વૃત્તરત્નાકર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

એકાક્ષરા ઉક્તા । દ્વ્યક્ષરા અત્યુક્તા । ત્ર્યક્ષરા મધ્યા । ચતુરક્ષરા પ્રતિષ્ઠા । પંચાક્ષરા સુપ્રતિષ્ઠા । ષડક્ષરા ગાયત્રી । સપ્તાક્ષરા ઉષ્ણિક્ । અષ્ટાક્ષરા અનુષ્ટુપ્ । નવાક્ષરા બૃહતી । દશાક્ષરા પંક્તિઃ । એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ । દ્વાદશાક્ષરા જગતી । ત્રયોદશાક્ષરા ઽતિજગતી । ચતુર્દશાક્ષરા શર્કરી । પંચદશાક્ષરા અતિશર્કરી । ષોડશાક્ષરા અષ્ટિઃ । સપ્તદશાક્ષરા અત્યષ્ટિઃ । અષ્ટાદશાક્ષરા ધૃતિઃ । એકોનવિંશત્યક્ષરા અતિધૃતિઃ । વિંશત્યક્ષરા કૃતિઃ । એકવિંશત્યક્ષરા પ્રકૃતિઃ । દ્વાવિંશત્યક્ષરા આકૃતિઃ । ત્રયોવિંશત્યક્ષરા વિકૃતિઃ । ચતુર્વિંશત્યક્ષરા સંકૃતિઃ । પંચવિંશત્યક્ષરા અભિકૃતિઃ । ષડ્વિંશત્યક્ષરા ઉત્કૃતિઃ । ઇતિ છંદસાં સંજ્ઞા ઉક્તાઃ ।
અધુના સર્વેષાં વૃત્તાનાં લક્ષણમભિધાસ્યામિ । લક્ષ્યતે જ્ઞાયતે અનેનેતિ લક્ષણમ્ । પરં માત્રાવૃત્તાનુપૂર્વકમ્ । માત્રાવૃત્તાન્યાર્યાપ્રભૃતીનિ પ્રથમમુક્ત્વેત્યર્થઃ ॥ 19-22 ॥
ઇતિ સુલ્હણવિરચિતાયાં સુકવિહૃદયાનંદિન્યાં વૃત્તરત્નાકરછંદોવૃત્તૌ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
દ્વિતિયો ઽધ્યાયઃ
માત્રાવૃત્તાધ્યાયઃ
[આર્યા-પ્રકરણમ્ (2.1-7)]
માત્રાવૃત્તાધ્યાયો દ્વિતીયઃ પ્રારભ્યતે ।
માત્રાવૃત્તાનુપૂર્વકમિત્યુક્તત્વાત્ ।
લક્ષ્મૈતત્સપ્ત ગણા ગોપેતા ભવતિ નેહ વિષમે જઃ ।
ષષ્ઠો ઽયં ચ નલઘુ વા પ્રથમે ઽર્ધે નિયતમાર્યાયાઃ

ષષ્ઠે દ્વિતીયલાત્પરકે ન્લે મુખલાચ્ચ સયતિપદનિયમઃ ।
ચરમે ઽર્ધે પંચમકે તસ્માદિહ ભવતિ ષષ્ઠો લઃ

[2.1] આર્યાયા એતલ્લક્ષ્મ લક્ષણમ્ । સપ્ત ચતુષ્કલા ગણા ગુરુણા ઉપેતા યુક્તા ભવન્તિ । સામાન્યેનાભિધાય વિશેષમાહ । ભવતિ નેહ વિષમે જઃ ઇતિ । ઇહ આર્યાલક્ષણે વિષમે સ્થાને પ્રથમતૃતીયાદૌ જો જગણો ન ભવતિ । ષષ્ઠશ્ચાયં જગણો ભવતિ । નલઘુ વા । નગણયુક્તો લઘુ વા ભવતિ । નિયતં નિશ્ચિત માર્યાયાઃ । પ્રથમે ઽર્ધે આદ્યે દલે ઇતિ । ચરમે ઽર્ધે દ્વિતીયે ઽર્ધે ષષ્ઠો લ ઘુરેવેતિ નિયમઃ ।
[2.2] એવમુભયોરપ્યર્ધયોર્લક્ષણમભિધાય પદનિયમમાહ । ષષ્ઠે દ્વિતીયલાદિ તિ । ષષ્ઠે ગણે સર્વલઘૌ દ્વિતીયાલ્લઘ્વક્ષરાદારભ્ય પદં ભવતિ । સપ્તમશ્ચેત્સર્વલઘુગણો ભવતિ તદા પ્રથમાક્ષરાદારભ્ય પદં ચરમે ઽર્ધે પંચમકે દ્વિતીયે ઽર્ધે પંચમે સર્વલઘૌ ગણે તસ્માત્પૂર્વોક્તાત્ । પ્રથમાક્ષરાલ્લઘ્વક્ષરાદારભ્ય પદનિયમો ભવતિ । ઇતિ । અત્રાર્ધગ્રહણાત્પાદવ્યવસ્થા નાસ્તીતિ એતચ્ચ પ્રથમાધ્યાય એવ પદાદાવિતિ સૂત્રે પ્રપંચિતમસ્તિ ।
ક્રમેણોદાહરણં યથા ।
વંદારુદેવવૃન્દૈરહમહમિકયા સદૈવ યા વંદ્યા ।
સ્વર્ગાપવર્ગદાત્રીં તામાર્યાં સંતતં નૌમિ ॥
ઇત્યુદાહરણં યથા ।
યસ્યાંગનામુવેદ્યા કોકિલનાદશ્ચ મલયગિરિપવનઃ ।
એકૈકમસ્ત્રકૃત્યં કરોતિ સ જયતિ મનોજન્મા ॥ 1-2 ॥
ત્રિષ્વંશકેષુ પાદો દલયોરાદ્યેષુ દૃશ્યતે યસ્યાઃ ।
પથ્યેતિ નામ તસ્યાશ્છન્દોવિદ્ભિઃ સમાખ્યાતમ્

યસ્યા આર્યાયા આદ્યેષુ ત્રિષુ ગણેષુ પાદો વિરામો ભવતિ । સા પથ્યા નામ । યથા ।
ઉજ્ઝિતનેપથ્યાલકમુજ્ઝિતતિલકાંજનં યદેણાક્ષ્યાઃ ।
તસ્યાઃ સ્મરામિ વિરહપ્રારમ્ભે વદનમપિ રમ્યમ્ ॥ 3 ॥
સંલંઘ્ય ગણત્રયમાદિમં સકલયોર્દ્વયોર્ભવતિ પાદઃ ।
યસ્યાસ્તં પિંગલનાગો વિપુલામિતિ સમાખ્યાતિ

યસ્યા આર્યાયા આદ્ય ગણત્રય મભિલંઘ્ય દ્વયો રપ્યર્ધયોઃ પાદો વિરામો યતિર્ભવતિ । સા વિપુલા નામ યથા ।
મમ ખલુ ન યાતિ નયનયુગમચલનિર્મેષપિશ્યતસ્તૃપ્તિમ્ ।
ત્રસ્તમૃગશિશુદૃશસ્તન્વંગ્યા જઘનસ્થલીં વિપુલામ્ ॥
સામાન્યેન વિધાનમેતદાદ્યંતોભયભેદપૂર્વકત્વાત્ત્રિધા ભવતિ ।
તત્રાદિવિપુલા યથા ।
પ્રમદાનાં જયતિ કટાક્ષો ઽયં નિશિ સ્ફુરત્સ્મરશરાભઃ ।
હૃદયસ્થિતાનુરાગપ્રકટનપટુતાં દધાત્સ્વૈરં ॥
અન્ત્યવિપુલા યથા ।
પ્રીતિં કસ્ય ન જનયતિ પ્રકુર્વતી કેશબંધનં નારી ।
દર્શિતભુજમૂલાલંકારસુભૂતાર્દ્રનખપંક્તિઃ ॥
ઉભયવિપુલો દાહરણં પૂર્વમેવોદાહૃતમિતિ ॥ 4 ॥
ઉભયાર્ધયોર્જકારૌ દ્વિતીયતુર્યૌ ગમધ્યગૌ યસ્યાઃ ।
ચપલેતિ નામ તસ્યાઃ પ્રકીર્તિતા નાગરાજેન

યસ્યા આર્યાયા ઉભયોરર્ધયોર્દ્વિતીયતુર્યૌ દ્વિતીયચતુર્થૌ ગુર્વોર્મધ્યગૌ ગમધ્યગૌ ગમધ્યગાવિતિ । વદતા સૂત્રકૃતા ગણનિયમ ઉક્તઃ । તથા હિ પ્રથમો ગણો ઽન્તગુરુરેવ તૃતીયો ગણો દ્વિગુરુરેવ પંચમશ્ચાદિગુરુરેવેતિ નિશ્ચયઃ । શેષં યથા પ્રોક્તમ્ । સા આર્યા ચપલા નામ યથા ।
ચપલાક્ષિ મૌનમુદ્રાં ત્યજેતિ સંભાષિતા મયા સુતનુઃ ।
સંજાતરોમહર્ષા બભૂવાત્યુત્સુકા તન્વી ॥ 5 ॥
આદ્યં દલં સમસ્તં ભજેલ્લક્ષ્મ ચપલાગતં યસ્યાઃ ।
શેષે પૂર્વજલક્ષ્મા મુખચપલા સોદિતા મુનિના

યસ્યા આર્યાયા આદ્યં દલ મર્ધં સમસ્ત મપિ ચપલા યા લક્ષણં ભજેત્ । શેષે ઉત્તરાર્ધે પૂર્વોક્તલક્ષણા સા મુખચપલા નામ । યથા ।
યસ્યાત્સિરાચિતાંગી (?) લઘુસ્તની પિંગલાક્ષિયુગલા ચ ।
મુખચપલા પુરુષાકૃતિરતિદીર્ઘકૃશા પરિત્યાજ્યા ॥ 6 ॥
પ્રાક્પ્રતિપાદિતમર્ધે પ્રથમે પ્રથમેતરે તુ ચપલાયાઃ ।
લક્ષ્માશ્રયેત સોક્તા વિશુદ્ધધીભિર્જઘનચપલા

યા આર્યા પ્રથમે ઽર્ધે પ્રાક્પ્રતિપાદિતં પૂર્વમુક્તં લક્ષણમાશ્રયેત્ પ્રથમેતરે તુ ઉત્તરાર્ધે તુ ચપલાયા લક્ષણં સા જઘનચપલા ઉક્તા વિશુદ્ધધીભિ ર્નિર્મલબુદ્ધિભિઃ । યથા ।
કુંચિતલોચનયુગલં સમદનમદમોદસુંદરાલમ્ ।
સુરતં સ્મરામિ તસ્યા મૃગીદૃશોઃ જઘનચપલાયાઃ ॥ 7 ॥
॥ આર્યાપ્રકરણમ્ ॥
[ગીતિ-પ્રકરણમ્ (2.8-11)]
આર્યાપ્રથમદલોક્તં યદિ કથમપિ લક્ષણં ભવેદુભયોઃ ।
દલયોઃ કૃતયતિશોભાં તાં ગીતિં ગીતિવાન્ભુજઙ્ગેશઃ

આર્યા યાઃ પ્રથમે ઽર્ધે યદુક્તં લક્ષણં તદ્યદિ દ્વયોરપ્યર્ધયોર્ભવતિ તાં ગીતિ મિતિ ગીતવાન્ ઉક્તવાન્ ભુજંગેશઃ પિંગલનાગઃ । યથા ।
રોમાંચં જનયંતી સુખયંતી નેત્રયોર્યુગં યૂનામ્ ।
સદ્યો મનાંસિ મદયતિ ગીતિઃ સ્ત્રીણાં મદેન મત્તાનામ્ ॥ 8 ॥
આર્યાદ્વિતીયકે ઽંશે યદ્ગદિતં લક્ષણં તત્સ્યાત્ ।
યદ્યુભયોરપિ દલયોરુપગીતિં તાં મુનિર્બ્રૂતે

આર્યાદ્વિતીયે ઽર્ધે યલ્લક્ષણ મુક્તં તદ્યદિ દ્વયોરપ્યર્ધયોર્ભવતિ તામુપગીતિ મિતિ પિંગલનાગો મુનિર્બ્રૂતે । યથા ।
શારદચંદ્રોદ્યોતે પાયંપાયં મધુ સ્વૈરમ્ ।
પૌરસ્ત્રીભિરભીષ્ટા ક્રિયતે સોત્કણ્ઠમુપગીતિઃ ॥ 9 ॥
આર્યાશકલદ્વિતયં વ્યત્યયરચિતં ભવેદ્યસ્યાઃ ।
સોદ્ગીતિઃ કિલ ગદિતા તદ્વદ્યત્યંશભેદસંયુક્તા

યસ્યા આર્યાયા ઉત્તરાર્ધલક્ષણં પૂર્વાર્ધે ભવતિ પૂર્વાર્ધલક્ષણમુત્તરાર્ધે સા ઉદ્ગીતિઃ ।
યથા ।
મણ્ડપનગરવધૂનામુદ્ગીતિં વત્સમલ્લારમ્ ।
આકર્ણયતિ સ નૂનં દૂરાદાભ્યેતિ ચન્દ્રહરિણો ઽપિ ॥ 10 ॥
આર્યાપૂર્વાર્ધં યદિ ગુરુણૈકેનાધિકેન નિધને યુક્તમ્ ।
ઇતરત્તદ્વન્નિખિલં યદ્દીયમુદિતૈવમાર્યાગીતિઃ

યદ્યાર્યાયાઃ પૂર્વાર્ધ મુત્તરાર્ધં ચ નિધને ઽવસાને એકેન ગુરુણાધિકેન યુક્તં ભવતિ તદા ઽ; ઽ ર્યાગીતિ ર્યથા ।
સ્ત્રીણાં હર્ષવતીનાં સશિરઃકમ્પસ્તુવન્તિ (?) વિગતવિકલ્પાઃ ।
અપ્યાર્યાગીતિમિમામનેકલયસુન્દરામાકર્ણ્ય ॥
સ્કન્ધકમિત્યિકે ॥ 11 ॥
॥ ગીતિપ્રકરણમ્ ॥
[વૈતાલીય-પ્રકરણમ્ (2.12-20)]
ષડ્વિષમે ઽષ્ટૌ સમે કલાસ્તાશ્ચ સમે સ્યુર્નો નિરન્તરાઃ ।
ન સમા ઽત્ર પરાશ્રિતા કલા વૈતાલીયે ઽન્તે રલૌ ગુરુઃ

સિંહાવલોકિતન્યાયેન ‘તૃતીયયુગ્દક્ષિણાન્તિકેઽત્યાદિસૂત્રપઠિતઃ પાદશબ્દો ઽત્ર દૃષ્ટવ્યઃ । પૈંગલીયસૂત્રપાદશબ્દોપાદાનાત્ । યથા ‘વૈતાલીયં દ્વિઃસ્વરા ઽયુક્પાદેષુ સર્વો ઽન્તલાઽ; ઇતિ । યત્ર વિષમે પાદે પ્રથમે તૃતીયે ષટ્કલા માત્રા ભવન્તિ સમે પાદે દ્વિતીયે ચતુર્થે અષ્ટૌ કલા ભવન્તિ । અન્તે ઽવસાને રગણલઘૂ ગુરુઃ ચ ભવતસ્તદ્વૃત્તં વૈતાલીયં નામ । ઉત્સર્ગેણ યથા । ક્વચિત્પ્રાયે ગુરુલઘુભાવે ઽપવાદમાહ । ન સમા ઽત્ર પરાશ્રિતા કલે તિ । સમા દ્વિતીયચતુર્થાદિકા પરાશ્રિતા તૃતીયપંચમાદ્યાશ્રિતા ન ભવતિ । સમે પાદે દ્વિતીયે ચતુર્થે નિર્ગતમંતરં વ્યવધાનં યાસાં તા નિરન્તરા અંતરરહિતા લઘવો ન ભવેયુરિત્યર્થઃ । યથા ।
પ્રવિશત્યનિશં નિરર્ગલા સુપરિત્યક્તવિભૂષણાંશુકા ।
વિરહે તવ સા વરાંગના વૈતાલીયમુવાહ વિભ્રમમ્ ॥ 12 ॥
પર્યન્તે ર્યૌ તથૈવ શેષં ઔપચ્છંદસિકં સુધીભિરુક્તમ્

ષણ્ણામષ્ટાનાં ચ કલાનાં પર્યન્તે ઽવસાને ર્યૌ રગણયગણૌ ભવતઃ । શેષં પૂર્વવત્તદા વૈતાલીયમેવ ઔપચ્છંદસિકં નામ । યથા ।
બહુવિપ્રિયકારકં પરોક્ષે પ્રત્યક્ષે પ્રિયચાટુકારદક્ષમ્ ।
શઠવૃત્તમિમં દ્રુતં વયસ્યે ઔપચ્છંદસિકં વિમુઞ્ચ કાન્તમ્ ॥ 13 ॥
આપાતલિકા કથિતેયં ભાદ્ગુરુકાવથ પૂર્વવદન્યત્

‘યદા ષડ્વિષમે ઽષ્ટૌ સમે કલાઽ; ઇત્યાદિ સર્વં પૂર્વવદ્ભ વતિ । વિશેષોક્તૌ ભગણાત્પરૌ ગૌ ગુરૂ ભવતઃ તદા વૈતાલીયમે વાપાતલિકા નામ । યથા ।
નરનાથ ભવંતમરીણાં નાશકરં પ્રસમીક્ષ્ય પુરસ્તાત્ ।
રિપવો જહતિ સ્મ ભયાર્તા આપાતલિકાં સંગરભૂમિમ્ ॥
આપાતલિકાં અસ્થિરામિત્યર્થઃ ।
ઉક્તં ચ પિંગલવૃત્તૌ ભટ્ટશ્રીહલાયુધેન । યથા ।
પિંગલકેશા કપિલાક્ષી વાચાટા વિકટોન્નતદન્તી ।
આપાતલિકા પુનરેષા નૃપતિકુલે ઽપિ ન ભાગ્યમુપૈતિ ॥ 14 ॥
તૃતીયયુગ્દક્ષિણાંતિકા સમસ્તપાદેષુ દ્વિતીયલઃ

વૈતાલીયમેવ સર્વેષ્વપિ પાદેષુ દ્વિતીયો લઘુ તૃતીયે ન સહ યુક્તો ભવતિ ‘ન સમા ઽત્ર પરાશ્રિતા કલેઽતિ બાધિત્વા તદા દક્ષિણાન્તિકા નામ । યથા ।
વવૌ મરુદ્દક્ષિણાન્તિકો વિયોગિનીનાં પ્રાણહારકઃ ।
પ્રકંપિતાશોકચમ્પકે વસન્ત એષો ઽનંગબોધકઃ ॥ 15 ॥
ઉદીચ્યવૃત્તિર્દ્વિતીયલઃ સક્તો ઽગ્ર્યેણ ભવેદયુગ્મયોઃ

અયુગ્મયોઃ પ્રથમતૃતીયયોઃ પાદયોઃ દ્વિતીયો લ ઘુરગ્રિમેન તૃતીયેન લઘુના સહ યુજ્યતે તદા વૈતાલીયમે વોદીચ્યવૃત્તિ ર્નામ યથા ।
ગિરં મનોજ્ઞાં પિકાંગના મુદિતાશ્ચિક્યત્સ્વયમુદ્ગિરત્યસૌ ।
ઉદીચ્યવૃત્તૌ દિવાકરે સહકારો ઽપિ તનોતિ મઞ્જરી ॥ 16 ॥
પૂર્વેણ યુતો ઽથ પંચમઃ પ્રાચ્યવૃત્તિરુદિતેતિ યુગ્મયોઃ

લઘુરિત્યનુવર્તતે । સમપાદયોર્દ્વિતીયચતુર્થયોઃ પંચમો લઘુઃ પૂર્વેણ ચતુર્થેન લઘુના સહ યુક્તો યદા સ્યાત્તદા પ્રાચ્યવૃત્તિ ર્નામ વૈતાલીયં ભવતિ । યથા ।
સ્વગુણૈરનુરંજિતપ્રજઃ પ્રાચ્યવૃત્તપરિપાલને રતઃ ।
રણભૂમિષુ ભીમવિક્રમો વિંધ્યવર્મનૃપતિર્જયત્યસૌ ॥ 17 ॥
યદા સમાવોજયુગ્મકૌ પૂર્વયોર્ભવતિ તત્પ્રવૃત્તકમ્

પૂર્વો ક્તયોરુદીચ્યપ્રાચ્યવૃત્ત્યોઃ સમૌ સદૃશૌ ઔજયુગ્મકૌ વિષમસમૌ પાદૌ યદા ભવતઃ તદા વૈતાલીયમેવ પ્રવૃત્તકં સ્યાત્ । યથા ।
પ્રવૃત્તકાન્તે દુઃરશ્મિભિર્વ્યાપ્તમંબરમિદં વિલોક્યતામ્ ।
ગૃહાણ તામ્બૂલમુત્તમં કોપમાશુ વિજહીહિ કોપને ॥ 18 ॥
અસ્ય યુગ્મરચિતા ઽપરાન્તિકા

અસ્ય પ્રવૃત્તકસ્ય સમપાદકૃતા સમપાદલક્ષણયુક્તૈશ્ચતુર્ભિઃ પાદૈ રચિતા અપરાન્તિકા નામ । યથા ।
તુંગપીવરઘનસ્તનાલસા ચારુકુણ્ડલવતી મૃગેક્ષણા ।
પૂર્વચન્દ્રવદના ઽપરાન્તિકા ચિત્તમુન્મદયતીયમંગના ॥ 19 ॥
અયુગ્ભવા ચારુહાસિની

પ્રવૃત્તકસ્યૈવ વિષમપાદલક્ષણયુક્તૈશ્ચતુર્ભિઃ પાદૈઃ રચિતા ચારુહાસિની નામ યથા ।
ન કસ્ય ચેતઃ સમન્મથં કરોતિ સા સુંદરાકૃતિઃ ।
વિચિત્રવાક્યોક્તિપણ્ડિતા વિલાસિની ચારુહાસિની ॥ 20 ॥
॥ વૈતાલીયપ્રકરણમ્ ॥
[વક્ત્ર-પ્રકરણમ્ (2.21-30)]
વક્ત્રં નાદ્યાન્નસૌ સ્યાતામબ્ધેર્યો અનુષ્ટુભિ ખ્યાતમ્

‘પાદઽ; ઇત્યનુવર્તતે । અનુષ્ટુભ્ય ષ્ટાક્ષરાયાં જાતૌ પાદસ્ય ચતુર્થાદક્ષરા દ્યો યગણો યદા ભવતિ તદા વક્ત્રં નામ વૃત્તં ખ્યાતં કથિતમ્ । અબ્ધે રિતિ નિર્વિશેષણત્વેનાદ્યાદક્ષરાન્નગણસગણૌ ન ભવતઃ । યથા ।
અપાણ્ડુગણ્ડમાકર્ણવિશાલનયનં સુભ્રુ ।
વિરહે ચારુસર્વાંગ્યાસ્તસ્યાઃ સ્મરામ્યહં વક્ત્રમ્ ॥ 21 ॥
યુજોર્જેન સરિદ્ભર્તુઃ પથ્યાવક્ત્રં પ્રકીર્તિતમ્

યુજોઃ સમપાદયોર્ચતુર્થાદક્ષરા જ્જેન જગણેન પરેણ વક્ત્રમેવ પથ્યે તિ કીર્તિતમ્ । યથા ।
ત્વદ્દન્તિદન્તલગ્નોરુશાખાઃ પથ્યાયતાઃ દ્રુમાઃ ।
કથયન્તીવ ભગ્નાનાં દિગ્જયં તવ ભૂપતે ॥ 22 ॥
ઔજયોર્જેન વારિધેસ્તદેવ વિપરીતાદિ

વિપરિતપથ્યે ત્યર્થઃ । યુક્પાદે યગણ એવ કર્તવ્યઃ । યથા ।
વિપરીતાન્યપિ પ્રિયઃ કુર્વાણો મુદમાધત્તે ।
અનુકૂલસ્ત્વસૌ સદા તેન પ્રાણાધિકો નૂનમ્ ॥ 23 ॥
ચપલાવક્ત્રમયુજોર્નકારશ્ચેત્પયોરાશેઃ

ય દ્યયુજો ર્વિષમયોઃ પાદયોશ્ચતુર્થાદક્ષરાન્નગણો ભવેત્ તદા વક્ત્ર મેવ ચપલા ભવતિ । યુક્પાદયોર્યગણ એવ । યથા ।
ચપલાપાંગનયને પક્વબિમ્બોષ્ઠિ ચન્દ્રાસ્યે ।
સ્વાધીનત્વં ભજ દયિતં તારુણ્યમસ્થિરં યસ્માત્ ॥ 24 ॥
યસ્યાં લઃ સપ્તમો યુગ્મે સા યુગ્મવિપુલા મતા

યુક્પાદે દ્વિતીયચતુર્થે લઘુઃ સપ્તમો યસ્યાઃ સા યુગ્મવિપુલા નામ । નનુ પથ્યાલક્ષણસામ્યાત્પુનરુક્તમેતત્ । નૈવમ્ । વિપુલાધિકારસ્યેદાનીમારભ્યમાનત્વાત્ વિના ઽનુત્પત્તિઃ પથ્યાલક્ષણં ત્વયુક્પાદે અવશ્યમેવ યગણેન ભવિતવ્યમ્ । અત્ર તુ ન નિયમઃ । યથા ।
અહો કસ્યાપિ ધન્યસ્ય મહાકુલપ્રસૂતયા ।
પ્રીતિઃ સ્વકાન્તયા સાર્ધં વિપુલા જાયતે ગૃહે ॥ 25 ॥
સૈતવસ્યાખિલેષ્વપિ

સૈતવસ્યા ચાર્યસ્ય મતેન ચતુર્ષ્વપિ પાદેષુ સપ્તમો લઘુઃ કર્તવ્યઃ । યથા ।
અહો ધન્યસ્ય કસ્યચિત્સુકવેર્જાયતે મતિઃ ।
નૂનં યયાધિક્રિયતે સૈતવં કાવ્યમુત્તમમ્ ॥ 26 ॥
ભેનાબ્ધિતો ભાદ્વિપુલા

સૈતવસ્યેતિ નિવૃત્તમ્ । ‘ ચપલાવક્ત્રમયુજોર્નકારશ્ચેત્પયોરાશેઽરિત્યનુવર્તતે । ‘ યસ્યાં લઃ સપ્તમો યુગ્મે સા યુગ્મવિપુલા મતેઽતિ સર્વમનુવર્તનીયમ્ । અયુક્પાદયોઃ પ્રથમતૃતીયયોશ્ચતુર્થ્યાદક્ષરાત્પરયો યગણં બાધિત્વા ભગણશ્ચેદ્ભવતિ તદા ભેનોપલક્ષિતા વિપુલા સ્યાત્ ભવિપુલે ત્યર્થઃ । યથા ।
વિશાલાક્ષી કામગજકુમ્ભામ્ભવિપુલસ્તની ।
મધ્યક્ષામા હંસગતિઃ કસ્ય ન સ્યાદ્ગતિપ્રદા ॥
અયુજોરિતિ જાતિપક્ષે દ્વયોરપિ પાદયોર્ગ્રહણમ્ વ્યક્તિપક્ષે પુનરેકસ્ય । એકપક્ષે પુનઃ પ્રથમસ્ય તૃતીયસ્ય વા તથા ચાહુર્મહાકવયઃ ।
‘વટે વટે વૈશ્રવણશ્ચત્વરે ચત્વરે શિવઽ; ઇતિ ।
‘યસ્ય પ્રભાદ્ભુવનં શાશ્વતે પથિ તિષ્ઠતીઽતિ ।
‘ઉપસ્થિતં પ્રાઞ્જલિના વિનીતેન ગરુત્મતાઽ; ઇતિ મહાકવિપ્રયોગાઃ ॥ 27 ॥
ઇત્થમન્યા રશ્ચતુર્થાત્

ઇત્થં પૂર્વોક્તપ્રકારેણાયુક્પાદયો શ્ચતુર્થાદ ક્ષરાત્પરતો રગણો ભવતિ તદા રવિપુલા સ્યાત્ । યથા ।
તથા જિતઃ શત્રુવર્ગો રાજન્ બાહુબલેન તે ।
સહાન્તઃપુરો યથા ઽસૌ તતાર વિપુલા નદી ॥
વ્યક્તિપક્ષે પ્રથમપાદે યથા ।
[મહાકવિકાલિદાસવસ્વાગ્દેવતાગુરુમ્ ।
યજ્ઞાને વિષયાભ્યાન્તિ દર્પણે પ્રતિબિમ્બવત્ ।]
તૃતીયપાદે યથા ।
કામિનીભિઃ સહ પ્રીતિઃ કસ્ય નામ ન રોચતે ।
યદિ ન સ્યાદ્વારિવીચિચંચલં હત જીવિતમ્ ॥ ઇતિ ॥ 28 ॥
નો ઽમ્બુધેશ્ચેન્નવિપુલા

અયુક્પાદયોશ્ચતુર્થાદક્ષરાચ્ચેન્નગણો ભવતીતિ તદા નવિપુલા સ્યાત્ ।
લીલયા યેન વિપુલા દંષ્ટ્રાગ્રેણોદ્ધૃતા મહી ।
બિભ્રતા સૌકરમપિ વપુર્વન્દામિ તં હરિમ્ ॥
અત્રૈવ ભારવિકવિર્યથા ।
યુયુત્સુનેવ કવચં કિમામુક્તમિદં ત્વયા ।
તપસ્વિનો હિ વસતે કેવલાજિનવલ્કલે ॥
વ્યક્તિપક્ષે પ્રથમપાદે યથા ।
તવ મંત્રકૃતો મંત્રૈર્દૂરાત્સંશમિતારિભિઃ ।
પ્રત્યાદિશ્યન્ત ઇવ મે દૃષ્ટલક્ષ્યભિદઃ શરાઃ ॥ ઇત્યાદિ ॥ 29 ॥
તો ઽમ્બુધેસ્તત્પૂર્વા ભવેત્

અયુક્પાદયોઃ ચતુર્થાદક્ષરાચ્ચે ત્તગણો ભવતિ તદા તત્પૂર્વં તવિપુલે ત્યર્થઃ । યથા ।
તૃષ્ણેયં રે તાત શ્રિયં સંચિતાં વિપુલાં હરે -
દ્વિહાય તસ્માત્તાં ભવ સુખી વૈરાગ્યસમ્પદા ॥
વ્યક્તિપક્ષે પ્રથમપાદે યથા ।
લોકવત્પ્રતિપત્તવ્યો લૌકિકો ઽર્થઃ પરીક્ષકૈઃ ।
લોકવ્યવહારં પ્રતિ સદૃશૌ બાલપણ્ડિતૌ ॥
અન્યેતિ ગ્રહણાત્ મગણસગણવિપુલા ઽપિ બોદ્ધવ્યા । યથા મમૈવ છન્દસિ ।
‘અમ્બુધૌ નતભરમસા ઔજે તદ્યુતવિપુલા ભવેત્ઽ; । યથા ।
સર્વાતિરિક્તં સૌભાગ્યં બિભ્રતી ચારુલોચના ।
સ્ત્રીલોકસૃષ્ટિઃ સૌમ્યેવ નિઃ સામ્યમસ્ય વેધસા ॥ (?)
વ્યક્તિપક્ષે પ્રથમપાદે યથા ।
મનોભિરામાઃ શૃણ્વન્તૌ રથનેમિસ્વનોન્મુખૈઃ ।
અથ પ્રદોષે દોષજ્ઞઃ સંવેશાય વિશાંપતિમ્ ॥ ઇતિ ।
તૃતીયપાદે યથા ।
અદૂરવર્તિનીં સિદ્ધિં રાજન્વિગણયાત્મનઃ ।
ઉપસ્થિતેયં કલ્યાણી નામ્નિ કીર્તિત એવ યદિતિ ॥
સવિપુલા યથા ।
ક્ષણવિધ્વંસિનિ કાયે કા ચિન્તા મરણે રણે । ઇતિ ।
સર્વેષાં વિપુલાભેદાનાં ચતુર્થો વર્ણઃ પ્રાયેણ ગુરુર્ભવતિ । ઇત્યામ્નાયઃ ॥ ॥ 30
॥ ઇતિ વક્ત્રપ્રકરણમ્ ॥
[માત્રાસમક-પ્રકરણમ્ (2.31-38)]
દ્વિકગુણિતવસુલઘુરચલધૃતિરિતિ

દ્વાભ્યાં ગુણિતા વસવો અષ્ટૌ લઘવ ઇત્યર્થઃ । ષોડશભિર્લઘુભિ રચલધૃતિ ર્નામ । યથા ।
ઇતરજનહિતમિતરમૃતરમતિમનવરતમવનિતિલકમિવ સપદિ ।
સ્વયમપિ જલનિધિજનનિરતિલષતિ પુરુષવરમચલધૃતિવિભવિનમિહ ॥
ગીત્યાર્યે તિ પિંગલઃ ॥ 31 ॥
માત્રાસમકં નવમો લ્ગન્તં

‘દ્વિકગુણિતવસુલઘુઽરિત્યનુવર્તતે । યદા અચલધૃતિરેવ ગુર્વન્તો ભવતિ નવમોશ્ચ લઘુરેવ તદા માત્રાસમકં નામ ।
પ્રાક્સૂત્રાલ્લઘુરિત્યનુવર્તમાને ઽપિ ‘નવમો લિઽતિ વદતા સૂત્રકારેણાન્યેષાં લઘુ વો ઽનુજ્ઞાતસ્તસ્માઽ ન્ન સમા ઽત્ર પરાશ્રિતા કલે ઽત્યપ્યનુવર્તનીયમ્ । અત્રૈવ સૂત્રે લક્ષ્યલક્ષણત્વાત્ । યથા ।
ધૂલીધૂસંસ્કૃતતનશોભઃ પ્રકટિતનૂતનવદનદ્વંદ્વઃ ।
પ્રમુદિતવદનો જટિલશિરસ્કઃ ખેલતિ માત્રાસમકં બાલઃ ॥ 32 ॥
જો ન્લાવથામ્બુધેર્વિશ્લોકઃ

અમ્બુધે ર્લઘુચતુષ્ટયાત્પરયો ર્જગણો ન્લૌ નગણલઘૂ યદા ભવતસ્તદા માત્રાસમકમેવ વિશ્લોકો નામ । યથા ।
મુઞ્ચતિ તૃણમિવ ગતવિકલ્પઃ પુત્રં પ્રિયમવિશ્લોકં યતઃ ।
સંગ્રામભુવિ વિજિતારિસમૂહઃ ક્ષોણીમિમાં સ સાક્ષદવ્યાત્ (?) ॥ 33 ॥
તદ્યુગલાદ્વાનવાસિકા સ્યાત્

તદ્યુગલાદ મ્બુધિયુગલાલ્લઘ્વષ્ટકાત્પરયો જગણો નગણલઘૂ યદા ભવતસ્તદા વાનવાસિકા ભવેત્ । યથા ।
કુંકુમપંકાનુલિપ્તગાત્રા મધ્યક્ષામા વિપુલનિતમ્બા ।
અસ્માકં વાનવાસિકા સ્ત્રી ચેતઃપ્રીતિં સપદિ વિધત્તે ॥ 34 ॥
બાણાષ્ટનવસુ યદિ લશ્ચિત્રા

પંચમો ઽષ્ટમો નવમો યદિ ચે લ્લઘુ ર્ભવતિ તદા ચિત્રા નામ યથા ।
દૃષ્ટ્વા તવ રિપુનગરે શૂન્યે ચિત્રાનિ ધવલગૃહભિત્તીનામ્ ।
યાન્તિ દ્રુતતરમિભયૂથાતિત્રાસમ્ નરવરજનતા બુદ્ધ્યા ॥ 35 ॥
અષ્ટાભ્યો ઽથ ગલાવુપચિત્રા

લઘ્વષ્ટકાદ્યદા ગુરુલઘૂ ભવતસ્તદા ઉપચિત્રા નામ । યથા ।
માનં માનિનિ મુઞ્ચ ભજ ત્વં કાન્તં યાવદિતીરિતમાલ્યા ।
તાવદ્વ્યોમ બભૂવ પુરસ્તાન્નક્ષત્રૈરુપચિત્રિતમેતત્ ॥ 36 ॥
યદતીતકૃતવિવિધલક્ષ્મયુતૈર્માત્રાસમકાદિપાદૈઃ કલિતમ્ ।
અનિયતવૃત્તપરિમાણસહિતં પ્રથિતં જગત્સુ પાદાકુલકમ્

અતીતં પ્રાગુક્તં કૃતં લક્ષ્મ લક્ષણં યેન તેન યુતૈઃ સહિતૈઃ માત્રાસમક વિશ્લોકવાનવાસિકાચિત્રોપચિત્રાણાં પાદૈ શ્ચરણૈઃ કલિતં યુક્તં અનિયતવૃત્તપરિમાણસહિતં અનિયતમમર્યાદં વૃત્તાનાં પરિમાણં તેન સહિતમ્ । કો ઽર્થઃ । માત્રાસમકાદીનાં પઞ્ચાનામપિ પાદૈર્યૈઃ કૈશ્ચિદપિ ચતુર્ભિઃ પાદાકુલક મિતિ કથિતમ્ ।
અત્ર માત્રાસમકવિશ્લોકવાનવાસિકાચિત્રોપચિત્રાણામુદાહરણમ્ । યથા ।
દક્ષિણમારુતચલિતાશોકે કોકિલકલરવમુદિતાલોકે ।
મુગ્ધે મન્મથસુહૃદવસન્તે પાદાકુલકં યાતિ પતિસ્તે ॥
તથા વિશ્લોકોપચિત્રાદિપાદૈર્યથા ।
વાતાહતદલપઙ્કજનેત્રે અસિતદુકૂલાચ્છાદિતગાત્રે ।
કથય સખિ ત્વં ક્વ નુ મે વ્યક્તં પાદાકુલકં ગચ્છસિ નક્તમ્ ॥
એવમન્યે ઽપિ મહાકવિપ્રયોગા યથા ।
ચત્વરમણ્ડપતરુમૂલાનિ સંચિતસલિલાન્યવકૂલાનિ ।
ક્વચિદપિ ન ભવતિ ભિક્ષાહાનિઃ તત્કિં ક્રિયતે માનમ્લાનિઃ ॥
અન્તે યમક ઇત્યામ્નાયઃ ॥ 37 ॥
અધુના ગુરુલઘુપ્રમાણમાહ ।
વૃત્તસ્ય લો વિના વર્ણૈર્ગા વર્ણા ગુરુભિસ્તથા ।
ગુરવો લૈર્દલે નિત્યં પ્રમાણમિતિ નિશ્ચિતમ્

યસ્ય કસ્યચિ દ્વૃત્તસ્ય લઃ કલા માત્રા વર્ણૈ રક્ષરૈ ર્વિના ગુરવો ભવન્તિ । વર્ણા ગુરુભિસ્તથા તાઃ કલા ગુરુભિર્વિના વર્ણા ન ભવન્તિ । ગુરવો ર્લૈર્દલૈ નિત્યં તા એવ કલા લૈર્લઘુભિર્વિના દલે ઽર્ધે કૃતે સતિ ગુરવો ભવન્તિ । યથા । અસ્મિન્નેવ વૃત્તે એકપંચાશત્કલાવર્ણૈઃ દ્વાત્રિંશદ્ભિર્વિના એકોનવિંશતિગુરવોઃ ભવન્તિ । પુનસ્તા એવ માત્રા એકોનવિંશત્યા ગુરુભિર્વિના દ્વાત્રિંશદ્ભવન્તિ । પુનસ્તા કલા એકપંચાશત્ત્રયોદશભિર્લઘુભિર્વિના અષ્ટત્રિંશદ્ભવન્તિ । તતો દલે ઽર્ધે કૃતે સતિ એકોનવિંશતિર્ગુરવો ભવન્તીતિ પ્રમાણં નિયતં વૃત્તસ્યેતિ ॥ 38 ॥
શિખિગુણિતદશલઘુરચિતમપગતલઘુયુગલમપરમિદમખિલમ્ ।
સગુરુશકલયુગલકમપિ સુપરિઘટિતલલિતપદનિચિતિ ભવતિ શિખા

શિખિ ભિસ્ત્રિભિ ર્ગુણિતૈર્દશ ભિ ર્લઘુ ભી રચિતં કૃતં તચ્ચ તદપગતલઘુયુગલં ચ તથોક્તં અષ્ટાવિંશલ્લઘુકમિત્યર્થઃ । અપરં દ્વિતીય મિદમર્ધમખિલં સંપૂર્ણં ત્રિંશલ્લઘુકમિત્યર્થઃ । શકલયુગલકમપિ અર્ધદ્વયમમપિ સગુરુ સહ ગુરુણા વર્તતેતિ સગુરુ યદા ભવતિ તદા શિખા નામ ભવતિ । સુપરિઘટિતાનિ લલિતપદાનિ તેષાં નિચિતી રચનાવિશેષા યત્ર ક્રિયાવિશેષણે તત્તથોક્તમ્ । યથા ।
મલયપવનચલિતસુવિકચવિચિકલમલિરધિવસતિ મુદિતમનાઃ ।
શુભિતસમયમુદિતપિકયુવતિરપિ પરિમલબહુલબકુલતરુશિખા ॥
ચૂલિકેતિ વક્તવ્યે । છંદોભંગભયાચ્છિખેત્યુક્તમેકાર્થત્વાન્ન દોષઃ ॥ ॥ 39
વિનિમયવિહિતશકલયુગલલઘુલલિતપદવિતતિરચિતગણનિચયા ।
શ્રુતિસુખકૃદિયમપિ જગતિ જશિર ઉપગતવતિ ઞિ સતિ ભવતિ ખજા

સૈવ શિખા વિનિમયે ન વ્યત્યાસેન વિહિતં શકલયુગલ મર્ધદ્વયં લલિતપદવિતત્યા રચિતગણનિચયા યદા ભવતિ તદા ખજા નામ । ક્વ સતિ । ઞિ સતિ । ઞિ ચવર્ગીયપંચમસ્ય ચવર્ગીયતૃતીયસ્ય શિર ઉર્ધ્વવિભાગસ્તસ્મિ ન્નુપગતવતિ । કો ઽર્થઃ । ખઞ્જેત્યર્થઃ । યથા ।
સસલિલસલિલધરવસુમુદિતશિખિકુલવિરચિતકલકલનિકરે ।
સુપરિહૃતનિજયુવતિગૃહનભસિ હત પથિક કથમસિ ગમા ॥
એકગુરૂણિ છંદસિ ખઞ્જાશબ્દસ્ય પ્રવેશયિતુમશક્યત્વાન્નામ નોક્તમ્ ॥ 40 ॥
અષ્ટાવર્ધે ગા દ્વ્યભ્યસ્તા યસ્યાઃ સા ઽનઙ્ગક્રીડોક્તા ।
દલમપપરમપિ વસુગુણિતસલિલનિધિલઘુકવિરચિતપદવિતતિ ભવતિ

દ્વાભ્યાં ગુણિતા ઽષ્ટૌ ગુરવો યસ્યાઃ સા ષોડશગુરુઃ પ્રથમે ઽર્ધે ત્વપરમપ્યર્ધં વસુભિરષ્ટભિર્ગુણિતાઃ સલિલનિધિલઘવ ઇતિ દ્વાત્રિંશત્સંખ્યા લૈઃ રચિતપદવિતતિઃ અનંગક્રીડા નામ ।
ત્યક્તાનઙ્ગક્રીડાં મુક્તવ્રીડાં શત્રુક્ષૌણીપાલાઃ ।
સુવિષમવનભુવિ વિદધતિ ભયમિવ નરવરતિલકસુવિજિતરિપુનિવહા ઽસૌ ॥
સૌમ્યેત્યેકે ॥ 41 ॥
ત્રિગુણનવલઘુરવસિતિગુરુરિતિ દલયુગલકૃતતનુરતિરુચિરા