamṛgadṛśā nekṣito līlayā trivalitavadanaśrīcayāhaṃ muhuḥ /
na ca surataṭinī na kṣamā cāśritā gatamidamadhunā jīvitaṃ me vṛthā || 74 ||
mnau jrau gastridaśayatiḥ praharṣiṇīyam
magaṇanagaṇajagaṇaragaṇaguravo yatra tadvṛttaṃ praharṣiṇī nāma / tribhirdaśabhiryatiḥ / yathā /
lolākṣī vipulanitambabaddhakāñcī pīnoccastanayugalā suromarājiḥ /
nṛtyantī sulalitamaṃgahāraramyaṃ vārastrī gamanalasatpraharṣiṇīyam || 75 ||
[pāṭhāntaram:
caturgrahairiha rucirā jabhau syau gaḥ // KVrk_3.76* // ]
caturgrahairiha rucirā jabhau sjagāḥ
jagaṇabhagaṇasagaṇajagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ rucirā nāma / yathā /
samīhate ya iha parāpadāpadaṃ viyaccharittaṭaruciroṭajālayaḥ /
mṛgīdṛśo vadanasarojadarśanaṃ na tasya tatpramadakaraṃ kavat || 76 ||
vedai randhrairmtau yasagā mattamayūram
yatra magaṇatagaṇayagaṇasagaṇaguravastadvṛttaṃ mattamayūram / caturbhirnavabhiryatiḥ / yathā /
cañcaṃ cūtaṃ puṣpitakaṃ kellitarūbhiḥ krīḍatkroḍaṃ saṃcaradunmattamṛgodham /
snigdhacchāyaṃ vāritatāpaṃ tarukhaṇḍaiḥ mādyadbhṛṃgaṃ mattamayūraṃ vanametat || 77 ||
[pāṭhāntaram:
najasajagairbhavati mañjubhāṣiṇī // KVrk_3.78* // ]
sajasā jagau bhavati mañjubhāṣiṇī
yasya pāde sagaṇajagaṇasagaṇajagaṇā guruśca tadvṛttaṃ mañjubhāṣiṇī nāma / yathā /
smara suṃdarākṛtimanekavallabhaṃ caraṇapraṇāmanatamīpsitaṃ patim /
paruṣoktibhiḥ kimiti khedayasyamu sakhi vallabhā bhavati mañjubhāṣiṇī || 78 ||
iha naṃdinī sajasasairguruyuktaiḥ
saśca jaśca saśca saśca taiḥ sagurubhirnandinī || 79 ||
nanataragurubhiścandrikā caturbhiḥ
dvau nagaṇau tagaṇaragaṇau guruśca yatra tadvṛttaṃ candrikā nāma / caturbhiryatiryathā /
vitarati kumudānāṃ śriyaṃ samagrāṃ tama iva vanitānāṃ bhinatti mānam /
tatamapi bhuvanaṃ candrikā bhuvasthādhavalitamiva cakre śaranniśāsu //
aṣṭabhiryatirityeke || 80 ||
śakvaryām
mtau nsau gāvakṣagrahaviratirasaṃbādhā
magaṇatagaṇanagaṇasagaṇā dvau gurū ca yatra tadvṛttaṃ asaṃbādhā nāma / akṣai rindriyaiḥ pañcabhi rgrahai rnavabhiśca yatiḥ / yathā /
yāvadgaccheyaṃdayitavihitasaṃketasthānasyābhyāṃ saṅkṛtanivṛtatulākoṭiḥ /
tāvaccakre 'gre drutamudayamayaṃ vairī bhitvā saṃbaṃdhānyapi sakhi timirāṇīnduḥ || 81 ||
nanarasalaghugaiḥ svarairaparājitā
dvau nagaṇau ragaṇasagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ aparājitā nāma /
saptabhiryatiḥ / yathā /
turagarajavatīṃ tulārkamahīpateritaranṛpaśataiścamūmaparājitām /
jayati vijayidoryugaikasahāyavānavanipatirasau pramārakulodbhavaḥ || 82 ||
nanabhanalagiti praharaṇakalikā
nagaṇau bhagaṇanagaṇalaghuguravaśca yatra tadvṛttaṃ praharaṇakalikā nāma / iti śabdasyāvyayasya grahaṇātsaiva yatiḥ / yathā /
raṇabhuvi bhavatā praharaṇakalitā parahṛtavanitāstava nṛpa ripavaḥ /
vidadhati śayanaṃ kṛtatṛṇaśayanā vanabhuvi satataṃ bhayacakitahṛdaḥ || 83 ||
uktā vasaṃtatilakā tabhajā jagau gaḥ // KVrk_3.84(1) //
tagaṇabhagaṇau dvau jagaṇau dvau gurū ca yasya pāde tadvṛttaṃ vasaṃtatilakā nāma / yathā /
bhrātarvasaṃtatilakānatimuktakaṃ ca saṃdaśyate 'tra kimu matparamastvametat /
nā 'haṃ sa yo 'bhavadanekavidhotsavaśrīḥ saṃpratyasatyavirahaikagṛhaṃ priyāyāḥ //
siṃhoddhateyamuditā munikāśyapena // KVrk_3.84(2) //
iyameva vasaṃtatilakā kaśyapa syācāryasya matena siṃhoddhatā nāma / yathā /
unnidrapadmavadanaḥ subhago 'ṅganānāmāraktapādatalapāṇīradīnasattvaḥ /
siṃhoddhatā samagalaḥ suviśālavakṣāḥ syādīdṛśo narapatiḥ puruṣaḥ pṛthivyāḥ //
uddharṣiṇī nigaditā munisaitavena // KVrk_3.84(3) //
saiva vasaṃtatilakā saitava muninā uddharṣiṇī nigaditā uktā / yathā /
saṃvatsare rasapayonidhisūryasaṃkhyaiḥ śrīvikramānnarapate racitā mameyam /
uktā sanāmabhirudāharaṇyairudārairuddharṣiṇī bhavatu cetasi satkavīnām //
gomena saivamuditā madhumādhavīti // KVrk_3.84(4) //
vasaṃtatilakāmityeke || 84 ||
induvadanā bhajasanaiḥ saguruyugmaiḥ
bhagaṇajagaṇasagaṇanagaṇā dvau gurū ca yasya pāde tadvṛtta minduvadanā nāma / yathā /
mārutavaśapracalitotpaladalākṣaṃ śobhanalalāṭataṭamadhyakṛtapuṇḍram /
re pathika saṃprati madhau madanabandhau saṃsmarasi tadvadanaminduvadanāyāḥ || 85 ||
dviḥ saptacchidalolā msau mbhau gau caraṇe cet
yasya caraṇe pāde magaṇasagaṇamagaṇabhagaṇā dvau gurū tadvṛttaṃ alolā nāma / sapta bhiryatiḥ / yathā /
yo deva dvijabhaktaḥ saṃsāreṣu viraktaḥ śrautasmārtavidhīnāṃ kartā tyaktavikalpaḥ /
maitraḥ kāruṇikātmā krodhāmarṣavimuktastasya śrībhuvane syāllolā nūnamalolā || 86 ||
atiśakvaryām /
dvihatahayalaghuratha giti śaśikalā
dvihatahayalaghu rityarthaḥ guruśca bhavati yasya caraṇe tadvṛttaṃ śaśikalā nāma / saptabhiraṣṭabhiryatiḥ / pāriśeṣyādyathā /
kusumaśaratanudahanaśirasi jaṭāmukuṭataṭamaṇiramalakiraṇā /
tava bhavatu sukhakṛdayamiha satataṃ pravipadi sunabhasi vasati śaśikalā || 87 ||
sragiti bhavati rasanavakayatiriyam
ṣaḍbhirnavabhiśca yadā yati rbhavati tadā sragi ti nāma / māle ti vaktavye chaṃdobhaṃgabhayāt sragityuktam / ekārthatvānna doṣaḥ / yathā /
ghanaparimalamilitamadhupanicayā sragiyamurasi tava śaśimukhi śuśubhe /
kaṭakayugalamapi kalaravasubhagaṃ śriyamidamiha janayati sucaraṇayā || 88 ||
vasuhayayatiriti maṇiguṇanikaraḥ
iyameva śaśikalā vasva ṣṭabhi rhayaiḥ saptabhiryadā maṇiguṇanikaraḥ nāma / yathā /
parajanahitakaravaradhanakalitaḥ suvacanakṛtavarajanasukhanivahaḥ /
bhavabhuvi bhavakṛtavarataramahimā sa bhavati naravara maṇiguṇanikaraḥ || || 89
nanamayayayuteyaṃ mālinī bhogilokaiḥ
dvau nagaṇau magaṇo dvau yagaṇau yasya tadvṛttaṃ mālinī nāma / yathā / aṣṭabhiḥ saptabhiryatiḥ /
navajaladharamālāmālinīṃ tāṃ vilokya
nijadayitaviyogaprāntabhāvaṃ nibodham /
na na khalu jaladharāṇāṃ nādamākarṇya kaści-
dbhavati śithilabuddhirveśma gantuṃ pravāsī || 90 ||
bhavati najau bhajau rasahitau prabhadrakam
yasya pāde nagaṇajagaṇabhagaṇajagaṇaragaṇāstadvṛttaṃ prabhadrakaṃ nāma / yathā /
alabhata duścareṇa tapasā himādrijā
yamiha patiṃ patiṃ trijagatāṃ maheśvaram /
pavanasamuddhutāmaliśikhāhutasmaro
diśatu satāṃ sadaiva savi suprabhadrakam || 91 ||
sajanā nayau śaradaśakaviratirelā
sagaṇajagaṇanagaṇanagaṇayagaṇā yatra tadvṛtta melā nāma / paṃcabhirdaśabhiryatiḥ / yathā /
varacaṃdanadrumakiśalayamaricailā-
lavalīlatāprabhṛtivanamiha dhunvan /
malayānilaḥ sapadi vidalitaprayukta-
pramadājanaḥ prasaritapatibandhuḥ || 92 ||
mrau myau yāntau bhavetāṃ saptāṣṭabhiścandralekhā
yasya pāde magaṇaragaṇamagaṇā dvau yagaṇau tadvṛttaṃ candralekhā nāma / saptabhiraṣṭabhiryatiḥ / yathā /
vibhrāntiścandralekhāṃ cūḍāmaṇisthānabhṛttāṃ
yastārtīyaṃ ca netraṃ jājvalyamānaṃ lalāṭe /
kaṇṭhe yasyāsthimālā bhasmāṃgarāgaḥ śarīre
kalpāṃtāṃ vaḥ sa daśyāttrailokyanātho girīśaḥ || 93 ||
aṣṭau
bhratrinagaiḥ rasāt khamṛṣabhajagavilasitam
bhagaṇaragaṇau trayo nagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ ṛṣabhagajavilasitaṃ nāma / ṣaṭdaśabhiryatiḥ /
yatra catuṣpatheṣu vividhayuvatijanatā
sāmamanorameṣu tava ripuvaranagare /
tvadbhujavikrameṇa nṛpativara vijayati
saṃprati tatra vanyamṛṣabhagajavilasitam || 94 ||
najabhajaraiḥ sadā bhavati vāṇinī gayuktaiḥ
nagaṇajagaṇabhagaṇajagaṇaragaṇā guravo yatra tadvṛttaṃ vāṇinī nāma / yathā /
cakitamṛgekṣaṇā gurunitambabaddhakāñcī
guṇakalakiṃkiṇīravavibodhāsameṣuḥ /
janayati vāṇinī caturavākyapaṇḍiteyaṃ
mudamadhikāṃ sakhe manasi karoti dṛṣṭā || 95 ||
atyaṣṭau
rasaiḥ rudraiśchinnā yamanasabhalā gaḥ śikhariṇī
yagaṇamagaṇanagaṇasagaṇabhagaṇā laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ śikhariṇī nāma / ṣaḍbhirekādaśabhiryatiḥ /
śaśāṃkāsyā caṃcatkuvalayadalaspardhinayanā
salīlaṃ gacchaṃtī gurujaghanabhārālasagatiḥ /
iyaṃ pīnottuṃgastanaśikhariṇī vāravanitā
kaṭākṣairvikṣobhaṃ janayati munīnāmapi hṛdi || 96 ||
jasau jasayalā vasugrahayatiśca pṛthvī guruḥ
jagaṇasagaṇajagaṇasagaṇayagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ pṛthvī nāma / yathā /
kimityayamasaṃskṛtastava sukeśi keśoccayaḥ
kimityuta sumekhalāvirahitā ca pṛthvī kaṭiḥ /
tadehi kuru maṇḍanaṃ tyaja ruṣaṃ vasaṃtotsave
yataḥ sutanu pañcaṣairapi dinairvayo yāsyati || 97 ||
diṅmuni vaṃśapatrapatitaṃ bharanabhanalagaiḥ
bhagaṇaragaṇanagaṇabhagaṇanagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ vaṃśapatrapatitaṃ nāma / daśabhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
naiva vidustṛṣāturadhiyastava ripunagare
maṃdiradīrghikāsu salilaṃ savidhamapi mṛgāḥ /
ambujavaṃśapatrapatitadrumadalanikaraiḥ
chāditamātape tu mahati kṣitipati talakā (?) || 98 ||
rasayugahayairnsau mrau slau go yadā hariṇī tadā
nagaṇasagaṇau magaṇaragaṇau sagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ hariṇī nāma / ṣaḍbhiḥ caturbhiryatiḥ / yathā /
vadanamamalaṃ dhatte śobhāṃ śaśāṃkasamāśritāṃ
śravaṇayugalaṃ dolālīlāṃ tanoti manobhuvaḥ /
stanaparisare hāraḥ sphāraḥ sphuratyatinirmalaḥ
kimiha na cettasyāhāri dhruvaṃ hariṇīdṛśaḥ //
ṛṣabhacaritamityeke || 99 ||
mandākrāntā jaladhiṣaḍagaiḥ mbhau natau tādgurū cet
magaṇabhagaṇanagaṇā dvau tagaṇau dvau gurū ca yasya pāde tadvṛttaṃ mandākrāntā nāma / caturbhiḥ ṣaḍbhiścedyatirbhavati / yathā /
mandākrāntādharakisalayā pāṇipadmaṃ dhunānā
gāḍhāśleṣapraṇayiśithilā vepamānāṃgayaṣṭiḥ /
svidyadvaktrā pulakitatanuḥ kiṃcidāmīlitākṣī
cetaḥprītiṃ janayati bhṛśaṃ nūtanoḍhā vivoḍhā || 100 ||
yadi bhavato najau bhajajalā gururnarkuṭakam
naganajagaṇabhagaṇā dvau jagaṇau laghugurū aha tadvṛttaṃ narkuṭakaṃ nāma / avitathami ti anye / yathā /
surabhisamāgame virahiṇījanaśokakare
kṛtabahumaṇḍanā tvamatibhāmani madvacanaiḥ /
nijadayitāṃtikaṃ yadi na yāsi gataṃ tadaho
avitathavākyakauśalamidaṃ mama niṣphalatām || 101 ||
muniguhakārṇavaiḥ kṛtayatiṃ vada kokilakam
narkuṭakameva saptabhiḥ guhakaiḥ kārtikeyaśirobhiḥ ṣaḍbhiścaturbhiḥ kṛtayatiṃ tadvṛttaṃ vada kokilakaṃ he śiṣyeti viśeṣaḥ / yathā /
madanamahotsave muditakokilakāntarave
na bhajati yā priyaṃ praṇayasundaramindumukhi /
dhruvamiha sābalā svayamaharniśameva bhṛśaṃ
sakhi paritapyate gurumanobhavatāpavatī || 102 ||
dhṛtau
syādbāṇartvaśvaiḥ kusumitalatāvellitā mtau nayau yau
magaṇatagaṇau nagaṇastrayo yagaṇā yatra tadvṛttaṃ kusumitalatāvellitā nāma / paṃcabhiḥ ṣaḍbhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
udyānābjānāṃ prakaradhunanāvāsasaurabhyasaṃpat
kaṃkolailānāṃ kusumitalatāvellitānyaḥ punānaḥ /
āgastyo vāyurdivi suratāyāsayātāṃganānāṃ
svedāmbhobindūnharati punarapyādiśansaṃgamecchām || 103 ||
atidhṛtyām
rasartvaśvairymau nsau raraguruyutā meghavisphūrjitaṃ syāt
yagaṇamagaṇanagaṇasagaṇā dvau ragaṇau guruśca yasya pāde tadvṛttaṃ meghavisphūrjitaṃ nāma / ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
samāyātaḥ svairaṃ kuṭajakusumāmodavāhī samīraḥ
śrutaṃ dhairyaṃ dhvaṃsi prasabhamadhunā meghavisphūrjitaṃ ca /
viyoge sadbhartuḥ nijalavaṇimā 'dhaḥkṛtasvaṃtijasya
prayāntī me prāṇā kuliśakaṭhinā meghanāśaṃ tathāpi || 104 ||
sūryāśvairmasajastatāḥ saguravaḥ śārdūlavikrīḍitam
magaṇasagaṇajagaṇasagaṇā dvau tagaṇau gururyasya pāde tadvṛttaṃ śārdūlavikrīḍitaṃ nāma / dvādaśabhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
śrīkhaṇḍācalakaṃdarātsarabhasaṃ nirgatya sāṃdraṃ drumāṃ-
ścaṃcaccampakacārukesarabharaṃ dhanvanmuhurlīlayā /
itthaṃ vibhradayaṃ vasantapavanaḥ śārdūlavikrīḍitam
strīṇāṃ mānagajaṃ haniṣyati haṭhāt mānotkaṭānāmapi || 105 ||
[kṛtau]
jñeyā saptāśvaṣaḍbhirmarabhanayayuto bhlau gaḥ suvadanā
yasya vṛttasya pāde magaṇaragaṇabhagaṇanagaṇayagaṇabhagaṇalaghugurustadvṛttaṃ suvadanā nāma / saptabhiḥ saptabhiḥ ṣaṣṭhaśca yatiḥ /
rambhāstambhopamoruḥ sugurughanakucā sāraṃganayanā
madhyakṣāmā suromāvaliramalamadaṃtā candravadanā /
hṛtsthaṃ bhāvaṃ kaṭākṣairnijamiva kathayatyeṣā suvadanā
yūnāṃ cetāṃsi sadyo madayati yuvatiśchekoktikuśalā || 106 ||
trī rajau galau bhavedihedṛśena lakṣaṇena vṛttanāma
trīnvārānragaṇajagaṇau gurulaghū yasya pāde tadvṛttaṃ vṛttanāma vṛttābhidhānamityarthaḥ /
saṃpadāptisambhavo madaḥ kadācideva mānase nagasya
na pramāṇavidyayā paraprameyajālabhaṃgadakṣayā 'pi /
nāpyarūparūpayā parāṃganābhimarśano rasaḥ kadāpi
tasya vṛttamīdṛśaṃ śirobhiruhyate narairato vicāryaḥ || 107 ||
prakṛtau
mrabhnairyānāṃ trayeṇa trimuniyatiyutā sragdharā kīrtiteyam
magaṇaragaṇabhagaṇanagaṇā yagaṇatrayaṃ yasya pāde tadvṛttaṃ sragdharā nāma / vāratrayaṃ saptabhiryatiḥ /
yāsāmunnidrapadmadyutimukhamamalaṃ sphāravisphāritākṣam
cañcatkāñcīguṇena sphuradurumaṇinā '; 'vartalakṣmīṃ vitanvat /
cetaḥprītiṃ narāṇāṃ vidadhati vilasannābhimadhyapradeśā
gacchantyo
rājamārge vikacavicakilasragdharā rājavadhvaḥ || 108 ||
ākṛtau
bhrau naranā ranāvatha gururdigarkaviramaṃ hi madrakamidam
bhagaṇaragaṇanagaṇā ragaṇanagaṇaragaṇanagaṇaguravo yasya pāde tadvṛttaṃ madrakaṃ nāma / daśabhirdvādaśabhiryatiḥ / yathā /
tvatkathitairalīkavacanaiḥ karomi kathamasya kopamasamam
yasya na vipriyaṃ sakhi mayā śrutaṃ na ca nirīkṣitaṃ kathamapi /
madrakarairayaṃ priyatamaḥ karoti vacanairmanaḥ samadanam
pāśyavimuktajālamadhunā mamāṅdhriyugale luṭhatyapi bhṛśam || 109 ||
vikṛtau
yadiha najau bhajau bhjabhalagāstadāśvalalitaṃ harārkayatimat
yasya pāde nagaṇajagaṇau bhagaṇajagaṇabhagaṇajagaṇabhagaṇalaghuguravo bhavanti tadvṛttaṃ aśvalalitaṃ nāma / ekādaśabhirdvādaśabhiryatiḥ / yathā /
samaravinirjitārinivahakṣitīśvaravicitramaśvalalitam
hṛdayacamatkṛtipradamidaṃ vilokya bhavato vadanti kavayaḥ /
dhruvamurarīcakāra nṛpaterdivaspatirimaṃ turaṃgamavaraṃ
bahutaramanyathā na viyati krathairiha vivelate 'tibahulaiḥ (?) || 110 ||
mattākrīḍaṃ mau tnau nau nlau giti bhavati vasuśaradaśayatiyutam
yasya pāde dvau magaṇau tagaṇanagaṇau dvau nagaṇau nagaṇalaghuguravastadvṛttaṃ mattākrīḍaṃ nāma / aṣṭabhiḥ pañcabhi daśabhiśca yatiḥ / yathā /
dṛṣṭvā cāndraṃ bimbaṃ rātrau karanikaravinihitatimiranikaram
gāyanti sma svairaṃ yasminsuvikasitakusumavati madhusamaye /
paurā baddhāstasmin saṃpratyavanipatitilaka tava nagare
mattākrīḍātisvacchandaṃ vigatabhayabhavabhamitamṛganivahāḥ || 111 ||
saṃkṛtau
bhūtamunīnairyatiriha bhatanāḥ sbhau bhanayāśca yadi bhavati tanvī
bhagaṇatagaṇanagaṇasagaṇā dvau bhagaṇau nagaṇayagaṇau yasya pāde tadvṛttaṃ tanvī nāma / paṃcabhiḥ saptabhirādityaiśca yatiḥ / yathā /
yā mukhapadmaṃ śaśadharasadṛśaṃ sundaralolanayanamatiramyam
subhru bibharti tribhuvanajayino vāsanivāsamiva makaraketoḥ /
pīnanitambā gurukucayugalā vṛttasukomalabhujakarayugmā
sā mama citte janayati yuvatī harṣamanalpamiyamiha sutanvī || 112 ||
atikṛtau
krauñcapadā bhmau sbhau nananā ngī iṣuśaravasumuniviratiriha bhavet
bhagaṇamagaṇasagaṇabhagaṇāścatvāro nagaṇā guruśca yasya pāde tadvṛttaṃ krauñcapadā nāma / pañcabhiraṣṭabhiḥ saptabhiśca yatiḥ / yathā /
krauñcapadā yā romaśagātrī vikaṭadaśanataniratiparuṣatanuḥ
piṃgaladṛṣṭiḥ sūkṣmanitambā kapilakacanicayaviṣamakucayugā /
yā ca hasantī locanavāri prakaṭayati rahasi nijapativimukhī
muñca sakhe tāmiṣṭatamaṃ ceccirataramiha tava cara viṣayasukham || 113 ||
utkṛtau
vasvīśāśvacchedopetaṃ mamatanayuganarasalagairbhujaṃgavijṛmbhitam
dvau magaṇau tagaṇastrayo nagaṇā ragaṇasagaṇau laghugurū ca yasya pāde tadvṛttaṃ bhujaṃgavijṛmbhitaṃ nāma / aṣṭabhirekādaśabhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
prāleyāṃśujyotsnākāṃtadyutiśubhamavimalasadvitānamanohare
krīḍāgāre cañcacciratra kusumaparimalamiladalivrajeśudhayojjvale /
premodrekā veśyāvṛttaṃ kulayuvatirapi vitanute yadā suratotsave
preyānapyānandeneva prakaṭayati rahasi na tadā bhujaṃgavijṛmbhitam || 114 ||
mo nāḥ ṣaṭ sagagiti yadi navarasarasaśarayatiyutamapavāhākhyam
yasya pāde magaṇo nagaṇā ṣaṭ sagaṇo dvau gurū ca yatra tadvṛtta mapavāhaṃ nāma / navabhiḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhiḥ paṃcabhiḥ yatiḥ / yathā /
ātmānaṃ kalayati tṛṇamiva suragurudharaṇitalasuragavāmartho
yo nityaṃ vikasitamukhakamalamiha vitarati dhanamamalamarthibhyaḥ /
saṃpatyā samupahasitadhanadavibhavanivahadaurabhyāt
lokaḥ paśyati vigalitabahuvidhimatimatikṛśatanumapavāhaṃ tam || 115 ||
// uktādijātiprakaraṇam //
ata evaṃ urdhvaṃ śeṣajātiprakaraṇaṃ bhavati / taccātra noktaṃ granthagauravabhayātkedāreṇa evamuktādijātiṣu utkṛtyavasānāsu śrīprabhṛti apavāhāntāni samavṛttāni padarśa(?) / ‘ yatkiṃciddṛśyate chandaḥ ṣaḍviṃśatyadhikākṣaram / śeṣajātyādikaṃ muktvā tatsarvaṃ daṇḍakā vidu 'rityādilakṣaṇān daṇḍakānāha /
yadiha nayuktagalaṃ tataḥ saptarephāstadā caṇḍavṛṣṭiprayāto bhaveddaṇḍakaḥ
iha śāstre caṇḍavṛṣṭiprayāto nāma daṇḍako bhavet / yadā nagaṇau dvau saptaragaṇāśca bhavanti / śatamāṇḍavābhyāmṛṣibhyāmanekā 'sya saṃjñā kṛtā / yathā /
kuvalayadaladīrghanetrā sumadhyā pṛthuśroṇibimbā navaprāgasaṃsaktahṛt
prathamavirahapīḍitā sā mṛtā preyasī garjitaṃ vāridānāṃ niśamya dhruvam /
nabhasi kuṭajapuṣpasaṃbhāragaṃdhāsavonmattabhṛṃgāṃganā gīyamānāgame
hata pathika vṛthā kimāyāsa................................... /
caṇḍavṛṣṭirityeke || 116 ||
praticaraṇavivṛddharephāḥ syurarṇārṇavavyālajīmūtalīlākaroddāmaśaṃkhādayaḥ
caraṇaṃ caraṇaṃ prati praticaraṇaṃ ragaṇānāṃ vṛddhyā ihārṇādayo daṇḍakāssyuḥ /
aṣṭabhī ragaṇairarṇo yathā /
śramasalilamapakaroti drutaṃ kāminīnāṃ rasāyāsajaṃ maruccīkarāmodavān
janayati madhupasya tīradrumālī lasatpallavālaṃkṛtāṃ kāminīvibhramādeśakam /
ayamiha dayitaiḥ purorṇānidhiṃ yasya śakyaṃ samasāyuvajraprahārānabhijñabhyusī (?)
bhujagapuravadhūlasallocanānandakaro sphurantī na līlāṃ tanoti rājātmajaḥ //
navabhī ragaṇairarṇavo yathā /
trinayananagatuṃgaśṛṃgaśriyaṃ bibhraduddaṇḍaḍiṃḍīrapiṇḍāvadātaistaraṃgottarairullasan
makaratimitimiṃgilo vistṛtādhiṣṭhitakroḍasaṃprāptaśobhairnabhaḥprāṃgaṇajñāpakaiḥ /
bhujagaśayanaśayito devadevasya yo vāsa veśmaśriyo janenārṇavaso 'yamagrīḥ priye
tava nayanapathaṃ prayātastanotuṃ pramodaṃ vinodāspadaṃ tīrasaṃbhūtapunnāgapūgadrumaiḥ //
daśabhī ragaṇaiḥ vyālo yathā /
prasayati malayānile viprayuktāṃganādīrghaniḥśvāsasaṃparkasaṃvavardhitaprauhitāvematonandani
sphuḍitabakulakarṇikārāmradunnāgamākaṃdakaṃkillisaccampakāmodavāhinyamuṣmin vasaṃtāgame /
bhaja caraṇayugānataṃ saṃnatāṃgipriyaṃ prītisaṃdohakāminī nāma nagāturāṇāṃ mṛgīcakṣuṣām
taruṇīmani (?) sakhi sphurajjvālajihvāgralole 'ṅganānāṃ sadā saukhyaṃ vidhvaṃsinā 'nena kiṃ dagdhamānena te //
tairekādaśabhirjīmūtairyathā /
priyavirahitakāminī jīvitā sā vināśaikadakṣāniloddhūtakādambapuṣpāsavāmūrcchitāśeṣabhṛṃgadhvajo /
nabhasi nabhamivāṃkṣasaudāminīmālayālaṃkṛtaṃ nīlajīmūtapaṃktiṃ balākāvalīsevitāṃ locanānandadām /
viracitamadhurasvaraṃ cātakānāṃ ca ramyaṃ samūhaṃ tu sāskāṃtamapyunmadaṃ(?) bhāvinīṃ tṛptimākāṃkṣamāṇam /
muhukṛtavitatasubarhibhāraḥ
śikhīsaṃvanmanmathā preyasī prītimutpādayan nṛtyati svāṅdhrivinyāsasauṃdaryavat //
dvādaśabhirlīlākaro yathā /
abhinavanavapallavāsvādasaṃśuddhakaṇṭhānyapuṣṭāṃganāsuṃdarāradhvagītadhvaniprāptabodhiryadi cakravāle vane /
kusumitabahupāṭalā karṇikārāmrasatsiṃduvārottamāśokasatpuṣpabhārā vanaśrīkṛtāśeṣaśākhālasatpallave vane /
vilapati vanitā ghanasyābhimānagrahaṃ lāsyalīlākaro mādhavī pallavānāmayaṃ kāmadevaikabandhavasantānilo /
jagati vijayinīṃ smarājñāmivāviṣkarotyaṃganānāṃ ratāyāsajasvedabinduprasaktālakaprāṃtakaṃpaṃ vidhitsurmuhuḥ //
trayodaśabhī ragaṇairuddāmo yathā /
śaśadharasadṛśaṃ mukhāmbhoruhaṃ bibhratī pakvabimbādharoddāmahārāvalīśobhitoccastanī sūkṣmaromāvalīprāptanābhihṛdā /
śravaṇayuganiveśitasvarṇatāṇḍaṃkasaṃlagnaratnaprabhāsitāpāṃgaraṃgāṃgaṇotsaṃgasaṃnṛtyamānekṣaṇakṣobhitakṣmātalā /
kalaravavarakiṃkiṇīpakvaṇanmekhalālaṃkṛtaśroṇibimbānuvṛttānupūrvoruyugmā sarojāruṇāṅdhridvayanyastasannūpurā /
hṛdayamaśaraṇaṃ munīnāmapīyaṃ salīlaṃ vrajaṃtī karoti sphuraccīvaraprāṃjalodbodhitānaṃgalakṣmīkṛtāśeṣalokaṃ bhṛśām //
caturdaśabhī raiḥ śaṃkho yathā /
kvacidupari taraccaṃdavallīvitānaiḥ kvaciddrumāṇāṃ latāsaṃcayaiḥ saṃcarannakracakraiḥ kvacinnīrasaṃbhūtapūgadrumaiḥ śobhitam /
kvacidapi ghanasāṃmrahiṃtālatālāvalīcārutāmbūlavallīsamūhaiḥ (?) kvacidvyālasallolakolāhalotpāditorvīprakaṃpam /
kvacidabhinavacampakonnidracaṃcatprastanāsavāmodasaṃparkaḥ saṃprāptasaurabhyasaṃpatsamīrāgamātītatoyakaṇaiḥ sekitaṃ nīrahṛtaṃ vidrutam /
salilanidhimanekaratnākaraprītisaṃdohadaṃ setusīmaṃtamaṃtaṃ vilokya drutaṃ vilocanānāṃ nipātaṃ ca yasyāśu sāphalyamāpādayaḥ //
ādiśabdātpaṃcadaśabhiḥ raiḥ samudraḥ ṣoḍaśairbhujaṃga ityevamādayo yatheṣṭakṛtanāmāno daṇḍakā bhavanti || 117 ||
pracitakasamabhidho dhīradhībhiḥ smṛto daṇḍako nadvayāduttaraiḥ saptabhiryaiḥ
Original text: Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī · Edition: a manuscript from Patan. · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0