Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī (with commentary) · Chapter 1

1.1

Kedārabhaṭṭa: Vṛttaratnākara, with Sulhaṇa's Sukavihṛdayānandinī
prathamo 'dhyāyaḥ
namaḥ sarasvatyai /
saśrīkaṃ prabhayā yutaṃ rucirayā prodbhāsitaṃ gaṅgayā
nānāvaktravirājitaṃ śaśikalāpīḍocchrayā 'laṅkṛtam /
āryopetamupasthitākhilagaṇasrakpūjitaṃ sarvadā
chaṃdaḥśāstramiveśvarasya jayati trailokyavaṃdyaṃ vapuḥ // 1
kṛṣṇātreyasya gotre samajani purā dākṣiṇātyāgraṇīryo
velādityābhidhānaḥ sukavirabhavadbhāsvarastasya sūnuḥ /
tatputraḥ sulhaṇākhyaḥ sulalitapadāṃ vṛttaratnākarākhya-
chaṃdovṛttiṃ sa cakre sukavihṛdayānaṃdanīnāmadheyām // 2
śāstrāraṃbhe śāstrakāra iṣṭādhikṛtadevatānamaskārapūrvakaśāstrasaṃbaṃdhaprayojanaṃ ślokatrayeṇāha /
sukhasaṃtānasiddhyarthaṃ natvā brahmācyutārcitam /
gaurīvināyakopetaṃ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram

1.2

vedārthaśaivaśāstrajñaḥ pavyeko 'bhūddvijottamaḥ /
tasya putro 'sti kedāraḥ śivapādārcane rataḥ

1.3

tenedaṃ kriyate chando lakṣalakṣaṇasaṃyutam /
vṛttaratnākaraṃ nāma bālānāṃ sukhabuddhaye

1.4

vedānāmarthā vedārthāḥ / śivo devatā yeṣāṃ tāni śaivāni śāstrāṇi / vedārthāśca śaivaśāstrāṇi ca tāni jānātīti sa tathoktaḥ ya pavyeko nāma dvijottamo 'bhūttasya pavyekasya kedāra nāmā śivacaraṇārādhanaparaḥ putro 'sti / tena kedāreṇedaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ chandaḥ kriyate / lakṣya mudāharaṇaṃ lakṣaṇaṃ niyatākṣaramātrāgaṇaracanā tābhyāṃ saṃyutaṃ lakṣalakṣaṇasaṃyutam / kiṃ nāma / vṛttaratnākaraṃ nāma / vṛttāni śrīprabhṛtīni tānyeva ratnāni teṣāmākara utpattisthānam / kimarthaṃ / sukhasiddhaye / sukhena siddhiḥ sukhasiddhistasyai sukhasiddhaye / keṣām / bālānāṃ mandabuddhīnām / kiṃkṛtvā / natvā / kam / śaṃkaraṃ mahādevam / kathaṃbhūtam / lokaśaṃkaraṃ lokānāṃ śaṃ sukhaṃ karotīti lokaśaṃkarastam / punaḥ kathaṃbhūtam / brahmācyutārcitaṃ viraṃcinārāyaṇapūjitam / punaḥ kathaṃbhūtaṃ / gaurīvināyakopetaṃ gaurī ca vināyakaśca gaurīvināyakau tābhyāṃ upetaṃ saṃyutam / kimartham / sukhasaṃtānasiddhyartham / sukhaṃ paraṃ brahmānandātmakaṃ saṃtānaḥ putrapautrādi tayoḥ siddhiḥ prāptistadarthaṃ sukhasaṃtānasiddhyartham / natvā praṇamyeti saṃbaṃdhaḥ / tribhirviśeṣakam || 1-3 ||
chandaḥśabdena kimucyate ityāha /
piṅgalādibhirācāryairyaduktaṃ laukikaṃ dvidhā /
mātrāvarṇavibhedena chandastadiha kathyate

1.5

tadi daṃ śāstre chandaḥ kathyate / yatpiṃgalādibhirācāryaiḥ chandaḥśāstraprayoktṛbhi rukta mabhihitam / laukikaṃ loke bhavaṃ na vaidikaṃ / kāvyādiṣu tasyānupayogāt / dvidhā dviprakāram / kathamityāśaṃkāyāṃ mātrāvarṇavibhedene tyāha / mātrābhedena āryādi varṇabhedena śrīprabhṛti vṛttabhedeneti || 4 ||
atha granthasaṃkhyāmāha /
ṣaḍadhyāyanibaddhasya chandaso 'sya parisphuṭam /
pramāṇamapi vijñeyaṃ ṣaṭtriṃśadadhikaṃ śatam

1.6

adhīyanta i tyadhyāyā ste ca vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ saṃjñābhidhānamātrāvṛttasamavṛttārdhasamavṛttaviṣamavṛttaṣaṭpratyayalakṣaṇāḥ ṣaḍe va ṣaḍbhi rnibaddhasya chandaḥśāstrasya pramāṇaṃ saṃkhyā ṣaṭtriṃśadadhikaṃ śataṃ vijñeyam || 5 ||
atha gaṇanāmāha /
myarastajabhnagairlāntairebhirdaśabhirakṣaraiḥ /
samastaṃ vāṅmayaṃ vyāptaṃ trailokyamiva viṣṇunā

1.7

‘ ‘gala'; iti prathamākṣaragrahaṇamātreṇa gurulaghuśabdayorgrahaṇami 'tyāmnāyaḥ / ebhi rmayarasatajabhanalagai rdaśabhirakṣaraiḥ / samasta mapi śabdabrahma vyāptam / kimiva / trailokyamiva / kena / bhavagatā nārāyaṇena || 6 ||
eteṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha /
sarvagurmo mukhāntarlau yarāvaṃtagalau satau /
gmadhyādyau jbhau trilo no 'ṣṭau bhavantyatra gaṇāstrikāḥ

1.8

asmin chandaḥśāstre sarve guravo yasyāsau sarvagurmo magaṇo yathā ( _ _ _ ) / mukhāntarlau yarau mukhamādi aṃtarmadhyaṃ ādau madhye laghū yayostau mukhāntarlau yagaṇaragaṇau ( ^ _ _, _ ^ _) / aṃtagalau satau / aṃte avasāne gurulaghū yayostau sagaṇatagaṇau yathā ( ^ ^ _, _ _ ^) / gmadhyādyau jbhau / guru madhye ādau yayostau jagaṇabhagaṇau yathā ( ^ _ ^, _ ^ ^) / trilo naḥ / trilaghurnagaṇo yathā ( ^ ^ ^ ) / ete mayarasatajabhanā 'ṣṭau gaṇā bhavanti varṇavṛttagaṇā bhavantītyarthaḥ / mātrāgaṇānāṃ vakṣyamāṇasūtre vidhānāt / caturgurvādīnāmapi gaṇādisaṃjñā mā bhūdityāśaṃkya niyamannāha / trikā iti trayaḥ parimāṇaṃ yeṣāṃ te trikā iti || 7 ||
atha mātrāgaṇānāha /
jñeyāḥ sarvāntamadhyādiguravo 'tra catuḥkalāḥ /
gaṇāścaturlaghūpetāḥ paṃcāryādiṣu saṃsthitāḥ

1.9

āryā prabhṛtiṣu mātrāvṛtteṣu catuḥkalā pañca gaṇā jñātavyāḥ / katham / sarvādimadhyāṃtaguravaḥ sarve ca te ādiśca madhyaṃ ca antaśca sarvādimadhyāṃtāsteṣu guravo yeṣāṃ te sarvādimadhyāntaguravaḥ / caturbhirlaghubhirupetāḥ sahitā veditavyāḥ || 8 ||
gurulaghuparijñānārthamāha /
sānusvāro visargānto dīrgho yuktaparaśca yaḥ /
vā pādāntastvasau gvakro jñeyo 'nyo mātṛko lṛjuḥ

1.10

iti /
sahānusvāreṇa vartata iti sānusvāraḥ / visargāntaḥ savisargaḥ / dīrgho dvimātraḥ / yuktaparaḥ saṃyogaparo yo bhavati / cakārādvyaṃjanāṃto 'pi gṛhyate / parimitākṣaramātro gaṇāracito vakṣyamāṇalakṣaṇo vṛttasya caturthāṃśaḥ pāda stasyā nte vartamāno laghurapi vibhāṣayā guruḥ syāt / sa ca kavisamayavyavahārāt dvitīyacaturthayoreva pādayorante veditavyaḥ / yathā /
prāyaḥ samāsannaparābhavānāṃ dhiyo viparyastatamā bhavanti /
asaṃbhave hemamayasya jantostathā 'pi rāmo lulubhe mṛgāya // iti /
tathā ca /
‘śriyaḥ patiḥ śrīmati śāsituṃ jagajjagannivāso vasudevasadmani'; ityādi dṛṣṭavyam /
sa ca prastāre vakraḥ sthāpya laghulakṣaṇamāha / jñeyo 'nyo mātṛko lṛjuḥ / anusvarādirahito anyo mātṛko ekamātro varṇo laghurbhavati / sa ca prastāre ṛjuḥ saralaḥ || 9 ||
yuktaparāśca ya ityanena prāpte gurutve apavādamāha /
padādāviha varṇasya saṃyogaḥ kramasaṃjñikaḥ /
puraḥsthitena tena syāllaghutā 'pi kvacidguroḥ

1.11

vibhaktyaṃtaṃ padaṃ tasya padasyādau vartamāno yo varṇa stasya saṃyogaḥ / sa iha śāstre kramasaṃjño jñeyaḥ / tena krameṇa purovartinā prākpadāṃte vartamānasya prāpta guru bhāva syāpi laghutā syāt / kvacilla kṣānurodhena / nanu ka eṣaḥ kramo nāma saṃyoga ucyate / pūrvācāryāṇāṃ piṃgalanāgaprabhṛtīnāṃ kālidāsādīnāṃ ca kavīnāṃ samayaḥ parigṛhītaḥ / saṃyogaḥ kramasaṃyogaḥ || 10 ||
tatra grasaṃyogena yathā / idamasyodāharaṇam /
taruṇaṃ sarṣapaśākaṃ navaudanaṃ picchalāni ca dadhīni /
alpavyayena suṃdari grāmyajano miṣṭamaśnāti

1.12

hrasaṃyogena yathā /
tava hriyāpahriyā mama hrīrabhūt śaśigṛhe 'pi hṛtaṃ na dhṛtā tataḥ /
vahalabhrāmarameṣakatāmasam mama priye kva sa yeṣyati tatpunaḥ //
iti
nidravyo hriyameti hrīparigataḥ prabhraśyate tejasaḥ
nistejaḥ paribhūyate paribhavānnirvedamāgacchati /
nirviṇṇaḥ śucameti śokavivaśo buddhyāḥ paribhraśyate
nirbuddhiḥ kṣayametyaho nidhanatā sarvāpadāmāspadam //
mamaiva te hṛte / yathā /
snehādgehādbhujagatanayālokakautūhalena sthūlottuṃgastanabharalasanmadhyabhaṃgānapekṣāḥ /
paurā nāryastaralanayanānandamutpādayantyo dhāvanti sma drutamapahriyaḥ sraṃsamānottarīyāḥ // iti /
bodhapradīpe 'pi yathā /
yajñairyeṣāṃ pratipadamiyaṃ maṇḍitā bhūtadhātrī
nirjityaitadbhuvanavalayaṃ yaiḥ pradattaṃ dvijebhyaḥ /
te 'pyetasmin gurubhavahṛde budbudastambhalīlaṃ
dhṛtvā dhṛtvā sapadi vilayaṃ bhūbhujaḥ saṃprayātāḥ //
śiśupālavadhe yathā /
prāptanābhihṛdamajjanamāśu prasthitaṃ nivasanagrahaṇāya / iti /
bhrasaṃyogena yathā /
śaśimukhi bhramaro 'yaṃ padmabuddhyā '; 'nanaṃ te /
samabhilaṣati pātuṃ tyaktavallīprasūnaḥ //
tathā ca /
bhramati bhramaramārīkānane vipramukte / ityādi /
varatarukusumeṣu vyomagaṃgāmbujeṣu tridaśakarikaṭeṣu svarvadhūkuṃtaleṣu /
sthitaśayitavibuddhaprītikaste bhramo 'yaṃ bhramasi bhramara yena tvaṃ mudhā ketakeṣu //
padādāviti kim / anyatra mā bhūt /
grasaṃyogena yathā /
asamagravilokanena kiṃ te dayitaṃ paśya varoru nirviśaṃkā /
na hi jātu kuśāgrapītamambhaḥ sucireṇāpi karotyapetatṛṣṇam // iti
hrasaṃyogena yathā /
‘ājahratustaccaraṇau pṛthivyāmi'ti /
tathā ca /
pradyotasya priyaduhitaraṃ vatsarājo 'tra jahre /
bhrasaṃyogena yathā /
kundāvadātairbhavato yaśobhiḥ śubhrīkṛtaṃ kiṃ paramāravīra /
adyāpi yadbibhrati kālimānamarātinārīvadanotpalāni // ityādi /
kvaciditi kim / sarvatra mā bhūt /
grasaṃyogena yathā /
‘mahī pādaghātādvrajati sahasā saṃśayapadam /
padaṃ viṣṇorbhrāmyadbhujaparigharugṇagrahaṇami'ti //
bhrasaṃyogena yathā /
‘tatra bhramatyeva mudhā ṣaḍaṃdhriri'ti /
kecitpādādāviti manyante / tadasaṃgatam / sūtrodāharaṇayorghaṭanābhāvāt /
tathāpi /
taruṇaṃ sarṣapaśākaṃ navodanaṃ picchalāni dadhīni /
alpavyayena suṃdari grāmyajano miṣṭamaśnāti / ityudāharaṇamāryayā pradarśitam / āryāyāṃ pādavyavasthā nāsti / pūrvārdhottarārdhagrahaṇāt pūrvārdhottarārdhamityāryālakṣaṇaṃ kurvāṇo granthakāra evaṃ jñāpayati / tāvadāryāyāṃ pādavyavasthā nāsti paiṃgalīyasūtrapāṭhācca / svarā 'rdhañcāryārdhamiti / tasmātpadādāviti pāṭhaḥ / śreyānityalamiti prasaṃgena || 11 ||
atha saṃjñāmāha /
abdhibhūtarasādīnāṃ jñeyāḥ saṃjñāstu lokataḥ /
jñeyaḥ pādaḥ caturthāṃśo yatirvicchedasaṃjñitā

1.14

tadyathā / catvāro 'bdhivedāḥ / pañca śarendriyāṇi / ṣaṭcartavaḥ / sapta svararṣayaḥ / aṣṭau vasavaḥ / nava naṃdarandhrāṇi / daśa diśāḥ / ekādaśa rudrāḥ / dvādaśādityāḥ / trayodaśa viśvedevāḥ / caturdaśa bhuvanāni / pañcadaśa tithaya ityādi /
pādalakṣaṇamāha /
jñeyo pādaḥ caturthāṃśo / vakṣyamāṇalakṣaṇasya vṛttasya caturthāṃśo bhāgaḥ pādasaṃjño bhavet /
atha yatimāha /
yatirvicchedasaṃjñitā / yatirvirāmādirācāryapāraṃparyāgatā saṃjñeyamadhyātpadacchinnākṣareṣu kartavyā / abdhyādi śabdāddhi sāṃkāḥ kṛtvā yatirityanena saha saṃbadhyante / ityayamarthaḥ śiṣyanti /
tatrāhurācāryāḥ /
"yatiḥ sarvatra pādānte ślokārdhe tu viśeṣataḥ /
samudrādipadānte ca vyaktāvyaktavibhaktike //
kvacittu padamadhye 'pi samudrādau yatirbhavet /
yadi pūrvāparau bhāgau na syātāmekavarṇakau //
pūrvāṃtavatsvaraḥ saṃdhau kvacideva parādivat /
dṛṣṭavyo yaticintāyāṃ yadyādeśaḥ parādivat //
[nityaṃ prākpadasaṃbaddhāścādayaḥ prākpadāntavat /
pareṇa nityasaṃbaddhāḥ prādayaśca parādivat"] //
yatiḥ sarvatra pādānte /
yathā /
śriyaḥ śreyakapolau tu sampūrṇendusamaprabhau
pratibimbaṃ hareryatra kastūrī maṇḍanāyate / ityādinetvevaṃ yathā /
namastasmai mahādevāya śaśikhaṇḍadhāriṇe / iti /
ślokārdhe tu viśeṣataḥ /
yathā /
rājasevāṃ vinā 'smākaṃ guṇo niṣphalatāmagāt /
aṃtaḥpurapurandhrīṇāṃ anarghyāmiva maṇḍanam // iti //
agādityaṃtyavyañjanasyāṃtaḥpureṇetyakāreṇa saha saṃdhirna bhavati /
samāse 'pi na tvevaṃ yathā /
surāsuraśiroratnasphuraccaraṇamañjarī-
piṃjarīkṛtapādābjadvandvaṃ vandāmahe śivamiti /
samudrādipadānte ca vyaktāvyaktavibhaktike /
vyaktavibhaktike prakaṭavibhaktike / avyaktavibhaktike samāsāntavibhaktike / tayorudāharaṇaṃ yathā /
‘yakṣaścakre janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu'; iti /
vyaktāvyaktavibhaktika iti yatiḥ sarvatra pādānta ityanena saha saṃbadhyate / vastrīkṛtajagatkālaṃ kaṇṭhekālaṃ namāmyaham /
mahākālaṃ kalāśeṣaṃ śaśilekhāśikhāmaṇim //
api ca /
namastuṃgaśiraścumbicandracāmaracārave /
trailokyanagarīraṃbhamūlastambhāya śambhave //
kvacittu padamadhye 'pi samudrādau yatirbhavet /
yadi pūrvāparau bhāgau na syātāmekavarṇakau //
yathā /
‘paryāptaṃ taptacāmīkarakaṭakataṭe śliṣṭaśītetarāśā'viti /
samudrādāviti kim / padamadhyayatirpadānte mā bhūt / yathā /
‘praṇamata bhavabaṃdhakleśanāśāya nārāyaṇacaraṇasarojadvandvamānaṃ dahetu'riti //
pūrvottarabhāgayorekākṣaratve tu padamadhye yatirduṣyati / yathā /
‘etasyāṃ gaṇḍatalamamalaṃ gāhave candrakakṣāmiti /
‘etāsāṃ rājati sumanasāṃ dāmakaṇṭhāvalambī'ti /
‘saṃtāpaṃ me janayati nitambo 'yamindīvarākṣyā'; iti /
pūrvāntavatsvaraḥ saṃdhau kvacideva parādivat /
asyārthaḥ / yo yaṃ pūrvaparayorekadeśaḥ svarasaṃdhau vidhīyate sa kvacitpūrvāntavadbhavati kvacitparasyādivat /
pūrvāntavadyathā /
syādasthāne 'pagatayamunāsaṃgame vā 'bhirāmā / tathā /
jambhārātībhakumbhodbhavamiva dadhataḥ sāndrasindūrareṇum iti /
parādivadbhāvo yathā / mamaiva vyāyoge /
ye svārātividāritāsyasahasaivābhūdvibhinnaṃ raṇe
vāmāṃgaṃ kalakiṃkaṇīphalakavannistṛṃśavaddakṣiṇam /
ekaṃ ghātanipātadattamitaradghātapratīkārakṛd-
dhanyaḥ paśyati yudhyamānamiti sasvāṃgaṃ vimānasthitaḥ // ityādi /
yadyādeśaḥ parādivad /
yathā /
‘saptarṣihastāvacitāvaśeṣaṇye 'dho
vivasvāni'ti /
ādiśabdāt ‘vitataghanatuṣāraḥ kṣodaśubhrāṃśuvartma svavirale'tyādi /
nityaṃ prākpadasaṃbaddhāścādayaḥ prākpadāntavat /
tebhyaḥ pūrvā yatirna kartavyetyarthaḥ / yathā /
‘svāduḥsvacchaṃdasalilamidaṃ prītaye kasya na syādi'ti /
pareṇa nityasaṃbaddhāḥ prādayaśca parādivat /
tebhyaḥ parā yatirna kartavyetyarthaḥ / yathā /
‘duḥkhaṃ me prakṣipati hṛdaye duḥsahastadviyogaḥ'; ityādi sarvamūhyam || 12 ||
yuksamaṃ viṣamaṃ cāyuksthānaṃ sadbhirnigadyate // KVrk_1.13(1) //
prathamatṛtīyādikaṃ sthānaṃ ayuk viṣamaṃ dvitīyacaturthādikaṃ sthānaṃ yuksamami ti /
atha vṛttabhedānāha /
samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ ca tathā param // KVrk_1.13(2) //
chandasi vartata iti / vṛttaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ tridhā bhavati / samamardhasamaṃ viṣamaṃ ce ti / tatra samaṃ sarvāvayavatvātsamam śrīprabhṛti ardhasamamupacitrādi viṣamaṃ padacaturūrdhādi /
eteṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha /
aṅdhrayo yasya catvārastulyalakṣaṇalakṣitāḥ /
tacchaṃdaśāstratattvajñāḥ samaṃ vṛttaṃ pracakṣyate

1.15

yasya vṛttasya catvāro 'pi pādāḥ samalakṣaṇabhājo bhavanti / ta dvṛttaṃ samaṃ chandovidbhirācakṣyate /
athārdhasamamāha /
prathamāṅdhrisamo yasya tṛtīyaścaraṇo bhavet /
dvitīyasturyavadvṛttaṃ tadardhasamamucyate

1.16

yasya vṛttasya prathamatṛtīyapādau tulyalakṣaṇau bhavataḥ / dvitīyacaturthau ca / ta dvṛttaṃ ardhasama mucyate /
viṣamalakṣaṇamāha /
yasya pādacatuṣke 'pi lakṣma bhinnaṃ parasparam /
tadāhurviṣamaṃ vṛttaṃ chandaḥśāstraviśāradāḥ

1.17

yasya vṛttasya caturṣvapi pādeṣu bhinnamanyādṛśaṃ parasparaṃ lakṣaṇaṃ bhavati tadviṣama mityāhurācāryāḥ /
atha vṛttānāṃ pādaṃ niyamannāha /
ārabhyaikākṣarāt pādād ekaikākṣaravardhitaiḥ /
pṛthak chando bhavet pādair yāvat ṣaḍviṃśatiṃ gatam

1.19

ekākṣarātpādādekaikākṣaravṛddhyā pādaiḥ chandaḥ syāt / kiṃ yāvadgataṃ ṣaṭviṃśatya kṣaramutkṛtiṃ yāvat /
tadūrdhvaṃ caṇḍavṛṣṭyādidaṇḍakāḥ parikīrtitāḥ // KVrk_1.18(1) //
ṣaḍviṃśatyākṣarotkṛtijāterūrdhvaṃ caṇḍavṛṣṭi prabhṛtayo daṇḍakāḥ bhavanti / śeṣamiti prakaraṇam / tacca śāstrāntarebhyo 'vagantavyam / granthagauravabhayātkedāreṇātra noktam /
śeṣaṃ gāthāstribhiḥ ṣaḍbhiścaraṇaiścopalakṣitāḥ // KVrk_1.18(2) //
śeṣaṃ jātiprakaraṇānantaraṃ tripadyaḥ ṣaṭpadyo gāthāḥ syuḥ /
atha chandasāṃ jātīrāha /
uktātyuktā tathā madhyā pratiṣṭhā 'nyā supūrvikā /
gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṃktireva ca

1.20

triṣṭup ca jagatī caiva tathā 'tijagatī matā /
śarkarī sātipūrvā syādaṣṭyatyaṣṭī tataḥ smṛteḥ

1.21

dhṛtiścātidhṛtiścaiva kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ /
vikṛtiḥ saṅkṛtiścaiva tathābhikṛtirutkṛtiḥ

1.22

ityuktā chaṃdasāṃ saṃjñāḥ kramaśo vacmi sāmpratam /
lakṣaṇaṃ sarvavṛttānāṃ mātrāvṛttānupūrvakam

Original text: Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī · Edition: a manuscript from Patan. · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc