Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 6.6
svādhyāyasaṃyamābhyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ
tatprāptikāraṇaṃ brahma tad etad iti paṭhyate //
svādhyāyād yogam āsīta yogāt svādhyāyam ācaret
svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate //
tadīkṣaṇāya svādhyāyaś cakṣur yogas tathāparam
na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate //
bhagavaṃs tam ahaṃ yogaṃ jñātum icchāmi taṃ vada
jñāte yatrākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram //
yathā keśidhvajaḥ prāha khāṇḍikyāya mahātmane
janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te //
khāṇḍikyaḥ ko 'bhavad brahman ko vā keśidhvajo 'bhavat
kathaṃ tayoś ca saṃvādo yogasaṃbandhavān abhūt //
dharmadhvajo vai janakas tasya putro 'mitadhvajaḥ
kṛtadhvajaś ca nāmnāsīt sadādhyātmaratir nṛpaḥ //
kṛtadhvajasya putro 'bhūt khyātaḥ keśidhvajo dvija
putro 'mitadhvajasyāpi khāṇḍikyajanako 'bhavat //
karmamārge 'ti khāṇḍikyaḥ pṛthivyām abhavat kṛtī
keśidhvajo 'py atīvāsīd ātmavidyāviśāradaḥ //
tāv ubhāv api caivāstāṃ vijigīṣū parasparam
keśidhvajena khāṇḍikyaḥ svarājyād avaropitaḥ //
purodhasā mantribhiś ca samaveto 'lpasādhanaḥ
rājyān nirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat //
iyāja so 'pi subahūn yajñāñ \jñānavyapāśrayaḥ
brahmavidyām adhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyum avidyayā //
ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara
dharmadhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane //
tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa ṛtvijaḥ
prāyaścittaṃ sa papraccha kim atreti vidhīyate //
te cocur na vayaṃ vidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatām iti
kaśerur api tenoktas tatheti prāha bhārgavam //
śunakaṃ pṛccha rājendra nāhaṃ vedmi sa vetsyati
sa gatvā tam apṛcchac ca so 'py āha śṛṇu yan mune //
na kaśerur na caivāhaṃ na cānyaḥ sāmprataṃ bhuvi
vetty eka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitas tvayā //
sa cāha taṃ prayāmy eṣa praṣṭum ātmaripuṃ mune
prāpta eva mayā yajño yadi māṃ sa haniṣyati //
prāyaścittaṃ sa cet pṛṣṭo vadiṣyati ripur mama
tataś cāvikalo yāgo muniśreṣṭha bhaviṣyati //
ity uktvā ratham āruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ
vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahāmatiḥ //
tam āyāntaṃ samālokya khāṇḍikyo ripum ātmanaḥ
provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ //
kṛṣṇājinaṃ tvaṃ kavacam ābadhyāsmān nihaṃsyasi
kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati //
mṛgāṇāṃ vada pṛṣṭheṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim
yeṣāṃ mayā tvayā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ //
sa tvām ahaṃ haniṣyāmi na me jīvan vimokṣyase
ātatāyy asi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ //
khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantam aham āgataḥ
na tvāṃ hantuṃ vicāryaitat kopaṃ bāṇaṃ vimuñca vā //
tataḥ sa mantribhiḥ sārdham ekānte sapurohitaiḥ
mantrayām āsa khāṇḍikyaḥ sarvair eva mahāmatiḥ //
tam ūcur mantriṇo vadhyo ripur eṣa vaśaṃ gataḥ
hate tu pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati //
khāṇḍikyaś cāha tān sarvān evam etan na saṃśayaḥ
hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati //
paralokajayas tasya pṛthivī sakalā mama
na hanmi cel lokajayo mama tv asya vasuṃdharā //
nāhaṃ manye lokajayād adhikā syād vasuṃdharā //
paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ
tasmād enaṃ na haniṣye yat pṛcchati vadāmi tat //
tatas tam abhyupetyāha khāṇḍikyajanako ripum
praṣṭavyaṃ yat tvayā sarvaṃ tat pṛcchasva vadāmy aham //
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ dharmadhenuvadhaṃ dvija
kathayitvā sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadgatam //
sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ dvija keśidhvajāya tat
prāyaścittam aśeṣeṇa yad vai tatra vidhīyate //
viditārthaḥ sa tenaiva anujñāto mahātmanā
yāgabhūmim upāgamya cakre sarvāḥ kriyāḥ kramāt //
krameṇa vidhivad yāgaṃ nītvā so 'vabhṛthāplutaḥ
kṛtakṛtyas tato bhūtvā cintayām āsa pārthivaḥ //
pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā
tathaivārthijano 'py arthair yojito 'bhimatair mayā //
yathārham atra lokasya mayā sarvaṃ viceṣṭitam
aniṣpannakriyaṃ cetas tathāpi mama kiṃ yathā //
itthaṃ saṃcintayann eva sasmāra sa mahīpatiḥ
khāṇḍikyāya na datteti mayā vai gurudakṣiṇā //
sa jagāma tato bhūyo ratham āruhya pārthivaḥ
maitreya durgagahanaṃ khāṇḍikyo yatra saṃsthitaḥ //
khāṇḍikyo 'pi punar dṛṣṭvā tam āyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ
tasthau hantuṃ kṛtamatis tam āha sa punar nṛpaḥ //
bho nāhaṃ te 'pakārāya prāptaḥ khāṇḍikya mā krudhaḥ
guror niṣkrayadānāya mām avehi tvam āgatam //
niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ
so 'haṃ te dātum icchāmi vṛṇuṣva gurudakṣiṇām //
bhūyaḥ sa mantribhiḥ sārdhaṃ mantrayām āsa pārthivaḥ
guruniṣkṛtikāmo 'tra kim ayaṃ prārthyatām iti //
tam ūcur mantriṇo rājyam aśeṣaṃ prārthyatām ayam
kṛtibhiḥ prārthyate rājyam anāyāsitasainikaiḥ //
prahasya tān āha nṛpaḥ sa khāṇḍikyo mahāmatiḥ
svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham //
evam etad bhavanto 'tra arthasādhanamantriṇaḥ
paramārthaḥ kathaṃ ko 'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ //
ity uktvā samupetyainaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam
uvāca kim avaśyaṃ tvaṃ dadāsi gurudakṣiṇām //
bāḍham ity eva tenoktaḥ khāṇḍikyas tam athābravīt
bhavān adhyātmavijñāna paramārthavicakṣaṇaḥ //
yadi ced dīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ
tat kleśapraśamāyālaṃ yat karma tad udīraya //
Original text: Viṣṇupurāṇa · Edition: The Critical Edition of the Viṣṇupurāṇam, critically edited by M. M. Pathak. Vadodara : Oriental Institute 1997-1999 · Data entry Peter Schreiner · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0