Viṣvaksenasaṃhitā · Chapter 27
ācāryaṃ pūjayet paścāt yathāśakti samāhitaḥ //
iti śrīpāñcarātre viṣvaksenasaṃhitāyāṃ jhrdhvajārohaṇādividharnāmaṭa ṣaṅviśo 'dhyāyaḥ ||
saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
viṣvaksenaḥ--
athātaḥ saṃpravakṣyāmi utsavasya vidhiṃ param /
sarvaśāntikaraṃ puṇyaṃ sarvayajñaphalapradam
sarvapāpaharaṃ puṃsāṃ sarvakarmaśubhāvaham /
rājarāṣṭravivṛddhyarthaṃ śrīmattrailokyabhūṣaṇam
utsavaṃ tvekarātraṃ tu trirātrikamathāpi vā /
pañcarātraṃ tu vā vipra saptarātramathāpi vā
navarātraṃ tu vā kuryāt utsavasya tu vistaram /
ekarātrotsavo brāhmaḥ triyahaḥ śaiva ucyate
pañcāhaścaindra vijñeyaḥ saptāhaścārṣako bhavet /
navāho daivikaḥ prokta utsavaḥ pañcadhocyate
daivikaṃ sarvaśāntyarthaṃ rājyavardhanamārṣakam /
aindraṃ durbhikṣanāśārthaṃ śaivaṃ rogavināśanam
brāhmaṃ tu brahmavṛddhiḥ syāt utsavaṃ pañcadhā phalam /
ekāhaṃ triyahaṃ vāpi saptāhaṃ tu navāhakam
pañcāhamādikāloyamutsavaṃ hrāsayenna tu /
vardhayettu yathākāmaṃ hrāsanaṃ rāṣṭranāśakṛt
rātavibhramakṛccāpi durbhikṣabhayakṛdbhavet /
utsavānāṃ tataḥ kuryāt kārakasyānurūpataḥ
śubhanakṣatrayoge ca tithivāranirīkṣite /
pratiṣṭhāṛkṣake vātha nagaragrāmaṛke
rājñaḥ svajanmanakṣatre yajamānecchayā kuru /
tatkramaṃ te pravakṣyāmi hareḥ suramune śṛṇu
savastvamaṅgalaṃ viddhi tannirāsāttadutsavaḥ /
pañcottaradaśāṅgaṃ ca kathyate tānanukramāt
prathamaṃ cāṅkurāvāpaḥ patākārohaṇaṃ tataḥ /
śuddhasnānaṃ tṛtīyaṃ syāt spapanaṃ tu tataḥ param
aṅkurasyotsavaṃ paścāt homaḥ syādbhūṣaṇaṃ tataḥ /
aṣṭamaṃ tu baliṃ vidyāt navamaṃ tu mahotsavam
tīrthādhivāsanaṃ paścāt tīrthasnānamanantaram /
dvādaśaṃ snapanaṃ vidyāt puṣpayāgamanantaram
dakṣiṇāsaṃpradānaṃ ca dhvajasyāpyavarohaṇam /
pañcottaradaśāṅgo 'yamutsavaḥ parikīrtitaḥ
sāyaṃprātaḥ kṛtenaiva homena ca samanvitam /
dakṣiṇa bhiśca saṃyuktaṃ vaiṣṇavānāṃ ca pūjanam
ācaṇḍālāntamannādyamutsavasyaiṣa saṃgrahaḥ /
tadbhūtapitṛyakṣābhiḥ brahmaśaivānyahāni ca (?)
vaiṣṇavāni ca śeṣāṇi sāyaṃ prātarbaliṃ haret /
saptāhe yājñikairdravyairbaliṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
pañcāhe brahmakādiḥ syāt triyahe vaiṣṇavādayaḥ /
balibhramaṇapūrvaṃ tu homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
yātrā cotsavabimbasya dvikālaṃ paścimaṃ bhavet /
ekakālamatho vāpi kārayettantravittamaḥ
pūrvāhṇe vātha madhyāhne balidānaṃ samācaret /
balibhramaṇavelāyāṃ paribhramya śanaiḥ śanaiḥ
śaṅkha dikumbhaparyantamaṣṭamaṅgalakān(!)kramāt /
brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
dhārayecchirasā vidvān vaiṣṇavān maṅgalān pṛthak /
eṣa kramo mayā prokto balidravyamathocyate
sitāḥ sumanaso rajanīparāga- lājādadhikamalaṃ sitacandanena /
ahani sasaktu mune 'tha bhūtasaṃjñe prathamadine balirāha tṛptikārī
tilakuṅkumodākṣatanīlapuṣpaṃ dvitīye payomiśritaṃ vāsare syāt /
balistṛptikārī pitṝṇāṃ tadīye mune kathyate tattṛtīye baliśca
raktaṃ puṣpaṃ sarpiṣāpūpalājāḥ śarādaṃ vā karambheṇa yuktam /
yakṣāṇāṃ tattṛptihetormunīndrai- riṣṭaiḥ prājñairahnireṣā baleḥ syāt
ekodanīlotpalanārikela- kṣīreṇa śāleratha piṣṭakaṃ ca /
kākodarāṇāṃ divase turīye saktūni cāhurbalimāryavaryāḥ
kamalamakṣatamutpalavāsitaṃ jalamatho kamalāsanavāsare /
balirayaṃ munibhiḥ parigīyate kanakasaṃnibhapuṣpacayaiḥ saha
pāṭalasurabhitapūtajalairvā vāsitakusumacayaiścarureṣā- /
pūpagulayuta iti ṣaṣṭhadine syāt pāvanacoditaharidinapūjā
viṣṇorutsavasaptame dinavare tattṛptikārī baliḥ puṣpaṃ śyāmalamodanaṃ ca sagulaṃ sanmallikāgandhikam /
jātīvāsitamambupāyasamapi syādaṣṭame vāsare puṣpaṃ mecakamāha nārada mahāviṣṇordine syādbaliḥ
sadāviṣṇostṛptayai kṛsaramaśilairgandhanivahaiḥ sadīpairyuktaṃ śītaṃ jalamakhilavarṇaiśca kusumaiḥ /
baliḥ saktūpetaṃ navamadivase nāradamune yathāvat kāryo 'yaṃ nṛpajanavivṛddhyai balividhiḥ
kumudādīnāṃ tu nāmāni teṣāṃ ca parivārakam /
pravakṣyāmi muniśreṣṭha samāsena yathākramam
kumudaḥ kumudākṣaśca puṇḍarīko 'tha vāmanaḥ /
śaṅkukarṇaḥ sarvanetraḥ sumukhaḥ supratiṣṭhitaḥ
devāśca teṣāṃ ripavo 'surāśca gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ /
yakṣāśca yāścāpi piśācajātiḥ ye ṣaṣṭhako devagaṇā grahākhyāḥ
baliṃ tu maṇḍale dadyādvedyādikramayogataḥ /
catuṣpatheṣu koṇeṣu tripathaikapatheṣu ca
devāgāre 'tha valmīke kūpatīre 'tha parvate /
taṭāke caityavṛkṣeṣu parvatasya samīpage (-ke?)
evamādiṣu deśeṣu toraṇāni ca kārayet /
saṃsthāpya paritaḥ samyak grāmādyaṣṭasu vāstuṣu
utthāpayitvā ketūnāṃ toraṇānte pṛthak pṛthak /
athavātra muniśreṣṭha ketūn grāmādivāstuṣu
aṣṭadikṣu yathāyogaṃ balipīṭhaṃ prakalpayet /
tāladvayapramāṇena vistārāyāmatādṛśam
mekhalādvayasaṃyuktaṃ pratyakaṃ caturaṅgulam /
tanmadhye karṇikāṃ kuryāt vṛttāṃ vā caturaśrakām
caturaṅgulamāyāmāṃ karṇikāṃ munisattama /
evaṃ pīṭhavidhiḥ prokto haripārṣadān śṛṇu
nāradaḥ---
vada mamākhila devagurorguro pratidiśaṃ haripāriṣadān kramāt /
balibhujaḥ kumudādipurohitān harimahotsavakarmaṇi vāstuṣu
viṣvaksenaḥ---
ahaṃ khalvakhilāṇḍayoneraśeṣadhiṣaṇādhīśituraprameyasyānavaratasukhino hareḥ mahotsavādiṣu grāmādivāstuṣu aindrādidiksthitānāṃ kumudādīnāṃ varṇarūpavāhanāyudhaparivāramantrārcanādi yathāmati kathayiṣye---
kumudastu punaḥ śubhro mukundaḥ(nda?)pārṣadaḥ kundavāsāḥ tryakṣaḥ śaṅkhacakradharaḥ kṛtāñjalipuṭo grāmābhimukho hastyārūḍho devagrahagaṇamadhye sthitaḥ |
utkaṭaḥ prakaṭonmukho vimukho 'śvagrīvo 'śvavadano 'śvajihvo hastivaktro kumudo hastipādaḥ keśavavāmananarakanaramardanamandadṛṣṭikaṇḍu (kandu?) kandukalocanapaṭahākṣaviśālākṣakṣāmakakṣamapāṇḍarapāṇḍupṛṣṭhadurdinasudinavāmadevamahādevamahāgnimadhusūdanakanakakālakabhāvanabhavanabhānumadbhānuvegabhāskarābhāskaraviśvasenavisenaviṣvaksenavisārivistāranistaravidaṇḍidaṇḍakāmadakāmukakāmabhṛtkāmanāśananāmabhiḥ pañcāśadbhiḥ pārṣadaiḥ saumyaiḥ nānāvidhākāraiḥ parivṛtamena saṃsmṛtya arghyapādyācamanagandhapuṣpadhūpadīpairabhyarcyānantaraṃ taddinavihitahavyaṃ nivedya baliṃ dadyāt añjaliṃ darśayitvā hareḥ mukhādivāsaṃ vidhāya (mukhavāsaṃ datvā?) taddevatātṛptyarthaṃ śaṅkhadundubhinṛttageyādi kārayet |
kumudākṣaṃ punaḥ āgneyyāṃ sthitaṃ nīlavāsasaṃ triṇetraṃ kākavaktraṃ caturbhujaṃ muṣṭiyuddhahastaṃ khaḍgamudgaradhāriṇaṃ mahiṣārūḍhaṃ grāmābhimukhamasuragrahagaṇamadhyasthaṃ āgneyanidhanāgnijihvahutāśanāgnirūpāgnikeśāgnivarṇāgnyagnivaktramahāvaktramahāsenamahodarakarālakākajihvakākavaktrāgnivaktramaṇḍumaṇḍūkavaktradevadevalakaśarvakaśapakaśaṅkuśaṅkuśravamārīcadroṇamārīcamahiṣamāhiṣakumbhanāsavināsakumbhakarṇavikarṇavidārivikramamaskarimaskarasūkarasūkarāsyaśaśaśaśamukhasiṃhasiṃhamukhanarasiṃhanarakāladhṛkkālasūtrasūtrasūtravinālinālakarṇaiḥ parivṛtaṃ amuṃ yathāpūrvamabhyarcya taddinabalidravyaṃ nivedyācamanaṃ datvā añjalimudrāṃ darśayitvā balibare mukhavāsāntaṃ vidhāya (mukhavāsaṃ datvā?) taddigdevatṛptyarthaṃ tūryāṇi ghāṣayet |
antakāśāsthitaṃ puṇḍarīkaṃ puṇḍarīkatviṣaṃ puṇḍarīkavadanaṃ trilocanaṃ caturbhujaṃ śaṅkhacakradharaṃ kṛtāñjalipuṭaṃ grāmābhimukhamaśvārūḍhaṃ pitṛgrahagaṇamadhyastha yamadharmadharadharmadharmarājadhanurdharavinayapraśrayaniśreyanirguṇālasakuṇapakrūrabāhukuñjaraprāṃśudamananiṣkopaniranukrośanirmamavivāhā (vibhavā?) vibhavahutāśāhyū (bahūr?)dhvarakṣaṇa saṃjñaikalapākalakaṅkakaṭakāvaṭaśaṅkhīcakrīgadīkhaḍgīśārṅgīśārṅgadharavāsudevabhadraketumatketukakṣamījvalanakiṃnarāśvatthasuptasujapanajapapaścimakaikṣikasvaṃjabāḍavakṣamībhiḥparivṛtaṃ pūrvavadabhyarcya taddinabaliṃ nivedyācamanaṃ [datvā]añjaliṃ darśayitvānantaraṃ balikautuke mukhavāsaṃ vidhāya (datvā?) taddigdevatātṛptyarthaṃ śaṅkhādi ghoṣayet |
nirṛtyāśāsthitaṃ vāmanaṃ dhūmravarṇaṃ dhūmravāsasaṃ triṇayanaṃ caturbhujaṃ śūlakhaḍgamudgaradharaṃ muṣṭiyuddhahastaṃ śakaṭārūḍhaṃ grāmābhimukhaṃ yātugrahāntaḥ sthitaṃ balambirṛtiprakṛtivikṛtisukṛtidāruṇadamakarakṣakalakṣakamādhavamāṃsakaniṣṭhurakharabhāṣaṇapralambakaprāṇanapraṇayavīrasenāṅgadavibhāṣavibhīṣaṇaraktākṣalohitākṣaraktajihvavijahvakavidyutkeśaviśālākṣavikṣaravīrahākṣaraprākṣarakāmarūpīvirūpīsarvagasarvavidgaurasaṃbhavaprabhavavāruṇavasuvimardamadana (damana?)e vaikartanavikartṛkapardīpṛthukandakīkandakanākīvaruṇāruṇaiḥ parivṛtaṃ pūrvavadabhyarcya taddinabalyācamanaṃ vidhāyāñjaliṃ nirvartya[bali] kautuke mukhavāsaṃ vidhāyā (datvā?) nantaraṃ tūryāṇi ghoṣayet |
varuṇadigālayaṃ śaṅkukarṇaṃ pītavarṇaṃ trivīkṣaṇaṃ pītavāsasaṃ caturbhujaṃ śaṅkhacakradharaṃ kṛtāñjalipuṭaṃ grāmābhimukhaṃ vyāghrārūḍhaṃ pitṛgrahagaṇamadhyasthaṃ varuṇavāruṇapāśīpāśadharagurukṣepaṇakṣobhaṇanāradasarvadaravisumananāmanahaṃsavaikuṇṭhaparamaparahunamatvasumatbhadrabhadravaprabhavamahākarṇavikarṇaśaśakaśalakapikavānaranarakakārṣṇīkarṇadharāṃśumatcakrṛbhṛt [ugra] vajrīvajranābhavinābhakakarapa (-bha?) kurabhadākṣiṇadakṣiṇa suhṛddurgandhapūtigandhatārkṣyagaruḍavirodharodhakarodhakaṅkaṇavṛkodaraiḥ parivṛtaṃ pūrvavadabhyarcya taddinabalyācamanaṃ datvā añjaliṃ kṛtvā balibere mukhavāsaṃ datvā śaṅkhādīn ghoṣayet |
atha punaraniladiṅnilayaṃ atitaptahāṭakanibhaṃ sarpanetraṃ triṇetraṃ caturbhujaṃ haridrāvāsasaṃ paraśupāśadharaṃ muṣṭisaṃnaddhahastaṃ grāmābhimukhaṃ mṛgādhirūḍhaṃ nāgābharaṇabhūṣitaṃ gandharvagrahagaṇāntaṃḥ sthitaṃ marunmārutagorurvyākhuvāyusutānilagalartavartakakaṃkamārgaṇaprāṅkaṇācalabalabalanidhivīravirodharodhakavidhisi ddhavasuyavasaṃkaradhīrakamālīmālāvidhivastusamarthasamuhotsavakarkaṭakaṭakagandhagandhavahaparasiktavasi ktarogīsevakasevanasavauṣadhabheṣajarogīgabhavakāraṇakaraṇakartṛgaravīrakhala (akhala?) balavākuvāhasucārubhiḥ parivṛtaṃ yathoktamabhyarcyācamanaṃ datvā añjaliṃ darśayitvā balibimbānnavāsaḥ nirvartya (balibimbemukhavāsaṃ taddinabaliṃ ca datvā?) digdevatātṛptyarthaṃ śaṅkhādīn ghāṣayet |
anantaramamṛtakarāśāsthitaṃ śyāmacchāyaṃ śyāmāmbaradharaṃ triṇetraṃ caturbhujaṃ jalajacakradharaṃ kṛtāñjalipuṭaṃ grāmābhimukhaṃ yakṣagrahagaṇamadhyasthaṃ sumukhaṃ meṣārūḍhaṃ somasomakalasoma (somya?) sāmavitsāmanāyakasudhāsudhātādhātāsurāṣṭrakāṣṭhakakalikāladhṛkkālacakrakālakūṭaviṣabalāmṛtāmṛtanāthakeyūrīkevalībalīviṣṇukṛṣṇapiśaṅgāṅgī rekhālekhālekhapikaśukalūbakaśukaśyenaśyenamukhamārjāramarubhṛdvālagulmakaṇavakakaṇaśeṣaviśeṣoccheda (-ṣa?) kardamapūtivigrahasāmbasaṃvatsaravegīvegadharamarudbhiḥ caturai rākṣasasahasragairnāyakaiḥ parivṛtaṃ sāgaṇadhyānaṃ yathāpūrvamabhyarcya tadadvārabalidravyaṃ parivṛtaṃ sagaṇadhyānaṃ yathāpūrvamabhyarcya tadadvārabalidravyaṃ nivedyañjiliṃ darśayitvā [bali] pratimāmukhavāsaṃ vidhāyā(datvā)śādevatātṛptyarthaṃ śaṅkhādīn ghoṣayet |
atha punarīśānaśāpratiṣṭhitaṃ supratiṣṭhitaṃ siṃhārūḍhaṃ rajatavarṇaṃ rajatavāsasaṃ triṇetraṃ caturbhujaṃ khaḍgamudgadadharaṃ muṣṭiyuddhahastaṃ grāmābhimukhaṃ piśācagrahagaṇamadhyasthaṃ īśāneśvaravyāpīvyasanavinaśabudhadharabakaviśavādaśakuniśakaṭaghaṭavṛkṣakakṣakṣamīkṣāntimātṛromakapiñjalabrahmaṇyabrahmavidbrahmībrahmātmabrahmasādhanavedīvedavidudbandhaśaṅkaraśaṅkaradhīmadvisṛṣṭiriṣṭātmaduṣṭātmaduṣṭakarmakṛtvinetṛvigovindagopatigoptṛmaheśvaraiḥ parivṛtaṃ yathaṃ ktamabhyarcyācamanaṃ datvā taddinabaliṃ datvāñjaliṃ darśayitvā balibimbānanavāsaṃ nirvartya(datvā?) digdevatātṛptyarthaṃ śaṅkhādīn ghoṣayet |
anantasthitaṃ pṛśnigarbhaṃ siddhagrahagaṇānvitaṃ taptajāmbūnadasaṃkāśaṃ caturvaktraṃ caturbhujaṃ akṣasūtrakamaṇḍaludharaṃ puṣpāñjalidharaṃ haṃsādhirūḍhaṃ paścimābhimukhaṃ kamalodbhavaṃ kamalāsanaṃ siddhadhātṛvidhātṛdhātṛprajāpatilokeśalokakṛtkartṛsraṣṭrubrahmātmabhasutāpatularītivardhanāvyaktaguṇavadgauṇaguṇabhugudgīthapraṇavahiraṇyagarbhaviriñcapuṣkarabhāsanabhāsavikarṇavijayarathantaracchandoyajuṛgatharvamarīcyaṅgirapulahakratuvasiṣṭhapracetaśalabhabhīṣmahemantaśiśirakusumākarakalahavirāhi (-gi?) amarṣaroṣaṇaśoṣaṇagatiharṣaṇavardhanaiḥ pṛśnigarbhavaśānugaiḥ bhīmarūpamahākāyairasaṃkhyaparivārakaiḥ vyāghravaktrairmeṣavavatraiḥ śaśamukheḥ svastivaktraiḥ vyālavaktraiḥ varāhavaktraiḥ kukkuṭavaktraiḥ balākavaktraiḥ haṃsavaktraiḥ mayūravaktraiḥ svastikāsyaiḥ cakravākānanaiḥ kapotāsyairekanetraiḥ dvinetraiḥ triṇetraiḥ (bahunetraiḥ?) ekapādaiḥ dvipādaiḥ bahupādaiḥ ekavaktraiḥ bahuvaktraiḥ asaṃkhyaiḥ parivṛtaṃ viṣṇupārṣadeśvaragaṇamadhyasthaṃ dhyātvārghyādibhirabhyarcya balidravyaṃ pradāyācamanāñjaliṃ darśayitvā bimbābhimukhaṃ kṛtvā puṣpāñjaliḥ sādhako namaskṛtya samastamaṅgalavādyādi mukhavāsaṃ vidhāya (datvā?) taddevatātṛptyai śaṅkhādīn ghoṣayet |
nāradaḥ---
utsaver'ghyapradānādi caṇḍādīnāṃ guro 'sti kim /
bhedaḥ sāmānyato vāpi mantraṃ kiṃ vā vidhiḥ prabho
viṣvaksenaḥ---
caṇḍādidevatādhyānaṃ kṛtvā devamukhe tataḥ /
dakṣiṇer'ghyaṃ tathācāmaṃ haste pāde ca pādyakam
lalāṭe gandhamādadyāt puṣpaṃ śirasi dhārayet /
nāsādakṣiṇapārśve tu dhūpaṃ dīpaṃ tato dṛśi
balidravyaṃ ca pānīyaṃ punarācamanaṃ tathā /
dakṣiṇe doṣṇi dadyāttu tatpramāṇamatho śṛṇu
pādyārghyācamanīyaṃ tu parimāṇamathecyate (?) /
gandhaṃ ṣaḍbindumātraṃ tu puṣpaṃ muṣṭiprapūritam
dhūpaṃ surabhiṇā vyāptaṃ śāntajvālocchritotthitam /
bahurekhamaratyagraṃ(?) daśamātraṃ pradāpeyat
dīpaṃ saptāṅgulotthānaṃ ghṛtakarpūradīpitam /
dhūpavaddīpayeddevamupacāranivartakam
trimātrakaṃ tu mudrāyā darśanaṃ dakṣiṇe dṛśi /
itthaṃ nirvartya vārāṇāṃ rājarāṣṭravivṛddhikṛt
anyathā parivārāṇāṃ arcotsavavidhau bhavet /
rājarāṣṭravināśāya durbhikṣānarthado bhavet
tataścaṇḍādimantrāṇāṃ lakṣaṇaṃ kathyate 'dhunā /
praṇavādinamo 'ntaṃ ca nāmamantramiti smṛtam
pīṭhe pīṭhe baliṃ kṣiptvā grāmamadhye samāpayet /
bhūtakṛdbhyo namaḥ sarvabhūtebhyaśca namo 'stviti
namo 'stu sarvabhūtebhya iti mantramudīrayet /
tasmin vedyādiparyantaṃ deśe mantramiti smṛtam
anugacchanti ye tvatra kautukaṃ kautukānvitāḥ /
pade pade kratuphalaṃ labhante nātra saṃśayaḥ
śuddhavāsāḥ śucirbhūtvā kṛtadantānudhāvanaḥ /
haviṣyabhug yatātmā ca ācāryo balimācaret
rātrau balipradānānte snānaṃ sadyaḥ samācaret /
pratiṣṭhotsavahomeṣu snapanādau viśeṣataḥ
ārabhya tantrānuktaṃ ca nirīkṣyānyāṃstu kārayet /
anyathā kevalaṃ tantramekaṃ vīkṣya prayojayet
tatsaṃkṣepaṃ na vismṛtya mohāt sarvavināśakṛt /
tīrthapūrvadine rātrāvadhivāsanamācaret
yāgamaṇḍapamadhye vā devasya purato 'thavā /
vediṃ kṛtvātha śālībhiraṣṭadroṇasamanvitam
tadardhaṃ taṇḍulaṃ nyasya tanmadhye 'mbujamālikhet /
kuśān saṃstīrya tanmadhye vastrāṇi parito nyaset
gandhapuṣpaiḥ samāstīrya prokṣayenmūlavidyayā /
aṣṭadigdīpasaṃyuktaṃ karpūrāgarudhūpitam
dhūpayitvā tato vediṃ tanmadhye devamānayet /
arghyapādyādinābhyarcya havirasmai tu dāpayet
devasya pūrvapārśve tu pūrṇakumbhaṃ nidhāya tu /
veṣṭitaṃ sūkṣmavastraiśca hemaratnasamanvitam
tasminnāvāhayet tīrthān saritaśca sarāṃsi ca /
pūjayitvaiva gandhādyaistato devaṃ samarcayet
prārthayettīrthayātrārthaṃ praṇipatyaiva deśikaḥ /
devadeva jagannātha namaste lokabhāvana
tīrthayātrāṃ kuruṣva tvaṃ prasīda puruṣottama /
prārthacitvaiva deveśaṃ prokṣayet kumbhavāriṇā
pañcamantraiśca sūktena pauruṣeṇa ca mantravit /
tathā nārāyaṇaṃ sūktaṃ sṛṣṭya dipratipādakam
atharvaṇamidaṃ sūktaṃ sarvakāmapradaṃ śubham /
ātmānaṃ ca tathācāryo vaiṣṇavāṃścaiva sāttvatān
gaṅgasnānaphalaṃ sarvarṃ(-ve?)labhante prokṣayettadā /
punarācamanaṃ datvā gandhapuṣpādinārcayet
havirnivedanaṃ kuryādapūpāṃśca phalāni ca /
pānīyācamanaṃ datvā mukhavāsaṃ tathaiva ca
niveditaṃ tu tatsarvaṃ ācāryāya nivedayet /
ācāryasya manaḥ prītiratisaṃpattikāriṇī
ācāryasyānurūpeṇa sāttvatebhyo nivedayet /
kiñcinmātraṃ gṛhītvā tu sadasyānāṃ tu dāpayet
puṇyāhaṃ vācayitvaiva kautukaṃ bandhayettataḥ /
darśayeddevadevasya maṅgalāni yathākramam
chatraṃ cāmaramādarśaṃ sumuharte nivedayet /
śāyayecchayane divye devaṃ mūlena vidyayā
ātmānaṃ kautukaṃ baddhvā rātriśeṣaṃ samāpayet /
atha tīrthe 'hani prāpte nityakarma samāpya ca
maṇḍape madhyame bhāge someśāne tu lepayet /
tanmadhye śālinā vediṃ kuryānmadhye 'bjamuttamam
ulūkhalāna(-nya?)laṃkṛtya niśācūrṇai(-khaṇḍai?)stu pūrayet /
pūrvoktena vidhānena ghātayettattridhā punaḥ
tasya paścimabhāge tu śālimadhye mahāmune /
tīrthārthaṃ sthāpayeccūrṇān gandhādīn kramayogataḥ
gandhacūrṇaṃ tathā piṣṭaṃ cūrṇaṃ rajanimeva ca /
śālimadhye tu saṃsthāpya prāgādīśāvasānakam
navavastraistu saṃveṣṭya kalaśān(-śo?)lūkhalān(?)kramāt /
paścādrajanicūrṇaṃ tu pūrayet kalaśe mune
arghyapādyādinābhyarcya taṃ devaṃ mūlavidyayā /
snāpayeddevadevasya mūrdhni paścāt samāhitaḥ
gandhādicūrṇān saṃgṛhya tīrthadeśe samācaret /
cūrṇotsavaṃ tataḥ kuryāt curṇasnānasamanvitam
grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā tīrthadeśaṃ samānayet /
puṇyāhājyāropaṇaṃ snānavastraṃ pādyārghyaṃ vai dantakāṣṭhaṃ ca toyam
datvādarśaṃ tailamudvartanaṃ ca dhātrīsnānaṃ snānapūrvopacāram /
snānakramaṃ pravakṣyāmi nitye naimittike 'pi ca
kāmye tu vā prakurvīta devadevasya śāṅrgiṇaḥ /
devasya pūrvabhāge tu maṇḍalaṃ pañcahastakam
kṛtvā tanmadhyame nyasya śālidroṇadvayaṃ mune /
vistīrya vedimadhye tu tadardhaṃ taṇḍulaṃ tathā
tatra madhye nyasedvidvān kalaśān dvādaśa kramāt /
madhyame tu ghṛtaṃ nyasya tatra pūrve dadhi nyaset
dakṣiṇe vinyaset kṣīraṃ madhu vāruṇagocare /
some coṣṇodakaṃ nyasya sādhakaḥ paramārthavit
āgneyyāṃ gandhatoyaṃ tu nairṛte puṣpatoyakam /
vāyavye maṅgalodaṃ tu īśāne śuddhavāribhiḥ
hastamutsṛjya navakādaindre vā cottare 'thavā /
sthāpayet kramayogena cūrṇāni kramayogataḥ
parameṣṭyādibhirmantraiḥ snāpayet puruṣottamam /
tataśca vimṛjeccūrṇairmūlenāṅgādi daivake
punaśca kuśakūrcena mārjayedbimbamuttamam /
evaṃ vai kalaśān nyasya kūrcadravyāt nyasedbudhaḥ
cakrikāṃ sthāpayettasmin gandhapuṣpaṃ vinikṣipet /
navavastraistu saṃchādya gandhapuṣpādinārcayet
tatastu paritaḥ kuryādrakṣārthaṃ kumudādikān /
kumudaṃ pūrvadigbhāge puṇḍarīkaṃ tu dakṣiṇe
śaṅkukarṇaṃ pratīcyāṃ tu sumukhaṃ cottare nyaset /
āgneye kumudākṣaṃ tu nairṛte vāmanaṃ nyaset
sarpanetraṃ tu vāyavyāmīśāne supratiṣṭhatam /
evaṃ tu kumudādīṃstu kalaśeṣu nyasedbudhaḥ
tulasīsahadevī ca bilvamaudumbaraṃ tathā /
aśvatthaṃ plakṣavakulaṃ sadābhadrā prakīrtitāḥ
eteṣāṃ pallavān gṛhya kalaśeṣu nyaset kramāt /
puṣpādibhiḥ samabhyarcya dhūpadīpāntameva ca
evaṃ vai kalaśān nyasya dravyadevān bravīmi te /
śālinīvāramāṣāṃśca candanośīrameva ca
pañcacūrṇamiti khyātaṃ parāgāṇāmanuttamam /
candanaṃ kuṅkumośīraṃ campakotpalavāsitam
gandhatoyamiti khyātaṃ gaṅgāvārisamaprabham /
utpalaṃ mallikājātipāṭalaṃ padmameva ca
pañca puṣpodakamidaṃ pañcopaniṣadaṃ nyaset /
indravalyaṅkurāśvatthadalaikaṃ padmameva ca
etattu kathitaṃ pūrvaṃ maṅgalaṃ maṅgalodakam /
śuddhatoyaṃ samādāya mantreṇa parameṣṭhinā
kuśāgreṇa mathitvā tu deveśamabhiṣecayet /
kuṅkumośīrakuṣṭhaṃ ca rajanīcandanaṃ tathā
etattīrthamayaṃ puṇyaṃ tīrthacūrṇamiti smṛtam /
rajanīṣvekavarjyaṃ tu droṇaṃ vāpyardhameva vā
āḍhakaṃ vā tadardhaṃ vā cūrṇaṃ kuryāttu mantravit /
cūrṇānāmapyalābhe tu rajanīcūrṇamuttamam
śālibhirvātha sarveṣāṃ snāpayenmūlavidyayā /
ghṛtādisnehadravyāṇāmāḍhakaṃ vārdhameva vā
sarveṣāmapyalābhe tu pūrayedgandhavāriṇā /
tenaiva snāpayeddevaṃ yathāvittānusārataḥ(?)
yatproktaṃ cotsave puṣpaṃ tasyā (?) evaṃ tu mantravit /
tattaddoṣaṃ smaret kṣipya tulasī cotpalākṣatam
evaṃ dravyaṃ tu saṃproktaṃ daivataṃ kathayāmi te /
dāmodarāvasānāśca keśavādyāśca mūrtayaḥ
ghṛtādikalaśānāṃ tu devatāḥ parikīrtitāḥ /
rakṣārthaṃ kalaśānāṃ tu kumudādīni daivatam
uddhāraṇakramaṃ yena tatproktaṃ daivataṃ kramāt /
evaṃ saṃsthāpya vidhivat paścācchuddhiṃ samācaret
puṇyāhaṃ vācayitvā tu prokṣayet kuśavāriṇā /
evaṃ saṃprokṣya vidhivat tataḥ snapanamācaret
ghṛtena dadhnā payasā madhunoṣṇākadakena ca /
snāpayet pañcacūrṇaiśca saṃprapūjya prabhuṃ mune
aṣṭākṣareṇa gandhāmbhaḥ puṣpāmbho dvādaśākṣaraiḥ /
maṅgalaṃ viṣṇugāyatryā śuddhāmbhaḥ praṇavena tu
tīrthacūrṇaṃ tataḥ snāpya mūlamantreṇa sādhakaḥ /
snapanānte tu saṃsthāpya rajanīcūrṇamuttamam
ājyādiniśi(?)cūrṇāntaṃ evaṃ saṃsnāpayet kramāt /
gandhapuṣpādinābhyarcya dīpāntaṃ ca mahāmune
snapanānte tu mantrajñaḥ kumudādīṃśca rakṣakān /
devasya śirasi bhrāmya bhaktānāṃ tu pradāpayet
evaṃ tu snapanaṃ kṛtvā nadīsnānaṃ tu kārayet /
tīre devaṃ samānīya kuśakūrcena mārjayet
pādyādidīpaparyantaṃ arcayet kautukaṃ tataḥ /
avagāhya ca tattīrthaṃ tīrthānāvāhya sarvataḥ
kṛtvāghamarṣaṇaṃ tatra pañcamantraiḥ samāhitaḥ /
jalakeliṃ tataḥ kṛtvā tīramāsādya deśikaḥ
tatra tīrthajale snātaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate /
alaṃkṛtya tu vastrādyairgandhapuṣpādinārcayet
havirmahāhavirvāpi datvā nṛttādi kārayet /
devasya pūrvadigdeśe baliṃ dadyāt samāhitaḥ
namo 'stu sarvadevebhya evamuccārya mantrataḥ /
pālikādyairalaṃkṛtya yānamāropayeddharim
punaḥ pradakṣiṇaṃ kuryāt grāmaṃ vā nagaraṃ tu vā /
ālayaṃ vāpyabhāve tu yathāvittānusārataḥ(!)
svastivācanasaṃyuktaṃ śaṅkhabherīravākulam /
pradīpaśatasaṃyuktaṃ nṛttagītādisaṃyutam
puṣpavṛṣṭisamāyuktamakṣatā(?) lājasaṃyutam /
sāmagītasamāyuktaṃ jayaśabdasamanvitam
pradakṣiṇaṃ parikramya nadrutaṃ navilambitam /
yāgabhūmiṃ samāsādya pūjayitvā yathākramam
snapanaṃ vidhivat kṛtvā puṣpayāgaṃ samārabhet /
kṛtvā padmaṃ cakrakaṃ maṇḍalaṃ vā tatra sthāne vāsudevādikāṃ (-kā?) śca
śaṅkhādyā vai bāhyato lokapālāḥ viṣvakseno vainateyaśca bāhye /
bhūteśā vai bāhyataḥ pūjanīyāḥ gaulyannaṃ vai bhakṣyamagneśca kāryam
puṇyāhārghyaṃ puṣpamekaṃ baliṃ ca pūjāpujye mūlabimbe sthitaṃ vai /
cakralakṣaṇamārge tu śeṣamasminniyojayet
dhvajāvarohaṇaṃ kuryāt udvāsyaiva tu devatāḥ /
datvā mahābaliṃ tābhyo mudgānnāpūpalājakaiḥ
saktubhirgrāmabāhye ca madhye caiva kṣamāpya ca /
dhvajādvisarjayeddevaṃ vainateyaṃ svamantrataḥ
ekarātridvirātre vā trirātre tu mahāmune /
dhvajāvarohaṇaṃ kuryāt adhikaṃ tu na kārayet
adhikaṃ yadi cettatra snapanaṃ kārayet kramāt /
utsavapratimāyāṃ tu snapanaṃ tvadhamottamam
pañcaviṃśatibhirvāpi kalaśairdvādaśaistu vā /
yathāvittānusāreṇa (!) snapanaṃ kārayeddharim
dhvajāvarohaṇaṃ paścāt kārayenmantravittamaḥ /
karṣaṇādiṣu pūjāyāṃ pratiṣṭhārohaṇādiṣu
dhvājārohaṇavelāyāṃ dhvajasyāpyavarohaṇe /
utsave balidāne tu śaṅkhādyaiścaiva ghoṣayet
śaṅkhatūryādinirghoṣaṃ haritṛptikaraṃ mune /
rakṣovidrāvaṇaṃ caiva rājaśāntikaraṃ tathā
rāṣṭravṛddhikaraṃ samyak yajamānasukhāvaham /
snapanasthāpanādīnāṃ yā mudrā yasya kathyate
tāṃ tathāśaknuvan kartuṃ mūlamantraṃ nyaset kare /
tena kurvan kriyāḥ sarvāḥ kareṇa munipuṅgava
tṛtīyaṃ samanudhyānaṃ te cānte 'ñjalikārakāḥ /
tṛptiṃ kurvanti devasya jalasthānajaleśvarān(?)
tṛpta (tarpa) yedātmanastṛptimiti guhyopadeśakaḥ /
devotsavādikriyayā nṛpasya balāyurārogyajayaśriyaśca
rāṣṭrasya vṛddhirdhanadhānyayugvai prayojayitrādi phalaṃ sukhādi /
utsavāṅgamatho vakṣye yāgamaṇḍapamuttamam
dakṣiṇe gopurasyaiva āneyyāṃ diśi vai tathā /
yāmyāyāmuttare vātha kārayedyāgamaṇḍapam
tatpūrvabhāge kartavyaṃ kuṇḍaṃ lakṣaṇasaṃyutam /
kuṇḍapārśve muniśreṣṭha vediṃ kuryādyathāvidhi
caturhastapramāṇena kārayedvedimuttamām /
vistārāyāmatulyā syādyāgavedirmahāmune
trihastaṃ vā dvihastaṃ vā kārayedvedimuttamām /
ratnimātrasamutsedhāmathavā tālamātrakām
darpaṇodarasaṃkāśāṃ yāgavedimanuttamām /
evaṃ kṛtvā vidhānena vediṃ bhuktiśubhapradām
tatropari likhet padmamaṣṭapatradalākṛti /
gomayena samālipya dvādaśākṣaravidyayā
prokṣayettena mantreṇa kuśapūtena vāriṇā /
pālikā cāṅkuropetamaṣṭamaṅgalasaṃyutam
pūrvādikramayogena śaṅkhādīn maṅgalān(!)nyaset /
uttamādikramaṃ proktaṃ vedikālakṣaṇaṃ mune
puṇyāhaṃ vācayitvā tu prokṣayitvā kuśāmbhasā /
svastisūktaṃ tatoccārya(?)brāhmaṇaiḥ saha mantravit
tatra madhye muniśreṣṭha śālinā vedimācaret /
pañcabhārapramāṇaṃ vā tasyārdhaṃ vārdhameva vā
vistīrya vedimadhye tu raktaśālyantameva vā /
pūrvavadvilikhedraktapadmamaṣṭadalairyutam
tatra madhye tu saṃsthāpya navakumbhān yathākramam /
sūtratrayasamopetān gālitodakapūritān
vastrayugmairalaṃkṛtya gandhapuṣpasamanvitān /
pañcaratnasamopetān kūrcatrayasamanvitān
aśvatthapallavairyuktāṃścakrikābhiḥ pidhāya tu /
evaṃ lakṣaṇasaṃyuktakumbheṣvāvāhayet kramāt
mahāberānnayecchaktiṃ madhyakumbhe mahāmune /
pūrvādi caṣṭakumbheṣu vāsudevādikān yajet
arghyapādyādinābhyarcya havīṃṣi mukhavāsakam /
dāpeyat kumbhamadhyasthadevāya munisattama
pūrvādi cāṣṭakumbheṣu taccheṣeṇa baliṃ kṣipet /
vāsudevādikān jñātvā svanāmnaiva pṛthak pṛthak
tatastu kumudādīnāṃ kumbhasya paritor'cayet /
ghaṇṭāśabdasamopetaṃ kukkuṭāṇḍapramāṇataḥ
svastivācanasaṃyuktaṃ dhūpadīpasamanvitam /
svanamnā balidānaṃ tu sādhayet sādhakottamaḥ
nārikelaphalaṃ dadyāt sandhyayorevamarcayet /
tatpūjānte tu mantrajño homakarma samārabhet
aṣṭottaraśataṃ vāpi tadardhaṃ vārdhameva vā /
samidāditilāntaṃ tu juhuyāt sādhakottamaḥ
homānte balidānaṃ tu kārayedgrāmavāstuṣu /
tatastīrthasya divase pūrvāhṇe homapūjanam
kārayet pūrvavat samyak sādhakaḥ paramārthavit /
homānte cānayet kumbhāttaccakṣurmūlaberake
tatastu vāsudevādīn nayet pūrvavadāvṛte /
vatsare vatsare brahman kartavyaṃ paramaṃ śubham
nityapūjāvihīnasya prāyaścittaṃ mahotsavam /
evaṃ saṃpūjayeddevaṃ cotsave yāgamaṇḍape
tīrthasya divasaṃ yāvattāvat saṃpūjayet kramāt /
yāgamaṇḍapapūjāyāmaṅkurārpaṇapūjane
baliśeṣaṃ homaśeṣaṃ pātraśeṣaṃ tathaiva ca /
asminniveditaṃ sarvamācāryāya pradāpayet
anyathā niṣphalaṃ yāti yajamānasya rogakṛt /
tasmāt sarvaprayatnena kārayecchāstracoditam
yaḥ kārayettu matimān tatphalaṃ samavāpnuyāt /
yāgamaṇḍapapūjāṃ tu vinā cedutsavaṃ kuru
kevalaṃ homamātreṇa cāpyalaṃ tu mahotsavam /
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvapāpanikṛntanam
Original text: Viṣvaksenasaṃhitā · Edition: Lakshmi Narasimha Bhatta, Tirupati 1972 (Kendriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 17) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0