Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 6.7

na prārthitaṃ tvayā kasmān mama rājyam akaṇṭakam
rājyalābhād vinā nānyat kṣatriyāṇām atipriyam //

keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ
rājyam etad aśeṣaṃ te yatra gṛdhnanty apaṇḍitāḥ //

kṣatriyāṇām ayaṃ dharmo yat prajāparipālanam
vadhaś ca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām //

yat prajāpālanaṃ yac ca svarājyapratipakṣaṇām //

yatrāśaktasya me doṣo naivāsty apahṛte tvayā
bandhāyaiva bhavaty eṣā avidyāpy akramojjhitā //

janmopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama
anyeṣāṃ doṣajā naiva dharmam evānurudhyate //

na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitat satāṃ matam //

janmopabhogakṣayadaṃ yogād anyan na vidyate //

brahmavīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama //

vijñātayogaśāstrārthāḥ tvam asyān nimisaṃtatau //

ato na yācitaṃ rājyam avidyāntargataṃ tava //

rājye gṛdhnanty avidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ
ahaṃmānamahāpāna madamattā na mādṛśāḥ //

tataḥ prahṛṣṭaḥ sādhv iti prāha keśidhvajo nṛpaḥ
khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama //

aham avidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai
rājyaṃ yāgāṃś ca vividhān bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā //

tad idaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam
śrūyatāṃ cāpy avidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana //

anātmany ātmabuddhir yā asve svam iti yā matiḥ
avidyātarusaṃbhūti bījam etad dvidhā sthitam //

pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ
aham etad itīty uccaiḥ kurute kumatir matim //

ākāśavāyvagnijala pṛthivībhyaḥ pṛthak sthite
ātmany ātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare //

kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ
adehe hy ātmani prājño mamedam iti manyate //

itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ
karoti paṇḍitaḥ svāmyam anātmani kalevare //

sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ
dehaś cānyo yadā puṃsas tadā bandhāya tatparam //

yadi nāmāsya kāyasya yad antas tad bahir bhavet //

daṇḍam ādāya loko 'yaṃ śunaḥ kākāṃś ca vārayet //

mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdambhasā
pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdambholepanasthitiḥ //

pañcabhūtātmakair bhogaiḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ
āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṃ kṛtaḥ //

anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan
mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ //

prakṣālyate yadā so 'sya reṇur jñānoṣṇavāriṇā
tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam //

mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān
ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇam ṛcchati //

nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ
duḥkhājñānamalā dharmāḥ prakṛtes te tu nātmanaḥ //

jalasya nāgnisaṃsargaḥ sthālīsaṅgāt tathāpi hi
śabdodrekādikān dharmāṃs tat karoti yathā mune //

tathātmā prakṛteḥ saṅgād ahaṃmānādidūṣitaḥ
bhajate prākṛtān dharmān anyas tebhyo hi so 'vyayaḥ //

tad etat kathitaṃ bījam avidyāyā mayā tava
kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogād anyan na vidyate //

taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama
vijñātayogaśāstrārthas tvam asyāṃ nimisaṃtatau //

yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama
yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ //

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
bandhasya viṣayāsaṅgi mukter nirviṣayaṃ tathā //

viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā mano muniḥ
cintayen muktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram //

ātmabhāvaṃ nayaty enaṃ tad brahmadhyāyinaṃ mune
vikāryam ātmanaḥ śaktyā loham ākarṣako yathā //

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ
tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ity abhidhīyate //

evam atyantavaiśiṣṭya yuktadharmopalakṣaṇaḥ
yasya yogaḥ sa vai yogī mumukṣur abhidhīyate //

eko vai bandhamokṣasya na dvitīyo 'sti kaścana //

pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam //

saṅgasya karmaṇā buddhiḥ pūrvotpattau na saṃbhavet //

evaṃ dharmo 'bhyupāyena nānyadharmeṣu kāraṇam //

yogayuk prathamaṃ yogī yuñjamāno 'bhidhīyate
viniṣpannasamādhis tu parabrahmopalabdhimān //

yady antarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam
janmāntarair abhyasato muktiḥ pūrvasya jāyate //

viniṣpannasamādhis tu muktiṃ tatraiva janmani
prāpnoti yogī yogāgni dagdhakarmacayo 'cirāt //

brahmacaryam ahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān
seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan //

svādhyāyaśaucasaṃtoṣa tapāṃsi niyatātmavān
kurvīta brahmaṇi tathā parasmin pravaṇaṃ manaḥ //

ete yamāḥ saniyamāḥ pañca pañca prakīrtitāḥ
viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ //

ekaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇair yutaḥ
yamākhyair niyamākhyaiś ca yuñjīta niyato yatiḥ //

prāṇākhyam anilaṃ vaśyam abhyāsāt kurute tu yat
prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo 'bīja eva ca //

paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yadānilau
kurutaḥ sa dvidhānena tṛtīyaḥ saṃyamāt tayoḥ //

tasya cālambanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama
ālambanam anantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam //

śabdādiṣv anuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit
kuryāc cittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ //

vaśyatā paramā tena jāyate 'ticalātmanām
indriyāṇām avaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ //

prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhāreṇa cendriyaiḥ
vaśīkṛtais tataḥ kuryāt sthitaṃ cetaḥ śubhāśraye //

kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ
yadādhāram aśeṣaṃ tad dhanti doṣasamudbhavam //

āśrayaś cetaso brahma dvidhā tac ca svarūpataḥ
bhūpa mūrtam amūrtaṃ ca paraṃ cāparam eva ca //

trividhā bhāvanā bhūpa viśvam etan nibodhatām
brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā //

karmabhāvātmikā hy ekā brahmabhāvātmikāparā
ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā //

sanandanādayo brahma bhāvabhāvanayā yutāḥ
karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāś carāḥ //

hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā
adhikārabodhayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā //

akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu
viśvam etat paraṃ cānyad bhedabhinnadṛśāṃ nṛpa //

pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātram agocaram
vacasām ātmasaṃvedyaṃ taj jñānaṃ brahmasaṃjñitam //

tac ca viṣṇoḥ paraṃ rūpam arūpasyājam akṣaram
viśvasvarūpavairūpya lakṣaṇaṃ paramātmanaḥ //

na tad yogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃ yataḥ
tataḥ sthūlaṃ hare rūpaṃ cintayed viśvagocaram //

hiraṇyagarbho bhagavān vāsavo 'tha prajāpatiḥ
maruto vasavo rudrā bhāskarās tārakā grahāḥ //

gandharvayakṣadaityādyāḥ sakalā devayonayaḥ
manuṣyāḥ paśavaḥ śailāḥ samudrāḥ sarito drumāḥ //

bhūpa bhūtāny aśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ
pradhānādiviśeṣāntaṃ cetanācetanātmakam //

ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādam apādakam
mūrtam etad dhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam //

etat sarvam idaṃ viśvaṃ jagad etac carācaram
parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam //

tattvāc ca śaktivikṣepāḥ tadājñāsaṃjñitā vibhoḥ //

viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā
avidyā karmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate //

yayā kṣetrajñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa sarvagā
saṃsāratāpān akhilān avāpnoty atisaṃtatān //

tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā
sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate //

aprāṇavatsu svalpālpā sthāvareṣu tato 'dhikā
sarīsṛpeṣu tebhyo 'nyāpy atiśaktyā patattriṣu //

patattribhyo mṛgās tebhyas tacchaktyā paśavo 'dhikāḥ
paśubhyo manujāś cāpi śaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ //

tebhyo 'pi nāgagandharva yakṣādyā devatā nṛpa //

śakraḥ samastadevebhyas tataś cāpi prajāpatiḥ
hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ //

etāny aśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva
yatas tacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā //

dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate
amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yat sad ity ucyate budhaiḥ //

samastāḥ śaktayaś caitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ
tad viśvarūparūpaṃ vai rūpam anyad dharer mahat //

samastaśaktirūpāṇi tat karoti janeśvara
devatiryaṅmanuṣyādi ceṣṭāvanti svalīlayā //

jagatām upakārāya na sā karmanimittajā
ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpiny avyāhatātmikā //

tad rūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa
cintyam ātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam //

yathāgnir uddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ
tathā cittasthito viṣṇur yogināṃ sarvakilbiṣam //

tasmāt samastaśaktīnām ādhāre tatra cetasaḥ
kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā //

śubhāśrayaḥ sa cittasya sarvagasya tathātmanaḥ
tribhāvabhāvanātīto muktaye yogināṃ nṛpa //

anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyapāśrayāḥ
aśuddhās te samastās tu devādyāḥ karmayonayaḥ //

mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayaniḥspṛham
eṣā vai dhāraṇā proktā yac cittaṃ tatra dhāryate //

tac ca mūrtaṃ hare rūpaṃ yādṛk cintyaṃ narādhipa
tac chrūyatām anādhāre dhāraṇā nopapadyate //

prasannacāruvadanaṃ padmapattropamekṣaṇam
sukapolaṃ suvistīrṇa lalāṭaphalakojjvalam //

samakarṇāntavinyasta cārukarṇavibhūṣaṇam
kambugrīvaṃ suvistīrṇa śrīvatsāṅkitavakṣasam //

valītribhaṅginā magna nābhinā codareṇa vai
pralambāṣṭabhujaṃ viṣṇum athavāpi caturbhujam //

samasthitorujaṅghaṃ ca susthitāṅghrikarāmbujam
cintayed brahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam //

kirīṭacārukeyūra kaṭakādivibhūṣitam //

śārṅgaśaṅkhagadākhaḍga cakrākṣavalayānvitam //

varadābhayahastaṃ ca mudrikāhastabhūṣitam //

cintayet tanmayo yogī samādhāyātmamānasam //

tāvad yāvad dṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā
vrajatas tiṣṭhato 'nyad vā svecchayā karma kurvataḥ
nāpayāti yadā cittāt siddhāṃ manyeta tāṃ tadā //

tataḥ śaṅkhagadācakra śārṅgādirahitaṃ budhaḥ
cintayed bhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam //

sā yadā dhāraṇā tadvad avasthānavatī tataḥ
kirīṭakeyūramukhair bhūṣaṇai rahitaṃ smaret //

tad ekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punar budhaḥ
kuryāt tato 'vayavini praṇidhānaparo bhavet //

tadrūpapratyayā caikā saṃtatiś cānyaniḥspṛhā
taddhyānaṃ prathamair aṅgaiḥ ṣaḍbhir niṣpādyate nṛpa //

tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat
manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate //

vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva
prāpaṇīyas tathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ //

kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tena tasya tat
niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivartate //

tadbhāvabhāvam āpannas tato 'sau paramātmanā
bhavaty abhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet //

vibhedajanake 'jñāne nāśam ātyantikaṃ gate
ātmano brahmaṇo bhedam asantaṃ kaḥ kariṣyati //

ity uktas te mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ
saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kim anyat kriyatāṃ tava //

kathite yogasadbhāve sarvam eva kṛtaṃ mama
tavopadeśenāśeṣo naṣṭaś cittamalo yataḥ //

mameti yan mayā coktam asad etan na cānyathā
narendra gadituṃ śakyam api vijñeyavedibhiḥ //

ahaṃ mamety avidyeyaṃ vyavahāras tathānayā
paramārthas tv asaṃlāpyo gocare vacasāṃ na saḥ //

tad gaccha śreyase sarvaṃ mamaitad bhavatā kṛtam
yad vimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ //

yathārhaṃ pūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ
ājagāma puraṃ brahmaṃs tataḥ keśidhvajo nṛpaḥ //

khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye
vanaṃ jagāma govinde viniveśitamānasaḥ //

tatraikāntaratir bhūtvā yamādiguṇaśodhitaḥ
viṣṇvākhye nirmale brahmaṇy avāpa nṛpatir layam //

keśidhvajo 'pi muktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ
bubhuje viṣayān karma cakre cānabhisaṃdhitam //

akalyāṇopabhogaiś ca kṣīṇapāpo 'malas tataḥ
avāpa siddhim atyanta tāpakṣayaphalāṃ dvija //