Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī (with commentary) · Chapter 2
ekākṣarā uktā / dvyakṣarā atyuktā / tryakṣarā madhyā / caturakṣarā pratiṣṭhā / paṃcākṣarā supratiṣṭhā / ṣaḍakṣarā gāyatrī / saptākṣarā uṣṇik / aṣṭākṣarā anuṣṭup / navākṣarā bṛhatī / daśākṣarā paṃktiḥ / ekādaśākṣarā triṣṭup / dvādaśākṣarā jagatī / trayodaśākṣarā 'tijagatī / caturdaśākṣarā śarkarī / paṃcadaśākṣarā atiśarkarī / ṣoḍaśākṣarā aṣṭiḥ / saptadaśākṣarā atyaṣṭiḥ / aṣṭādaśākṣarā dhṛtiḥ / ekonaviṃśatyakṣarā atidhṛtiḥ / viṃśatyakṣarā kṛtiḥ / ekaviṃśatyakṣarā prakṛtiḥ / dvāviṃśatyakṣarā ākṛtiḥ / trayoviṃśatyakṣarā vikṛtiḥ / caturviṃśatyakṣarā saṃkṛtiḥ / paṃcaviṃśatyakṣarā abhikṛtiḥ / ṣaḍviṃśatyakṣarā utkṛtiḥ / iti chaṃdasāṃ saṃjñā uktāḥ /
adhunā sarveṣāṃ vṛttānāṃ lakṣaṇamabhidhāsyāmi / lakṣyate jñāyate aneneti lakṣaṇam / paraṃ mātrāvṛttānupūrvakam / mātrāvṛttānyāryāprabhṛtīni prathamamuktvetyarthaḥ || 19-22 ||
iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihṛdayānaṃdinyāṃ vṛttaratnākarachaṃdovṛttau prathamo 'dhyāyaḥ //
dvitiyo 'dhyāyaḥ
mātrāvṛttādhyāyaḥ
[āryā-prakaraṇam (2.1-7)]
mātrāvṛttādhyāyo dvitīyaḥ prārabhyate /
mātrāvṛttānupūrvakamityuktatvāt /
lakṣmaitatsapta gaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ /
ṣaṣṭho 'yaṃ ca nalaghu vā prathame 'rdhe niyatamāryāyāḥ
ṣaṣṭhe dvitīyalātparake nle mukhalācca sayatipadaniyamaḥ /
carame 'rdhe paṃcamake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ
[2.1] āryāyā etallakṣma lakṣaṇam / sapta catuṣkalā gaṇā guruṇā upetā yuktā bhavanti / sāmānyenābhidhāya viśeṣamāha / bhavati neha viṣame jaḥ iti / iha āryālakṣaṇe viṣame sthāne prathamatṛtīyādau jo jagaṇo na bhavati / ṣaṣṭhaścāyaṃ jagaṇo bhavati / nalaghu vā / nagaṇayukto laghu vā bhavati / niyataṃ niścita māryāyāḥ / prathame 'rdhe ādye dale iti / carame 'rdhe dvitīye 'rdhe ṣaṣṭho la ghureveti niyamaḥ /
[2.2] evamubhayorapyardhayorlakṣaṇamabhidhāya padaniyamamāha / ṣaṣṭhe dvitīyalādi ti / ṣaṣṭhe gaṇe sarvalaghau dvitīyāllaghvakṣarādārabhya padaṃ bhavati / saptamaścetsarvalaghugaṇo bhavati tadā prathamākṣarādārabhya padaṃ carame 'rdhe paṃcamake dvitīye 'rdhe paṃcame sarvalaghau gaṇe tasmātpūrvoktāt / prathamākṣarāllaghvakṣarādārabhya padaniyamo bhavati / iti / atrārdhagrahaṇātpādavyavasthā nāstīti etacca prathamādhyāya eva padādāviti sūtre prapaṃcitamasti /
krameṇodāharaṇaṃ yathā /
vaṃdārudevavṛndairahamahamikayā sadaiva yā vaṃdyā /
svargāpavargadātrīṃ tāmāryāṃ saṃtataṃ naumi //
ityudāharaṇaṃ yathā /
yasyāṃganāmuvedyā kokilanādaśca malayagiripavanaḥ /
ekaikamastrakṛtyaṃ karoti sa jayati manojanmā || 1-2 ||
triṣvaṃśakeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ /
pathyeti nāma tasyāśchandovidbhiḥ samākhyātam
yasyā āryāyā ādyeṣu triṣu gaṇeṣu pādo virāmo bhavati / sā pathyā nāma / yathā /
ujjhitanepathyālakamujjhitatilakāṃjanaṃ yadeṇākṣyāḥ /
tasyāḥ smarāmi virahaprārambhe vadanamapi ramyam || 3 ||
saṃlaṃghya gaṇatrayamādimaṃ sakalayordvayorbhavati pādaḥ /
yasyāstaṃ piṃgalanāgo vipulāmiti samākhyāti
yasyā āryāyā ādya gaṇatraya mabhilaṃghya dvayo rapyardhayoḥ pādo virāmo yatirbhavati / sā vipulā nāma yathā /
mama khalu na yāti nayanayugamacalanirmeṣapiśyatastṛptim /
trastamṛgaśiśudṛśastanvaṃgyā jaghanasthalīṃ vipulām //
sāmānyena vidhānametadādyaṃtobhayabhedapūrvakatvāttridhā bhavati /
tatrādivipulā yathā /
pramadānāṃ jayati kaṭākṣo 'yaṃ niśi sphuratsmaraśarābhaḥ /
hṛdayasthitānurāgaprakaṭanapaṭutāṃ dadhātsvairaṃ //
antyavipulā yathā /
prītiṃ kasya na janayati prakurvatī keśabaṃdhanaṃ nārī /
darśitabhujamūlālaṃkārasubhūtārdranakhapaṃktiḥ //
ubhayavipulo dāharaṇaṃ pūrvamevodāhṛtamiti || 4 ||
ubhayārdhayorjakārau dvitīyaturyau gamadhyagau yasyāḥ /
capaleti nāma tasyāḥ prakīrtitā nāgarājena
yasyā āryāyā ubhayorardhayordvitīyaturyau dvitīyacaturthau gurvormadhyagau gamadhyagau gamadhyagāviti / vadatā sūtrakṛtā gaṇaniyama uktaḥ / tathā hi prathamo gaṇo 'ntagurureva tṛtīyo gaṇo dvigurureva paṃcamaścādigurureveti niścayaḥ / śeṣaṃ yathā proktam / sā āryā capalā nāma yathā /
capalākṣi maunamudrāṃ tyajeti saṃbhāṣitā mayā sutanuḥ /
saṃjātaromaharṣā babhūvātyutsukā tanvī || 5 ||
ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajellakṣma capalāgataṃ yasyāḥ /
śeṣe pūrvajalakṣmā mukhacapalā soditā muninā
yasyā āryāyā ādyaṃ dala mardhaṃ samasta mapi capalā yā lakṣaṇaṃ bhajet / śeṣe uttarārdhe pūrvoktalakṣaṇā sā mukhacapalā nāma / yathā /
yasyātsirācitāṃgī (?) laghustanī piṃgalākṣiyugalā ca /
mukhacapalā puruṣākṛtiratidīrghakṛśā parityājyā || 6 ||
prākpratipāditamardhe prathame prathametare tu capalāyāḥ /
lakṣmāśrayeta soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā
yā āryā prathame 'rdhe prākpratipāditaṃ pūrvamuktaṃ lakṣaṇamāśrayet prathametare tu uttarārdhe tu capalāyā lakṣaṇaṃ sā jaghanacapalā uktā viśuddhadhībhi rnirmalabuddhibhiḥ / yathā /
kuṃcitalocanayugalaṃ samadanamadamodasuṃdarālam /
surataṃ smarāmi tasyā mṛgīdṛśoḥ jaghanacapalāyāḥ || 7 ||
// āryāprakaraṇam //
[gīti-prakaraṇam (2.8-11)]
āryāprathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ /
dalayoḥ kṛtayatiśobhāṃ tāṃ gītiṃ gītivānbhujaṅgeśaḥ
āryā yāḥ prathame 'rdhe yaduktaṃ lakṣaṇaṃ tadyadi dvayorapyardhayorbhavati tāṃ gīti miti gītavān uktavān bhujaṃgeśaḥ piṃgalanāgaḥ / yathā /
romāṃcaṃ janayaṃtī sukhayaṃtī netrayoryugaṃ yūnām /
sadyo manāṃsi madayati gītiḥ strīṇāṃ madena mattānām || 8 ||
āryādvitīyake 'ṃśe yadgaditaṃ lakṣaṇaṃ tatsyāt /
yadyubhayorapi dalayorupagītiṃ tāṃ munirbrūte
āryādvitīye 'rdhe yallakṣaṇa muktaṃ tadyadi dvayorapyardhayorbhavati tāmupagīti miti piṃgalanāgo munirbrūte / yathā /
śāradacaṃdrodyote pāyaṃpāyaṃ madhu svairam /
paurastrībhirabhīṣṭā kriyate sotkaṇṭhamupagītiḥ || 9 ||
āryāśakaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhavedyasyāḥ /
sodgītiḥ kila gaditā tadvadyatyaṃśabhedasaṃyuktā
yasyā āryāyā uttarārdhalakṣaṇaṃ pūrvārdhe bhavati pūrvārdhalakṣaṇamuttarārdhe sā udgītiḥ /
yathā /
maṇḍapanagaravadhūnāmudgītiṃ vatsamallāram /
ākarṇayati sa nūnaṃ dūrādābhyeti candrahariṇo 'pi || 10 ||
āryāpūrvārdhaṃ yadi guruṇaikenādhikena nidhane yuktam /
itarattadvannikhilaṃ yaddīyamuditaivamāryāgītiḥ
yadyāryāyāḥ pūrvārdha muttarārdhaṃ ca nidhane 'vasāne ekena guruṇādhikena yuktaṃ bhavati tadā '; ' ryāgīti ryathā /
strīṇāṃ harṣavatīnāṃ saśiraḥkampastuvanti (?) vigatavikalpāḥ /
apyāryāgītimimāmanekalayasundarāmākarṇya //
skandhakamityike || 11 ||
// gītiprakaraṇam //
[vaitālīya-prakaraṇam (2.12-20)]
ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ /
na samā 'tra parāśritā kalā vaitālīye 'nte ralau guruḥ
siṃhāvalokitanyāyena ‘tṛtīyayugdakṣiṇāntike'tyādisūtrapaṭhitaḥ pādaśabdo 'tra dṛṣṭavyaḥ / paiṃgalīyasūtrapādaśabdopādānāt / yathā ‘vaitālīyaṃ dviḥsvarā 'yukpādeṣu sarvo 'ntalā'; iti / yatra viṣame pāde prathame tṛtīye ṣaṭkalā mātrā bhavanti same pāde dvitīye caturthe aṣṭau kalā bhavanti / ante 'vasāne ragaṇalaghū guruḥ ca bhavatastadvṛttaṃ vaitālīyaṃ nāma / utsargeṇa yathā / kvacitprāye gurulaghubhāve 'pavādamāha / na samā 'tra parāśritā kale ti / samā dvitīyacaturthādikā parāśritā tṛtīyapaṃcamādyāśritā na bhavati / same pāde dvitīye caturthe nirgatamaṃtaraṃ vyavadhānaṃ yāsāṃ tā nirantarā aṃtararahitā laghavo na bhaveyurityarthaḥ / yathā /
praviśatyaniśaṃ nirargalā suparityaktavibhūṣaṇāṃśukā /
virahe tava sā varāṃganā vaitālīyamuvāha vibhramam || 12 ||
paryante ryau tathaiva śeṣaṃ aupacchaṃdasikaṃ sudhībhiruktam
ṣaṇṇāmaṣṭānāṃ ca kalānāṃ paryante 'vasāne ryau ragaṇayagaṇau bhavataḥ / śeṣaṃ pūrvavattadā vaitālīyameva aupacchaṃdasikaṃ nāma / yathā /
bahuvipriyakārakaṃ parokṣe pratyakṣe priyacāṭukāradakṣam /
śaṭhavṛttamimaṃ drutaṃ vayasye aupacchaṃdasikaṃ vimuñca kāntam || 13 ||
āpātalikā kathiteyaṃ bhādgurukāvatha pūrvavadanyat
‘yadā ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalā'; ityādi sarvaṃ pūrvavadbha vati / viśeṣoktau bhagaṇātparau gau gurū bhavataḥ tadā vaitālīyame vāpātalikā nāma / yathā /
naranātha bhavaṃtamarīṇāṃ nāśakaraṃ prasamīkṣya purastāt /
ripavo jahati sma bhayārtā āpātalikāṃ saṃgarabhūmim //
āpātalikāṃ asthirāmityarthaḥ /
uktaṃ ca piṃgalavṛttau bhaṭṭaśrīhalāyudhena / yathā /
piṃgalakeśā kapilākṣī vācāṭā vikaṭonnatadantī /
āpātalikā punareṣā nṛpatikule 'pi na bhāgyamupaiti || 14 ||
tṛtīyayugdakṣiṇāṃtikā samastapādeṣu dvitīyalaḥ
vaitālīyameva sarveṣvapi pādeṣu dvitīyo laghu tṛtīye na saha yukto bhavati ‘na samā 'tra parāśritā kale'ti bādhitvā tadā dakṣiṇāntikā nāma / yathā /
vavau maruddakṣiṇāntiko viyoginīnāṃ prāṇahārakaḥ /
prakaṃpitāśokacampake vasanta eṣo 'naṃgabodhakaḥ || 15 ||
udīcyavṛttirdvitīyalaḥ sakto 'gryeṇa bhavedayugmayoḥ
ayugmayoḥ prathamatṛtīyayoḥ pādayoḥ dvitīyo la ghuragrimena tṛtīyena laghunā saha yujyate tadā vaitālīyame vodīcyavṛtti rnāma yathā /
giraṃ manojñāṃ pikāṃganā muditāścikyatsvayamudgiratyasau /
udīcyavṛttau divākare sahakāro 'pi tanoti mañjarī || 16 ||
pūrveṇa yuto 'tha paṃcamaḥ prācyavṛttiruditeti yugmayoḥ
laghurityanuvartate / samapādayordvitīyacaturthayoḥ paṃcamo laghuḥ pūrveṇa caturthena laghunā saha yukto yadā syāttadā prācyavṛtti rnāma vaitālīyaṃ bhavati / yathā /
svaguṇairanuraṃjitaprajaḥ prācyavṛttaparipālane rataḥ /
raṇabhūmiṣu bhīmavikramo viṃdhyavarmanṛpatirjayatyasau || 17 ||
yadā samāvojayugmakau pūrvayorbhavati tatpravṛttakam
pūrvo ktayorudīcyaprācyavṛttyoḥ samau sadṛśau aujayugmakau viṣamasamau pādau yadā bhavataḥ tadā vaitālīyameva pravṛttakaṃ syāt / yathā /
pravṛttakānte duḥraśmibhirvyāptamaṃbaramidaṃ vilokyatām /
gṛhāṇa tāmbūlamuttamaṃ kopamāśu vijahīhi kopane || 18 ||
asya yugmaracitā 'parāntikā
asya pravṛttakasya samapādakṛtā samapādalakṣaṇayuktaiścaturbhiḥ pādai racitā aparāntikā nāma / yathā /
tuṃgapīvaraghanastanālasā cārukuṇḍalavatī mṛgekṣaṇā /
pūrvacandravadanā 'parāntikā cittamunmadayatīyamaṃganā || 19 ||
ayugbhavā cāruhāsinī
pravṛttakasyaiva viṣamapādalakṣaṇayuktaiścaturbhiḥ pādaiḥ racitā cāruhāsinī nāma yathā /
na kasya cetaḥ samanmathaṃ karoti sā suṃdarākṛtiḥ /
vicitravākyoktipaṇḍitā vilāsinī cāruhāsinī || 20 ||
// vaitālīyaprakaraṇam //
[vaktra-prakaraṇam (2.21-30)]
vaktraṃ nādyānnasau syātāmabdheryo anuṣṭubhi khyātam
‘pāda'; ityanuvartate / anuṣṭubhya ṣṭākṣarāyāṃ jātau pādasya caturthādakṣarā dyo yagaṇo yadā bhavati tadā vaktraṃ nāma vṛttaṃ khyātaṃ kathitam / abdhe riti nirviśeṣaṇatvenādyādakṣarānnagaṇasagaṇau na bhavataḥ / yathā /
apāṇḍugaṇḍamākarṇaviśālanayanaṃ subhru /
virahe cārusarvāṃgyāstasyāḥ smarāmyahaṃ vaktram || 21 ||
yujorjena saridbhartuḥ pathyāvaktraṃ prakīrtitam
yujoḥ samapādayorcaturthādakṣarā jjena jagaṇena pareṇa vaktrameva pathye ti kīrtitam / yathā /
tvaddantidantalagnoruśākhāḥ pathyāyatāḥ drumāḥ /
kathayantīva bhagnānāṃ digjayaṃ tava bhūpate || 22 ||
aujayorjena vāridhestadeva viparītādi
viparitapathye tyarthaḥ / yukpāde yagaṇa eva kartavyaḥ / yathā /
viparītānyapi priyaḥ kurvāṇo mudamādhatte /
anukūlastvasau sadā tena prāṇādhiko nūnam || 23 ||
capalāvaktramayujornakāraścetpayorāśeḥ
ya dyayujo rviṣamayoḥ pādayoścaturthādakṣarānnagaṇo bhavet tadā vaktra meva capalā bhavati / yukpādayoryagaṇa eva / yathā /
capalāpāṃganayane pakvabimboṣṭhi candrāsye /
svādhīnatvaṃ bhaja dayitaṃ tāruṇyamasthiraṃ yasmāt || 24 ||
yasyāṃ laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā matā
yukpāde dvitīyacaturthe laghuḥ saptamo yasyāḥ sā yugmavipulā nāma / nanu pathyālakṣaṇasāmyātpunaruktametat / naivam / vipulādhikārasyedānīmārabhyamānatvāt vinā 'nutpattiḥ pathyālakṣaṇaṃ tvayukpāde avaśyameva yagaṇena bhavitavyam / atra tu na niyamaḥ / yathā /
aho kasyāpi dhanyasya mahākulaprasūtayā /
prītiḥ svakāntayā sārdhaṃ vipulā jāyate gṛhe || 25 ||
saitavasyākhileṣvapi
saitavasyā cāryasya matena caturṣvapi pādeṣu saptamo laghuḥ kartavyaḥ / yathā /
aho dhanyasya kasyacitsukaverjāyate matiḥ /
nūnaṃ yayādhikriyate saitavaṃ kāvyamuttamam || 26 ||
bhenābdhito bhādvipulā
saitavasyeti nivṛttam / ‘ capalāvaktramayujornakāraścetpayorāśe'rityanuvartate / ‘ yasyāṃ laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā mate'ti sarvamanuvartanīyam / ayukpādayoḥ prathamatṛtīyayoścaturthyādakṣarātparayo yagaṇaṃ bādhitvā bhagaṇaścedbhavati tadā bhenopalakṣitā vipulā syāt bhavipule tyarthaḥ / yathā /
viśālākṣī kāmagajakumbhāmbhavipulastanī /
madhyakṣāmā haṃsagatiḥ kasya na syādgatipradā //
ayujoriti jātipakṣe dvayorapi pādayorgrahaṇam vyaktipakṣe punarekasya / ekapakṣe punaḥ prathamasya tṛtīyasya vā tathā cāhurmahākavayaḥ /
‘vaṭe vaṭe vaiśravaṇaścatvare catvare śiva'; iti /
‘yasya prabhādbhuvanaṃ śāśvate pathi tiṣṭhatī'ti /
‘upasthitaṃ prāñjalinā vinītena garutmatā'; iti mahākaviprayogāḥ || 27 ||
itthamanyā raścaturthāt
itthaṃ pūrvoktaprakāreṇāyukpādayo ścaturthāda kṣarātparato ragaṇo bhavati tadā ravipulā syāt / yathā /
tathā jitaḥ śatruvargo rājan bāhubalena te /
sahāntaḥpuro yathā 'sau tatāra vipulā nadī //
vyaktipakṣe prathamapāde yathā /
[mahākavikālidāsavasvāgdevatāgurum /
yajñāne viṣayābhyānti darpaṇe pratibimbavat /]
tṛtīyapāde yathā /
kāminībhiḥ saha prītiḥ kasya nāma na rocate /
yadi na syādvārivīcicaṃcalaṃ hata jīvitam // iti || 28 ||
no 'mbudheścennavipulā
ayukpādayoścaturthādakṣarāccennagaṇo bhavatīti tadā navipulā syāt /
līlayā yena vipulā daṃṣṭrāgreṇoddhṛtā mahī /
bibhratā saukaramapi vapurvandāmi taṃ harim //
atraiva bhāravikaviryathā /
yuyutsuneva kavacaṃ kimāmuktamidaṃ tvayā /
tapasvino hi vasate kevalājinavalkale //
vyaktipakṣe prathamapāde yathā /
tava maṃtrakṛto maṃtrairdūrātsaṃśamitāribhiḥ /
pratyādiśyanta iva me dṛṣṭalakṣyabhidaḥ śarāḥ // ityādi || 29 ||
to 'mbudhestatpūrvā bhavet
ayukpādayoḥ caturthādakṣarācce ttagaṇo bhavati tadā tatpūrvaṃ tavipule tyarthaḥ / yathā /
tṛṣṇeyaṃ re tāta śriyaṃ saṃcitāṃ vipulāṃ hare -
dvihāya tasmāttāṃ bhava sukhī vairāgyasampadā //
vyaktipakṣe prathamapāde yathā /
lokavatpratipattavyo laukiko 'rthaḥ parīkṣakaiḥ /
lokavyavahāraṃ prati sadṛśau bālapaṇḍitau //
anyeti grahaṇāt magaṇasagaṇavipulā 'pi boddhavyā / yathā mamaiva chandasi /
‘ambudhau natabharamasā auje tadyutavipulā bhavet'; / yathā /
sarvātiriktaṃ saubhāgyaṃ bibhratī cārulocanā /
strīlokasṛṣṭiḥ saumyeva niḥ sāmyamasya vedhasā // (?)
vyaktipakṣe prathamapāde yathā /
manobhirāmāḥ śṛṇvantau rathanemisvanonmukhaiḥ /
atha pradoṣe doṣajñaḥ saṃveśāya viśāṃpatim // iti /
tṛtīyapāde yathā /
adūravartinīṃ siddhiṃ rājanvigaṇayātmanaḥ /
upasthiteyaṃ kalyāṇī nāmni kīrtita eva yaditi //
savipulā yathā /
kṣaṇavidhvaṃsini kāye kā cintā maraṇe raṇe / iti /
sarveṣāṃ vipulābhedānāṃ caturtho varṇaḥ prāyeṇa gururbhavati / ityāmnāyaḥ || || 30
// iti vaktraprakaraṇam //
[mātrāsamaka-prakaraṇam (2.31-38)]
dvikaguṇitavasulaghuracaladhṛtiriti
dvābhyāṃ guṇitā vasavo aṣṭau laghava ityarthaḥ / ṣoḍaśabhirlaghubhi racaladhṛti rnāma / yathā /
itarajanahitamitaramṛtaramatimanavaratamavanitilakamiva sapadi /
svayamapi jalanidhijananiratilaṣati puruṣavaramacaladhṛtivibhavinamiha //
gītyārye ti piṃgalaḥ || 31 ||
mātrāsamakaṃ navamo lgantaṃ
‘dvikaguṇitavasulaghu'rityanuvartate / yadā acaladhṛtireva gurvanto bhavati navamośca laghureva tadā mātrāsamakaṃ nāma /
prāksūtrāllaghurityanuvartamāne 'pi ‘navamo li'ti vadatā sūtrakāreṇānyeṣāṃ laghu vo 'nujñātastasmā' nna samā 'tra parāśritā kale 'tyapyanuvartanīyam / atraiva sūtre lakṣyalakṣaṇatvāt / yathā /
dhūlīdhūsaṃskṛtatanaśobhaḥ prakaṭitanūtanavadanadvaṃdvaḥ /
pramuditavadano jaṭilaśiraskaḥ khelati mātrāsamakaṃ bālaḥ || 32 ||
jo nlāvathāmbudherviślokaḥ
ambudhe rlaghucatuṣṭayātparayo rjagaṇo nlau nagaṇalaghū yadā bhavatastadā mātrāsamakameva viśloko nāma / yathā /
muñcati tṛṇamiva gatavikalpaḥ putraṃ priyamaviślokaṃ yataḥ /
saṃgrāmabhuvi vijitārisamūhaḥ kṣoṇīmimāṃ sa sākṣadavyāt (?) || 33 ||
tadyugalādvānavāsikā syāt
tadyugalāda mbudhiyugalāllaghvaṣṭakātparayo jagaṇo nagaṇalaghū yadā bhavatastadā vānavāsikā bhavet / yathā /
kuṃkumapaṃkānuliptagātrā madhyakṣāmā vipulanitambā /
asmākaṃ vānavāsikā strī cetaḥprītiṃ sapadi vidhatte || 34 ||
bāṇāṣṭanavasu yadi laścitrā
paṃcamo 'ṣṭamo navamo yadi ce llaghu rbhavati tadā citrā nāma yathā /
dṛṣṭvā tava ripunagare śūnye citrāni dhavalagṛhabhittīnām /
yānti drutataramibhayūthātitrāsam naravarajanatā buddhyā || 35 ||
aṣṭābhyo 'tha galāvupacitrā
laghvaṣṭakādyadā gurulaghū bhavatastadā upacitrā nāma / yathā /
mānaṃ mānini muñca bhaja tvaṃ kāntaṃ yāvaditīritamālyā /
tāvadvyoma babhūva purastānnakṣatrairupacitritametat || 36 ||
yadatītakṛtavividhalakṣmayutairmātrāsamakādipādaiḥ kalitam /
aniyatavṛttaparimāṇasahitaṃ prathitaṃ jagatsu pādākulakam
atītaṃ prāguktaṃ kṛtaṃ lakṣma lakṣaṇaṃ yena tena yutaiḥ sahitaiḥ mātrāsamaka viślokavānavāsikācitropacitrāṇāṃ pādai ścaraṇaiḥ kalitaṃ yuktaṃ aniyatavṛttaparimāṇasahitaṃ aniyatamamaryādaṃ vṛttānāṃ parimāṇaṃ tena sahitam / ko 'rthaḥ / mātrāsamakādīnāṃ pañcānāmapi pādairyaiḥ kaiścidapi caturbhiḥ pādākulaka miti kathitam /
atra mātrāsamakaviślokavānavāsikācitropacitrāṇāmudāharaṇam / yathā /
dakṣiṇamārutacalitāśoke kokilakalaravamuditāloke /
mugdhe manmathasuhṛdavasante pādākulakaṃ yāti patiste //
tathā viślokopacitrādipādairyathā /
vātāhatadalapaṅkajanetre asitadukūlācchāditagātre /
kathaya sakhi tvaṃ kva nu me vyaktaṃ pādākulakaṃ gacchasi naktam //
evamanye 'pi mahākaviprayogā yathā /
catvaramaṇḍapatarumūlāni saṃcitasalilānyavakūlāni /
kvacidapi na bhavati bhikṣāhāniḥ tatkiṃ kriyate mānamlāniḥ //
ante yamaka ityāmnāyaḥ || 37 ||
adhunā gurulaghupramāṇamāha /
vṛttasya lo vinā varṇairgā varṇā gurubhistathā /
guravo lairdale nityaṃ pramāṇamiti niścitam
yasya kasyaci dvṛttasya laḥ kalā mātrā varṇai rakṣarai rvinā guravo bhavanti / varṇā gurubhistathā tāḥ kalā gurubhirvinā varṇā na bhavanti / guravo rlairdalai nityaṃ tā eva kalā lairlaghubhirvinā dale 'rdhe kṛte sati guravo bhavanti / yathā / asminneva vṛtte ekapaṃcāśatkalāvarṇaiḥ dvātriṃśadbhirvinā ekonaviṃśatiguravoḥ bhavanti / punastā eva mātrā ekonaviṃśatyā gurubhirvinā dvātriṃśadbhavanti / punastā kalā ekapaṃcāśattrayodaśabhirlaghubhirvinā aṣṭatriṃśadbhavanti / tato dale 'rdhe kṛte sati ekonaviṃśatirguravo bhavantīti pramāṇaṃ niyataṃ vṛttasyeti || 38 ||
śikhiguṇitadaśalaghuracitamapagatalaghuyugalamaparamidamakhilam /
saguruśakalayugalakamapi suparighaṭitalalitapadaniciti bhavati śikhā
śikhi bhistribhi rguṇitairdaśa bhi rlaghu bhī racitaṃ kṛtaṃ tacca tadapagatalaghuyugalaṃ ca tathoktaṃ aṣṭāviṃśallaghukamityarthaḥ / aparaṃ dvitīya midamardhamakhilaṃ saṃpūrṇaṃ triṃśallaghukamityarthaḥ / śakalayugalakamapi ardhadvayamamapi saguru saha guruṇā vartateti saguru yadā bhavati tadā śikhā nāma bhavati / suparighaṭitāni lalitapadāni teṣāṃ nicitī racanāviśeṣā yatra kriyāviśeṣaṇe tattathoktam / yathā /
malayapavanacalitasuvikacavicikalamaliradhivasati muditamanāḥ /
śubhitasamayamuditapikayuvatirapi parimalabahulabakulataruśikhā //
cūliketi vaktavye / chaṃdobhaṃgabhayācchikhetyuktamekārthatvānna doṣaḥ || || 39
vinimayavihitaśakalayugalalaghulalitapadavitatiracitagaṇanicayā /
śrutisukhakṛdiyamapi jagati jaśira upagatavati ñi sati bhavati khajā
saiva śikhā vinimaye na vyatyāsena vihitaṃ śakalayugala mardhadvayaṃ lalitapadavitatyā racitagaṇanicayā yadā bhavati tadā khajā nāma / kva sati / ñi sati / ñi cavargīyapaṃcamasya cavargīyatṛtīyasya śira urdhvavibhāgastasmi nnupagatavati / ko 'rthaḥ / khañjetyarthaḥ / yathā /
sasalilasaliladharavasumuditaśikhikulaviracitakalakalanikare /
suparihṛtanijayuvatigṛhanabhasi hata pathika kathamasi gamā //
ekagurūṇi chaṃdasi khañjāśabdasya praveśayitumaśakyatvānnāma noktam || 40 ||
aṣṭāvardhe gā dvyabhyastā yasyāḥ sā 'naṅgakrīḍoktā /
dalamapaparamapi vasuguṇitasalilanidhilaghukaviracitapadavitati bhavati
dvābhyāṃ guṇitā 'ṣṭau guravo yasyāḥ sā ṣoḍaśaguruḥ prathame 'rdhe tvaparamapyardhaṃ vasubhiraṣṭabhirguṇitāḥ salilanidhilaghava iti dvātriṃśatsaṃkhyā laiḥ racitapadavitatiḥ anaṃgakrīḍā nāma /
tyaktānaṅgakrīḍāṃ muktavrīḍāṃ śatrukṣauṇīpālāḥ /
suviṣamavanabhuvi vidadhati bhayamiva naravaratilakasuvijitaripunivahā 'sau //
saumyetyeke || 41 ||
triguṇanavalaghuravasitigururiti dalayugalakṛtatanuratirucirā
Original text: Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī · Edition: a manuscript from Patan. · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0