Viṣvaksenasaṃhitā · Chapter 15
iti śrīpāñcarātre viṣvaksenasaṃhitāyāṃ carupākavidhirnāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||
pañcadaśo 'dhyāyaḥ
nāradaḥ---
brūhi me hariseneśa mūlamantreṇa vistarāt /
homakramaṃ kṛpādhāra śuśrūṣorbhaktavatsala
viṣvaksenaḥ---
śṛṇu nārada tattvena pūrvabhāge yathāmune /
kuṇḍāni sruksruvaṃ (vau?)caiva praspaṣṭaṃ proktavānaham
tatkrameṇa vinā vāpi saha vā mūlavidyayā /
homaṃ kuryādyathāśakti siddhaṃ(ddhiṃ?)vindeta sarvathā
vaiṣṇavaiḥ karaṇairyuktamatastaṃ prathamaṃ śṛṇu /
pippalaṃ ca śamīgarbhamaraṇiṃ parikalpayet
mathitvā vaiṣṇavairagnimathavā ratnasaṃbhavam /
laukikaṃ vā samānīya prokṣayeddvādaśākṣaraiḥ
ācāryo 'gniṃ samādāya svātmanyevopasaṃharet /
tena bījena matimān tarjanyaṅguṣṭhayā mune
añjalimudrayā cāgniṃ namaskṛtya punaḥ punaḥ /
kuṇḍaṃ vā sthaṇḍilaṃ vāpi caturaśraṃ tu kārayet
vaiṣṇavīkaraṇārthāya agnerhasta(?)matandritaḥ /
caturaṅgulamānena khānayedavaṭaṃ dharām
khātāddhi dvyaṅgulaṃ hitvā mekhalāṃ parikalpayet /
caturaṅgulavistāramutsedhaṃ tu tathaiva ca
kāreyantamuniśārdūlada mekhalaikā samantataḥ /
ityekamekhalākuṇḍaṃ tantre 'smin parikīrtitam
vaiṣṇavānalakuṇḍasya valayaṃ yonikalpanam /
yathākāmaṃ prakartavyā yoniḥ pippalapatravat
karṣaṇādiṣu sarvāsu kriyāsu munisattama /
vaiṣṇavīkaraṇārthāya saṃproktaṃ kuṇḍalakṣaṇam
saṃprokṣyābhyukṣma śā(cā?) streṇa sādhako munasittama /
upalipyollikhedrekhāmargalāṃ(?) yajñanāmikām
saumyāgrāṃ prathamāṃ tasyā rekhe pūrvāgrike tayoḥ /
madhye tisrastathārūpāḥ dakṣiṇādikrameṇa tu
evamullikhya cābhyukṣya praṇavenaiva mantravit /
śayyāṃ tu cintayet pūrvaṃ kuṇḍamadhye tu deśikaḥ
dharmādipādaṃ(dān?)vinyasya tathādharmādikatrayam /
anantaṃ vinyasenmadhye tataḥ pāśāstrayo guṇāḥ
tataḥ proktavidhānena mūlamantreṇa sādhakaḥ /
pṛthivyādīni bhūtāni karaṇādīni kartṛke(?)
paristaraṇasaṃchannāṃ dhūpāmodasudhūpitām (?) /
dhyāyecca lakṣmīṃ tanmadhye prakṛtiṃ triguṇātmikām
tasmin śayanamadhye tu saṃprāptanavayauvanām /
atīva rūpasaṃmpannāṃ madaghūrṇitalocanām
sargaśaktisamopetāṃ vaiṣṇavīṃ śubhavigrahām /
divyamālyāmbaradharāṃ divyaratnavirājitām
divyagandhānuliptāṅgīṃ divyābharaṇabhūṣitām /
sābhilāṣāmṛtusnātāṃ prārthayantīṃ hariṃ prati
evaṃ rūpāṃ ca saṃcintya devīṃ paṅkajadhāriṇīm /
gandhamālyodakādīni mukhavāsāntakāni ca
yāni krīḍopacārāṇi tāni dhyātvā samantataḥ /
atīva rūpasampannaṃ prathame vayasi sthitam
makuṭāṅgadacitrāṅgaṃ nīlakuñcitamūrdhajam /
divyamālyāmbaradharaṃ divyaratnavirājitam
śrīvatsenāṅkitoraskaṃ vanamālāvirājitam /
sarvaratnaprabhājālakaustubhena virājitam
annatāṃsaṃ mahoraskaṃ karṇāntāyatalocanam /
ājānubāhuṃ śrīmantaṃ saumyaṃ prahasitānanam
lāvaṇyāmṛtatoyena siñcantamiva sarvataḥ /
caturbhujamanudhyāyet śaṅkhacakragadādharam
evaṃ rūpaṃ tato dhyātvā devīṃ devaṃ tathaiva ca /
arcayedgandhapuṣpādyairupacārairmanoramaiḥ
saṃpūjayettato bhaktyā svayaṃ tu vigataspṛhaḥ /
ekaśayyāgatau dhyātvā samāliṅgya vyavasthitau
paścāttu grāmyadharmeṇa paraṃ harṣamupāgatau /
devasya śuklamadhyasthaṃ vahnibījaṃ tu sādhakaḥ
tena bījena matimān nyasedagnimanuttamam /
garbhaśayyāṃ pratiṣṭhāpya tadratnena samanvitam
devaṃ visarjayet paścāt garbhādhāne kṛte sati /
agniṃ samedhayet paścāt śuṣkakāṣṭhairanantaram
prādeśamātrāḥsamidhaḥ kṛtvādhānaṃ tataḥ punaḥ /
parisamūhya tato darbhaiḥ paristīrya tridhā tridhā
agrairācchādayedyadvat mūlaṃ pūrvāditaḥ kramāt /
pātrāṇyāsādayettasmin idhmabarhidvayaṃ tathā
sruksruvau ca praṇītena(ca?)kṣa(sthā?) payitvātra sādhakaḥ /
prokṣaṇī ca praṇīte dve ājyasthālīmukhaṃ(dvayaṃ) tathā
yugmaṃ yugmaṃ vyavasthāpya anyadapyupayogi yat /
tatsarvaṃ prokṣāyitvā tu gṛhītvā prokṣaṇīṃ tataḥ
adbhiḥ saṃpūrya cotpūya pavitrāntarhite kare /
avasthāpya ca tattoyaṃ prokṣayitvātra sādhakaḥ
prokṣaṇyāmeva tatkṛtvā dhyātvā jyotiṣamavyayam /
pūrvavat sthāpayedagneḥ(gniṃ?) saṃskṛtyāntarjalena tu
triḥsaṃprokṣya tataḥsarvaṃ idhmaṃ visrasya sādhakaḥ /
gandhapuṣpākṣatayutāṃ pavitrāntarjalena tu
praṇītāmagrataḥ kṛtvā tasyāṃ sāṅgaṃ nyaseddharim /
gandhādibhiḥsamabhyarcya sarvarakṣākaraṃ prabhum
dhyātvā nītvottare bhāge sthāpayitvārcayed budhaḥ /
ājyasthālīmathājyena saṃpūryāgre nidhāya tu
saṃplavotplavanābhyāṃ tu kuryādājyasya saṃskṛtim /
ākhaṇḍitāgrau nihatau kuśau prādeśamātrakau
tābhyāmuttānapāṇibhyāmaṅguṣṭhānāmikena tu /
tānantayostu saṃgṛhya trirnītvā trirathānayet
sruksruvau cāpi saṃmṛjya punaḥ prakṣālya caiva hi /
niṣṭapya sthāpayitvā tu praṇavenaiva sādhakaḥ
tena bījena matimān garbhādhānādi homayet /
garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tathā
jātakarmanāmakaraṇānnaprāśanameva ca /
caulaṃ tathopanayanaṃ prājāpatyaṃ tu somakam
vaiśvadevaṃ ca śukriyaṃ samāvartanameva ca /
vivāha iti vijñeyo mune 'taḥ parameva hi
saṃskārānukramaḥ proktastatkriyā vakṣyate 'dhunā /
agniṃ samarcya gandhādyaiḥ garbhādhānādi homayet
ācāryo 'nalajihvāsu saptasvevārabhenmune /
anyathākṛtatulyaṃ syāt viparītaphalapradam
nāradaḥ---
brūhi yatkathitaṃ pūrvaṃ śravaṇīyaṃ mayā yadi /
jihvā sapteti kiṃ nāma kiṃ padaṃ kiṃ guṇaṃ mune
viṣvaksenaḥ---
śṛṇu vakṣyāmyahaṃ samyak rahasyaṃ paramaṃ mune /
jihvākhyāṃ sthānarūpe ca viniyogamataḥ param
jihvāgneḥ prathamā kālī karālī tadanantarā /
manojavā yā tṛtīyā tu turyā lohitā bhavet
sudhūmrā pañcamī ṣaṣṭha sphaliṅginyabhiśabditā /
saptamī viśvarūpākhyā saptajihvāḥ prakīrtitāḥ
kālyāstu madhyamaṃ sthānaṃ karālyāḥ pūrvadig bhavet /
manojavāyāḥ kīnāśaṃ vāruṇī(-ṇaṃ?) lohitāpadam
sūdhūmrā somanīlāya (-nilayā?)sphuliṅginyanalālayā /
viśvarūpī(-pe?)śavasatirevaṃ sthānaṃ kramānmune
āsāṃ kālyāṃ vivāhāntaṃ garbhādhānādi kārayet /
vaiṣṇavānalarūpe tu praṇevana huned ghṛtam
ekaikamaṣṭāhutibhiḥ saṃskārāṇi viśeṣataḥ /
smaraṃstattadbhāvanayā sādhakaḥ prauḍhamānasaḥ
ṣoḍaśedhmān samādāya sakṛt praṇavamuccaran /
juhuyāt kuṇḍamadhye tu kālyāṃ cānnāvasānake(kam?)
punarājyāhutiṃ hutvā praṇavenāṣṭadhātra tu /
caruṃ hutvākṣamātreṇa pratyekaikāhutiṃ kramāt
aṣṭākṣareṇa mantreṇa a(-ṇāpya?)ṣṭāviṃśatisaṃkhyayā /
pūrṇāhutiṃ tato hutvā srucā mūlena sādhakaḥ
vauṣaḍantena mantreṇa plutaṃ praṇavamuccaret /
gandhapuṣpādinābhyarcya namaskṛtyāgnimantrataḥ
kuṇḍādagniṃ samādāya pūrvakuṇḍe niyojayet /
tatastu dakṣiṇe nyasya paścime tadanantaram
uttare 'gniṃ vinikṣipya mūlamantreṇa sādhakaḥ /
athavātra muniśreṣṭha sarvaṃ vai prathamena tu
kuṇḍe kuṇḍe vinikṣipya pāvakaṃ paramārthavit /
evaṃ saṃskṛtya vidhinā pāvakaṃ pāvanaṃ hareḥ
evaṃ tathāgnisaṃskāraṃ sarvayāgeṣu kīrtitam /
vaiṣṇavīkaraṇe caivaṃ vaiṣṇavāgnistato bhavet
paridhiprabhṛtīn dagdhvā praṇavena tu sādhakaḥ /
etatkrameṇa cotpādya vaiṣṇavāgniṃ tu nārada
kārayedvidhivat sarvaṃ karṣaṇādikriyādiṣu /
athavā muniśārdūla pūrvakuṇḍe tu kārayet
vaiṣṇavīkaraṇaṃ sarvaṃ śeṣaṃ sādhāraṇaṃ bhavet /
kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi vaiṣṇavīkaraṇaṃ kura1
anyadeśe tu yo mohādagnimutpādayedyadi /
tatkriyā niṣphalā jñeyā sasyādinidhanaṃ bhavet
tasmāt sarvaprayatnena kārayedvidhicoditam /
caturaśrādikuṇḍāni saṃprokṣyāstreṇa mantrataḥ
vinyasennyāsamārgeṇa śaśāṅkādyakṣaraiḥ kramāt /
tatra nyāsakramaṃ vakṣye śṛṇu kuṇḍeṣu nārada
kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi praṇavābhyukṣaṇe kṛte /
prokṣayedvasusūtreṇa dakṣiṇādyuttarāntakam
paścimādīndraparyantaṃ koṣṭhaṃ kṛtvā vibhajya ca /
tanmadhyakoṣṭhaṃ prastīrya śālinā kuḍubena ca
taṇḍulenākṣatenātra candramaṇḍalamālikhet /
tanmadhye bījamālikhya pūrvādaṣṭākṣaraṃ likhet
tadbahirvasukoṣṭheṣu āṛkārāntamālikhet /
indrādīśānaparyantaṃ tadbahiḥ svarakoṣṭhake (?)
pūrvādīndreśaparyantaṃ jāntaraprabhṛtīn nyaset /
tadbahistattvakoṣṭheṣu jhādisāntamatho likhet
pūrvādyuttarapūrvāntaṃ tato vai mekhalāsu ca /
pūrvādisomaparyantaṃ paṭhantaṃ ca sudarśanam
yonimadhye tu viprendra viṣṇubījamanuttamam /
vinyaset pañcadhā tasminnanāmikyā tu sādhakaḥ
evaṃ nyāsaṃ kramāt kṛtvā sādhakānāṃ hitāya tu /
nyāsahīne 'gnikāryaṃ syāt tatkriyā niṣphalā bhavet
tadgrāmo nidhanaṃ yāti tatsthānāṃ nidhanaṃ bhavet /
tasmāt sarvaprayatnena nyāsaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
kuṇḍe kuṇḍe muniśreṣṭha sthaṇḍile vāpyatandritaḥ /
gandhādidīpaparyantamabhyarcyāñjalimudrikām
darśayitvā yathānyāyaṃ kuryāt pañcaśataṃ (?) kramāt /
tathaiva mekhalāyāṃ tu pūjayedyonimeva ca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi homānukramamuttamam /
karṣaṇādiṣu sarvāsu kriyāsu munisattama
ācāryaḥ prakrameddhomaṃ barhiṃṣi samidhastathā /
paridhisruksruvānnaṃ cāpyājyaṃ lājaṃ tilaṃ tathā
tadindhanabalidravyaṃ gandhaṃ puṣpaṃ sudhūpakam /
dīpaṃ vardhanīṃ gandhodaṃ prokṣaṇīpātrakaṃ tathā
praṇītājyamathānyacca hastamutsṛjya vinyaset /
uttareṇānilasthānāt yugmaṃ yugmena sādhakaḥ
prokṣaṇyāṃ vardhanīnīramāsicya prokṣya vidyayā /
mūlayā sādhanadravyamāhūyāgniṃ tato mune
analaṃ pūrvavat prokṣya a(cā?)gnimūrtimanusmaret /
agniṃ prokṣyāvaṭasthaṃ taṃ sānusvāre tu bījake
hastābhyāmanalaṃ sthāpya pūrvoktena vidhānataḥ /
edhāṃsi jvālayitvokṣya paristīryāgnimadhyame
padmamaṣṭadalaṃ dhyātvā tatra vai mūlaberataḥ /
āvāhayitvā deveśamarcayedvidhicoditam
atra kaścidviśeṣo 'sti homakarmaṇi nārada /
devaṃ śvetādrisaṃkāśaṃ tripādaṃ saptabāhukam
vedaśṛṅgaṃ dvivadanaṃ pītāmbaradharaṃ harim /
śaṅkhacakragadāpāṇiṃ saptajihvaṃ subhūṣaṇam
saumyaṃ[ca] sarvābharaṇairdivyaiḥ parivṛtaṃ budhaḥ /
agnau vahnisvarūpeṇa sthitamarcāmukhaṃ smaret
tasmādardhyādi datvā ca dakṣiṇe 'gnervidhiṃ nyaset /
taṃ pūjya vidhivat paścāt homadravyāṇi madhyame
praṇītābhājanaṃ nyasya tatra sāṅgaṃ nyaseddharim /
devamabhyarcya gandhādyaiḥ homakarma samācaret
nitye naimittike kāmye samidājyairyathākramam /
samit(?) pālāśakhadirabilvodumbarapippalāḥ
sadvṛkṣā viduṣā grāhyāstanmānaṃ dvādaśāṅgulam /
kaniṣṭhikāghanā vakragrandhinyāsānyavṛttataḥ
paridhirhastamātraḥsyāt sthaṇḍile kuṇḍa eva vā /
madhyamekhalayā tulyamaṅguṣṭhānāṃ ghanaṃ viduḥ(?)
devānāṃ paridhīn dikṣu catasṛṣvapi kārayet /
viṣṇuyāge viśeṣeṇa dvijānāmagnikarmaṇi
triṣveva tu mune buddhi homāntaṃ paścimādikam(?) /
viṣṇormakhe mahendrādidarbhān sarvāsu cobhayoḥ
niśācarāṇāṃ rakṣāyai viśeṣaṃ munisattama /
mahendraprabhṛtīnāṃ tu homadravyāpahāriṇām
evaṃ jñātvā muniśreṣṭha idhmādyairhemamācaret /
karālyāṃ samidho hutvā mūlamantreṇa mantravit
manojavāyāmājyena vedādyenaiva deśikaḥ /
lohitāyāṃ tathānnena juhuyānmūrtimantrataḥ
sudhūmrāyāṃ tathā lājān vidhāyātha dvitīyayā /
tṛtīyena tu mantreṇa sphuliṅginyāṃ tilaṃ tathā
viśvarūpyāṃ caturthena tattaddravyaṃ dine dine /
adhomukhāṅguṣṭhasahitānāmikā sahamadhyamā
āmadhyaparva gṛhṇāti kriyāṃ tenaiva kārayet /
homadravyeṇa homaṃ tu sarpiṣā śuktikāhutim
prāyaścittāhutiṃ pūrṇāṃ paridhyādi tathā (tataḥ?) param /
anuktasthānakaṃ sarvaṃ kālyāṃ tu juhuyāt punaḥ
samidāditilāntaṃ ca dravyamaṣṭottaraṃ śatam /
prāyaścittāhutiṃ kuryādekāṃ mūlena vidyayā
pūrṇāhutiṃ tato hutvā srucā mūlena sādhakaḥ /
vauṣaḍantena mantreṇa dvādaśākṣarasaṃjñayā
paridhiprabhṛtīn sarvān vauṣaḍantaṃ tathā hunet /
svāhāntaṃ mūlamantreṇa muṣṭyājyena ca pūraṇam
āhutīśca yathāśāstraṃ juhuyāt sādhakottamaḥ /
pūrṇāhutyavasāne tu mūlenāṣṭottaraṃ japet
paridhīnutsavānte ca dāhayedutsave mune /
nityāgnau ca yathākāmaṃ sarvaṃ naimittikaṃ tathā
utsavānutsavāgnau vā kuryānnaimittikaṃ budhaḥ /
ācāryebhyo yathākāmaṃ dakṣiṇāmādadettataḥ
dakṣiṇāhīnametaccet sarvaṃ niṣphalameva hi /
tasmādācāryatṛptyarthaṃ rājarāṣṭravivṛddhaye
ācāryaṃ pūjayecchiṣyaṃ bhūṣaṇācchādanairapi /
dhānyaiścaiva dhanaiścaiva yajamānena satkṛtaḥ
dakṣiṇāṃ gurave dadyāt yajamāno yathābalam /
anyathākṛtametaccet sarvaṃ rāṣṭraṃ vinaśyati
tasmāt sarvaprayatnena vidhānoktaṃ samācaret /
kuṇḍastha pūjayeddevamupacāreṇa yatnataḥ
anantaraṃ praviśyātha mudrāmañjalisaṃjñitām /
udvāsayettataḥ kuṇḍāt mūlabere vidhānavit
karṣaṇādyutsave kāle nityotsavavidhāvapi /
evamuktaprakāreṇa homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
hareratipriyāśeṣalokān samavikārayet (?) /
nityahome tu paridhīn barhīṃṣi ca na dāhayet
etadrahasyaṃ kathitaṃ mune homavidhikramam /
hareratipriyakaraṃ yaḥ kuryāt kārayedapi
Original text: Viṣvaksenasaṃhitā · Edition: Lakshmi Narasimha Bhatta, Tirupati 1972 (Kendriya Sanskrit Vidyapeetha Series, 17) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0