Viṣvaksenasaṃhitā · Chapter 16
bhaktyā guroraśeṣaṃ (?) syāt sa harirnātra saṃśayaḥ //
iti śrīpāñcarātre viṣvaksenasaṃhitāyāṃ jhrhomavidhirnāmaṭa pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ
viṣvaksenaḥ---
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pratiṣṭhālakṣaṇaṃ param /
sarvalakṣaṇasaṃyuktamalpakāyaṃ caturbhujam
tattanmūrtyanusāreṇa kārayet sumanoharam /
prathamaṃ ca dvitīyaṃ ca saṃkṣepācchṛṇu suvrata
pratiṣṭhāyāḥ kramaṃ cāsmin sādhakānāṃ hitāya tu /
kṛtvāṅkurārpaṇaṃ samyak pañcasaptadināt purā
jalādhivāsanaṃ kṛtvā yathā vai tatra coditam /
pūrvoktamaṇḍape madhye vediṃ kṛtvā yathāvidhi
kārayet sarvakarmāṇi śāstradṛṣṭyā samāhitaḥ /
tadalābhe muniśreṣṭha śṛṇu maṇḍapalakṣaṇam
pañcottaraśataṃ(?)vāpi hastadvādaśakaṃ tu vā /
caturdvārasamāyuktaṃ catustoraṇabhūṣitam
vitānavastrasaṃchannamalaṃkārairalaṃkṛtam /
kārpāsakairnavairvastraiḥ stambhān saṃpariveṣṭayet
toraṇān kalaśāṃścāpi madhye vediṃ tu kārayet /
daśatālastu vistāra ekahastasamucchrayaḥ
vedikāyāstu (-yāṃ tu?)paritaḥ caturdikṣu yathāvidhi /
kārayedagnikuṇḍāni caturaśrādi nārada
sthaṇḍile vāpyabhāve tu kārayet taruṇālaye /
jalādhivāsādutthāpya maṇḍape cānayeddharim
suvarṇasūcyā tatraiva netronmīlanamācaret /
taccakṣuriti vāmaṃ ca citraṃ deveti dakṣiṇam
dhenudvayaṃ darśayitvā tataḥ snapanamācaret /
ekāśītikrameṇaiva snapanaṃ tvadhamottamam
kalaśaiḥ pañcaviṃśairvā tataḥsaptadaśaistu vā /
dvādaśairnavakairvāpi yathāsaṃbhavamācaret
puṇyāhaṃ vācayitvaiva śayanaṃ kalpayettataḥ /
pañcabhārapramāṇaiśca śālīṃstatraiva vikṣipet
tadardhaṃ taṇḍulaṃ caiva śālyopari vinikṣipet /
tasyopari likhet padmamaṣṭapatraṃ sakarṇikam
tasya madhye tu tantrajñaḥ chādayet kambalena tu /
śayanaṃ trividhaṃ proktaṃ kṣaumaṃ kārpāsakaṃ tu vā
ūrṇāmayaṃ ca tatsarvaṃ vyāghracarmottaracchadam /
citravastratrayaṃ vāpi navavastratrayaṃ tu vā
yathāvittānusāreṇa(?)mārgeṇaikena kalpayet /
śiropadhānasaṃyuktaṃ pādagaṇḍūlasaṃyutam
vāmadakṣiṇabhāgābhyāṃ sukapolasthaladvayam /
śayanaṃ kalpayitvaivaṃ gandhapuṣpaiḥsamarcitam
vastrairābharaṇairmālyairalaṃkṛtya janārdanam /
ācāryo mūrtipaiḥsārdhaṃ svastivākyasamanvitam
chatracāmarasaṃyuktaṃ śayane saṃniveśayet /
dvādaśākṣaramantreṇa śāyayeddakṣiṇāśiraḥ
vaiṣṇavīkaraṇaṃ kuryāt pūrvaṃ mūrtidharo mune /
mantranyāsaṃ tataḥ kuryāt mūrtimantreṇa sādhakaḥ
nṛttagītasamāyuktaṃ vedādhyayanasaṃyutam /
prāṅmukhodaṅmukho bhūtvā vedikopari dakṣiṇe
prāṇāyāmān kramāt kṛtvā praṇavenaiva deśikaḥ /
sṛṣṭinyāsaṃ sthitinyāsaṃ saṃhṛtinyāsameva ca
tadbimbe muniśārdūla yathātathyena vinyaset /
pañcaviṃśatitattvāni pratimāyāṃ nyasettataḥ
pañcopaniṣadairnyasya praṇavaiḥsaha mantravit /
athavā devadevasya mantranyāsaṃ śṛṇu kramāt
caturabhyadhikaṃ viṃśat sūktaṃ nārāyaṇaṃ kramāt /
devasya pādau saṃspṛṣṭvā ācāryaḥ sūktamuccaran
tasyānte pauruṣaṃ brahman ṣoḍaṣaṃ sūktamuccaret /
tatastvatharvavede ca sṛṣṭyādipratipādakam
nārāyaṇopaniṣadaṃ triḥ paṭhet padasaṃspṛśet /
ātmā yādi(?) namontaṃ yanmantramaṣṭaśataṃ japet
pūjāyāmadhivāse ca pratiṣṭhāyāṃ ṣaḍakṣaram /
nyāsameṣu prakurvīta tadbimbahṛdi deśikaḥ
anyathā niṣphalaṃ sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā /
tasmāt sarvaprayatnena ṣaḍakṣarajapāntara(-ka?)m
yadyat proktaṃ muniśreṣṭha tattat kurvīta buddhimān /
evaṃ nyāsaṃ kramāt kṛtvā veṣṭayennavavastrakaiḥ
puṣpāñjalirnamaskṛtya pūjayet puruṣottamam /
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ nṛttageyaiśca pūjayet
āvāhayet tato devaṃ mūrdhni mūlena mantravit /
śaṅkhacakragadāpāṇiṃ pītāmbaravibhūṣitam
tattanmūrtyanusāreṇa dhyāyeddevaṃ sanātanam /
pādyārghyācamanīyaṃ ca gandhapuṣpādibhiḥ kramāt
gaulyaṃ pāyasamudgānnaṃ sopadaṃśaṃ ghṛtāplutam /
nivedayitvāṃ devasya dādhikaṃ tu nivedayet
pānīyācamanīyaṃ ca mukhavāsaṃ nivedayet /
tatastu śāyayeddevaṃ namaskṛtya tu deśikaḥ
gandhatoyena saṃpūrṇān sūtratrayasuveṣṭitān /
aśvatthapallavairyuktān droṇena paripūritān
pakvabimbaphalākārān mṛdghaṭān lakṣaṇānvitān /
pañcaratnasamāyuktān hemapañcāyudhānvitān
sauvarṇaṃ cāpi śrīvatsaṃ sauvarṇagaruḍānvitam /
śaṅkhaṃ cakraṃ ca kūrmaṃ ca saṃsmarenmūlavidyayā
sakūrcaṃ sāpidhānaṃ ca vastrayugmena veṣṭitam /
devasya dakṣiṇe pārśve vinyaseddhānyarāśiṣu
pradhānakumbhamādāya prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ /
pañcamūrtimanudhyāyet tatkumbhe 'vāhya nārada
brahmabījena tatkumbhaṃ gandhapuṣpaiḥ samarcayet /
karmārcā cotsavaṃ snānaṃ baliryātrā ca pañcamam
snāne pratiṣṭhādhivāse kālamekaṃ(?)tu kārayet /
devena saha saṃyojya devīnāṃ munisattama
vidyaśvarāṣṭakuṃbhāṃśca aṣṭadikṣvatha vinyaset /
hemaratnayutāṃścaiva vastrasaṃveṣṭitān śubhān
indrādīśānaparyantaṃ vārāhādīṃśca vinyaset /
svanāmnā pūjayettāṃśca śaṅkhādīn maṅgalān(?)nyaset
gandhapuṣpākṣatāṃścaiva vastreṇa pariveṣṭitān /
evaṃ kṛtvā vidhānena mūrtihomaṃ samācaret
ṛgādivedasaṃyuktaṃ dikṣu pūrvādiṣu dvija /
śaṅkhādighoṣasaṃyuktaṃ nṛttagītasamanvitam
vīṇāveṇusamāyuktaṃ homakarma samācaret /
vaiṣṇavāgniṃ samādāya kuṇḍeṣvagniṃ nidhāpayet
pālaśākhādiraṃ caiva bilvamaudumbaraṃ tathā /
samidaṣṭaśataṃ proktaṃ pṛthak pūrvādi kalpayet
pālāśakhādirābhāve bilvaireva tu kārayet /
bilvābhāve muniśreṣṭha audumbaramathācaret
pūrvādi cāgnikuṇḍeṣu samidhaḥ parikīrtitāḥ /
ājyaṃ caruvaduddiṣṭaṃ tatsaṃkhyā ca pṛthakpṛthak
agnimadhye tathā padmaṃ dhyāyet kesarapatrakam /
tatrasthā devatā dhyātvā homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
juhuyuḥ prāṅmukhāḥ sarve sottarīyāḥ svalaṃkṛtāḥ /
bhojayedbrāhmaṇān rātrau bhaktān dvādaśa pāyasam
vedādhyayanamevātra caturdikṣu ca kārayet /
pāyasaṃ kṛsaraṃ gaulyaṃ haridrānnaṃ caturvidham
pūrvādi cottarāntaṃ tu yathāsaṃravyaṃ prakalpayet /
śāntihomaṃ tataḥ kṛtvā homānte ca yathākramam
madhunā payasā dadhnā hūyatena (juhuyācca?) ghṛtena ca /
pauruṣeṇa ca sūktena pratyekaṃ ṣoḍaśāhutīḥ
pūrvādi cottarāntaṃ tu kuṇḍe caiva yathākramam /
hutvā hutvā spṛśeyuste pratimāṃ mūlavidyayā
madhu hutvā spṛśet pādaṃ kṣīraṃ hutvodaraṃ spṛśet /
dadhi hutvā ca vadanaṃ hutvājyaṃ śirasi spṛśet
palāśaśākhayā prācyāṃ siñcettanmūrtidhārakaḥ /
dakṣiṇasyāṃ tataḥ siñcet khādirasya tu śākhayā
siñcettanmūrtidhārastu pratīcyāṃ bilvaśākhayā /
udumbareṇa codīcyāṃ siñcettanmūrtidhārakaḥ
ācāryaḥ koṇadeśe tu siñcedvetasaśākhayā /
puṣpāñjaliṃ(-liḥ?)namaskṛtya ācāryo mūlavidyayā
uttarāgnau tu juhuyāt ācāryo madhuratrayam /
gulājyamadhusaṃmiśraṃ madhuratrayamucyate
mūlamantreṇa juhuyāt pratyekāṣṭāhutīḥ kramāt /
nṛttageyaiśca vādyaiśca vedādhyayanasatkathām (-saṃyutaiḥ)
anirvāṇapradīpaiśca rātriśeṣaṃ samāpayet /
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ snātvācāryaḥ prayatnavān
dvārasya dakṣiṇe pārśve sthaṇḍile caturaśrake /
kārayedvāstuhomaṃ tu samidājyacarūnapi
apāmārgasya samidhaḥ śamyāśca khadirasya ca /
yakṣarakṣaḥ piśācānāṃ śāntyarthaṃ juhuyāt pṛthak
praṇavādisvamantraiśca juhuyānmantravittamaḥ /
diśāhomāṃśca kurvīta prāsādasya samantataḥ
sthaṇḍileṣvevamevāgniṃ juhuyāddikpatīn kramāt /
dhyātvā dhyātvā svamantreṇa samidādi yathākramam
palāśakhadirāśvatthaplakṣanyagrodhabilvajāḥ /
udumbaraśca kāśmaryaḥ samidho 'ṣṭau prakīrtitāḥ
aindrādīśānaparyantaṃ samidājyacarūnapi /
evaṃ samāpya vidhivat vāstuhomādikān kramāt
kārayenmuniśārdvala paścāt pūrṇāhutiṃ hunet /
vauṣaḍantena mantreṇa ācāryaḥ paścime 'nale
dvādaśākṣaramantreṇa srucā pūrṇāhutiṃ hunet /
gandhapuṣpādinābhyarcya ghaṇṭāśabdasamanvitam
pūrṇāhutiṃ kramāt kṛtvā tridhā mantramanusmaran /
gomayena samālipya bālasthānaṃ samantataḥ
mūlasthānaṃ tu vā tatra mūlamantreṇa mantravit /
aṣṭadikṣu yathānyāyaṃ kārayedyatnato dhvajān
toraṇān śāstravihitān caturdikṣu niveśayet /
darbhamālādisaṃyuktaṃ muktādāmaira (-mādya?) laṃkṛtam
sarvālaṃkārasaṃyuktaṃ puṣpamālāvibhūṣitam /
puṇyāhaṃ vācayitvā tu pūjanīyāṃśca pūjayet
vastrābharaṇakaṃ samyagācāryaya pradāpayet /
ācāryamanasaḥ prītiratisaṃpattikāriṇī
sauvarṇaṃ brahmasūtraṃ tu sauvarṇaṃ karṇabhūṣaṇam /
aṅgulīvalayaṃ caiva prakoṣṭhavalayaṃ tathā
alaṃkṛtyaivamācāryaṃ dakṣiṇāṃ tasya dāpayet /
pañcaviṃśatiniṣkaṃ tu suvarṇaṃ dakṣiṇottamam
tadardhaṃ madhyamaṃ caiva tadardhamadhamaṃ bhavet /
evameva tu kartavya utsave dakṣiṇākramaḥ
uttamādikramāt proktā dakṣiṇā munisattama /
yathā (-dvai?)vittānusāreṇa dadyādvā(-dvai?)dakṣiṇāṃ mune
atropayuktaṃ yaddravyaṃ devatālaṃkṛtiṃ vinā /
ācāryāya pradātavyaṃ vastravrīhyādikaṃ tathā
ācāryadakṣiṇārdhāṃśatulyā sthāpakadakṣiṇā /
tadardhaṃ mūrtipānāṃ tu vāstuśāntikṛtastathā
hotṝṇāṃ dakṣiṇārdhaṃ syād adhyetṝṇāṃ tu dakṣiṇā /
sarveṣāṃ caiva dātavyaṃ vastrayugmaṃ navaṃ śubham
daivajñaṃ pūjayet paścāt sumuhūrtaprado hi saḥ /
geyanṛttakarāṃścaiva pūjayedvaiṣṇavāṃstataḥ
mūhūrte śobhane prāpte brāhmaṇānāmanujñayā /
sūryamaṇḍalamadhyasthaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum
kumbhe pañcapratīke ca āvāhya praṇavena tu /
arghyapādyāpadinābhyarcya ekamūrtimanusmaret
pūjayitvā muniśreṣṭha svayaṃ tu vigataspṛhaḥ /
śriyaṃ puṣṭiṃ tathā kumbhamadhye saṃpūjayettataḥ
praṇavādi svanāmnā tu sādhako mantravittamaḥ /
tatkumbhāntargataṃ devaṃ sthāpayet sādhakottamaḥ
sthāpakaścoddharet kumbhamācāryo vā munīśvara /
uttaryoṣṇīṣasaṃyuktamuddharet kumbhamuttamam
tathaiva samalaṃkṛtya sthāpakaṃ munisattama /
ācāryo mūrtipairyuktaḥ pratimāmuddharet kramāt
maṅgalānu(-nyu?)ddhareyuśca diśāhomakarāstathā /
śaṅkhadundubhighoṣaiśca svastivācanasaṃyutam
nṛttageyasamāyuktaṃ dhūpadīpasamanvitam /
puṣpavṛṣṭisamāyuktaṃ vitānadhvajasaṃyutam
tatastu samalaṃkṛtya devāgre vaiṣṇavān śubhān /
gandhatoyena saṃpūrṇān sūtratrayasuveṣṭitān
aśvatthapallavairyuktān droṇena paripūritān /
vardhanīṃ gṛhya tantrajño devāgre 'cchinnadhārayā
gehaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bālasthānaṃ praveśayet /
pratimāṃ mūrtimantreṇa sthāpayenmantravittamaḥ
tataśca pañcamantrāṇāṃ (-ntrāṃśca?) sthāpayedvihitena ca /
tasyāgre sthāpayet kumbhamācāryastantravittamaḥ
tattoyaṃ pratimāmūrdhni mūlamantreṇa secayet /
śriyādīnāṃ(?)svamantraistu secayeddevavat kramāt
karmārcanādi mūrtīnāṃ(?) secayenmūlaberavat /
kumbhāccheṣodakaṃ gṛhya taccharāve niṣicya ca
śalākamātrayā caiva dhārayācchinnayā punaḥ /
paritaḥ pariṣekaṃ ca kuryānmūlena mantravit
añjaliṃ darśayitvā tu sarvamantrāṃśca(-mantraṃ ca?)saṃsmaret /
dvārasyottarapārśve tu nyāsahomaṃ svamantrataḥ
sthaṇḍile muniśārdūla pañcarātraviśāradaiḥ /
kārayet samidādyaistu pratyekaikāhutiṃ kramāt
mantranyāsaṃ tataḥ kuryāt pūrvavat sādhakottamaḥ /
tathaiva kārayettasmin sthāpako nyāsamuttamam
paścāddevaṃ samālambya pūjayet sādhakottamaḥ /
gandhapuṣpādinābhyarcya praṇamya ca janārdanam
saṃnidhānaṃ kuruṣveti praṇamet daṇḍavat kṣitau /
tasmin kāle mahāprājño vedādhyayanamācaret
puṣpāñjalirnamaskṛtya ācāryo mantramuccaret /
sarvaṃ nyūnātiriktaṃ ca mayā pūrvaṃ ca yatkṛtam
tatsarvaṃ devadeveśa kṣantumarhasi me prabho /
tatastu muniśārdūla prāsādaṃ prokṣayedbudhaḥ
kumbhodakādaśeṣaṃ tu bahirantaśca sarvaśaḥ /
pauruṣeṇaiva sūktena prokṣaṇādeva śuddhyati
pāyasaṃ kṛsaraṃ gaulyaṃ mudgānnaṃ ca nivedayet /
tāmbūlaṃ mukhavāsaṃ ca parivārāṃśca(?)kalpayet
homapūrveṇa mantrajño hyantarbahiranukramāt /
lokapālān muniśreṣṭha kalpayettu yathākramam
anyāvaraṇadevāṃśca bālagehe na kalpayet /
dine dine tu kartavyo homūparvo balikramaḥ
caṇḍādīśāvasānaṃ tu baliṃ dadyāt pṛthakpṛthak /
mahāpīṭhārdhamānaṃ tu vistarāyāmatādṛśam
bālagehasya pūrve tu kalpayet pīṭhamuttamam /
pīṭhopari mune padmamaṣṭapatraṃ sakarṇikam
pūrvavat pārṣadān sarvān tiṣṭhantau(-to?)balipīṭhakau(-ke?) /
baliśeṣaṃ nyaseddhīmān pūrvavanmantrasaṃyutam
utsavasnapanādīni kārayecchāstracoditam /
śeṣaṃ sādhāraṇaṃ kuryāt bālasthāne munīśvara
bālasthānaṃ vinā pūrvaṃ mūlasthānaṃ na kārayet /
yadi kuryānmahādoṣaḥ kartṛdeśavināśanaḥ
bālagehārcanābimbaṃ mūlāgāre na pūjayet /
pūjayedyadi tadbimbaṃ kartā rāṣṭraṃ ca naśyati
tasmāt sarvaprayatnena mūlāgāre na pūjayet /
pratiṣṭhānte muniśreṣṭha utsavaṃ kārayet kramāt
pañcasaptanavāhaṃ vā yathāvittānusārataḥ(?) /
dhvajaṃ caivotsavāraṃbhe sadyaḥ kuryāttu taddine
tīrthānte snapanaṃ kuryāt pūrvoktena vidhānataḥ /
puṣpayāgavidhānaṃ tu neṣyate 'smin mahāmune
iti saṃkṣepataḥ prokto bālasthānavidhirmune /
evameva dvitīyasya pratiṣṭhālakṣaṇaṃ param
viśeṣaṃ cātra vakṣyābhi dvitīyasya muhāmune /
pratiṣṭhārkṣasya pūrvedyuḥ madhyarātre 'lpagehake
sthaṇḍilaṃ caturaśraṃ ca hastamātraṃ samantataḥ /
kārayitvā muniśreṣṭha paścāddevaṃ nayedbudhaḥ
bimbāgre sthaṇḍile madhye mūlamantramanusmaran /
kumbhaṃ saṃsthāpya vidhivat tatkumbhe kalpayeddharim
ānayenmūrtimantreṇa gandhapuṣpādinārcayet /
kumbhasyāntargataṃ devaṃ ravimadhye nayet kṣaṇāt
paścāddevaṃ samāvāhya mahākumbhe mahāmune /
tatkumbhāntargataṃ devaṃ mūlabere nyedbudhaḥ
pūrvavat prokṣayenmūlasthānaṃ tantravicakṣaṇaḥ /
parivārānaśeṣāṃstu kalpayecchāstracoditam
digdevān vidhivat sthāpya pūjayettaddine dine /
viśeṣaścātra saṃproktaḥ śeṣaṃ sādhāraṇaṃ bhavet
yuktyā yuktiviśeṣeṇa kārayediha nārada /
prathame ca dvitīye ca kriyāsu munisattama
evaṃ kṛte tu vidhivat tadrājño rāṣṭravāsinām /
kartuḥ kārayituścaiva āyuḥ śrīścāpi vardhate
Original text: Viṣvaksenasaṃhitā · Edition: Lakshmi Narasimha Bhatta, Tirupati 1972 (Kendriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 17) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0